پیشینه عربستان

پیشینه عربستان

قدمت سرزمین حجاز (عربستان)

کره زمین از کعبه گسترش و توسعه یافته است. روایات متعدد و حتى آیات قرآنى نیز حاکى از این حقیقت‏اند.

سرزمین حجاز، نخستین و کهن‏ترین نقطه کره زمین است. روایات اسلامى نشان مى‏دهند که پدیدار شدن خاک و گسترش زمین از محل کعبه در مکه آغاز شده است؛([۱]) همچنین قرآن مى‏فرماید:

{وَالاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحیها}([۲])

و زمین را پس از آن بگسترانید.

همچنین البتنونى مى‏گوید:

حیات جمعى انسان در این سرزمین، ۲۵ قرن پیش از میلاد بوده است.([۳])

نام قدیمى سرزمین عربستان، حجاز بوده است.

پیشینه تاریخى

پیشینه تاریخى عربستان را مى‏توان به پنج دوره تقسیم کرد:

الف) دوران باستان تا هجرت حضرت ابراهیم؛([۴])

ب) از هجرت حضرت ابراهیم تا ظهور اسلام؛([۵])

ج) از ظهور اسلام تا دولت خلفا؛

د) از دولت خلفا تا آل‏سعود؛

هـ) از دولت آل‏سعود تا دوران معاصر.

هجرت حضرت ابراهیم و بعثت خاتم الانبیا از مهم‏ترین سرفصل‏هاى تاریخى کشور عربستان هستند.

حضرت رسول با هدایت قبایل، دفع طوفان سهمگین خرافات و عادت‏هاى ناپسند اخلاقى، مبارزه با پرستش بت‏ها و اجرام آسمانى و متحد ساختن قبایل متخاصم، زیر لواى اسلام، زمینه خوبى را براى برقرارى حکومت اسلامى فراهم آورد و این منطقه را مرکز جهان اسلام قرار داد.

پس از رحلت رسول مکرم اسلام ، خلفا حکومت را به دست گرفتند و پس از آنها نیز بنى‏امیه تا سال ۱۳۲ هـ . ق حکم راندند. در دوره امویان اگر چه حکمرانان بنى‏امیه و پس از آنان حکمرانان بنى‏عباس بر عربستان حاکمیت داشتند؛ شهرهاى مختلف عربستان شاهد اعتراض‏ها، مبارزه‏ها و حتى جنگ‏هایى بر ضد این دو خاندان بوده‏اند.

در سال ۲۵۱ هـ . ق و در اوج درگیرى مستعین و معتز عباسى؛ اسماعیل‏بن‏یوسف، یکى از سادات حسنى، فرصت را غنیمت شمرد و حجاز را تصرف کرد. پس از او برادرش محمدبن‏یوسف، معروف به «اخضیر» در حجاز حاکم شد. او پس از حمله عباسیان به نجد رفت؛ اما پس از بیست سال دوباره بر حجاز تسلط یافت.

در سال ۲۵۴ هـ . ق دولت حجاز تحت نفوذ دولت طولونیه مصر قرار گرفت. عباسیان در سال ۲۰ هـ . ق بار دیگر حجاز را در اختیار گرفتند و تا سال ۳۳۰ هـ . ق با ضعف شدید ـ بر حجاز بودند. در آن سال، بار دیگر حاکمان مصر (اخشیدیین) بر حجاز تسلط یافتند؛ اما «اخضیرین» با توسعه قدرت خود، دوباره بر حجاز حاکم شدند.

قرامطه (حاکمان مصر) در سال ۳۵۰ هـ . ق به مدت نُه سال، سادات اخضرى را کنار زده، خود بر آن تسلط یافتند. سرانجام حکومت «فاطمیین» در سال ۳۵ هـ . ق در مصر تشکیل شد. حاکمیت آنان تا سال ۴۶۳ هـ . ق به طول انجامید و پس از آنان، حکومت «سلاجقه» تا سال ۶۵۰ هـ . ق و سپس سلطه ممالیک تا سال ۲۳ هـ . ق بر حجاز ادامه یافت. در بیشتر این ایام، نوادگان امام على و امام مجتبى با نام‏هاى «بنى‏موسى» و «بنوفلیته» در مکه و نوادگان امام حسین در مدینه حکومت مى‏کردند. این دوران به دوران «حکومت شُرَفا» شهرت یافته است.

با تشکیل دولت عثمانى آنان در سال ۲۳ هـ . ق بر مصر تسلط یافتند. همچنین حاکمیت در منطقه حجاز و دیگر مناطق عربستان، تحت نفوذ آنان قرار گرفت و کارگزاران آنان «بنوقتاده» در منطقه حجاز حکم مى‏راندند. در آن دوران، حاکمان جده از سوى مصر انتخاب مى‏شدند و گاه بین آنان و حاکمان حجاز، اختلاف و درگیرى پیش مى‏آمد.([۶])

موقعیت جغرافیایى

کشور عربستان([۷]) با مساحت ۰۰۰/۲۴۰/۲ کیلومتر مربع، از کشورهاى قاره آسیا در منطقه خاورمیانه است.([۸]) این کشور با اختصاص حدود ۴۳ از سرزمین‏هاى شبه جزیره عربستان به خود، بزرگ‏ترین کشور شبه جزیره عربستان است.

شبه جزیره عربستان از هفت کشور جمهورى یمن، عمان، قطر، امارات متحده عربى، کویت، عربستان و بحرین تشکیل شده است.

این کشور از شرق به کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربى و خلیج فارس، از غرب به دریاى سرخ، از جنوب به جمهورى یمن و عمان و از شمال به اردن و عراق محدود مى‏شود.

عربستان سعودى به چهار منطقه اصلى تقسیم شده است که عبارت‏اند از: ارتفاعات غربى،([۹]) نجد،([۱۰]) احساء و قطیف([۱۱]) و صحراهاى شن‏زار.([۱۲]) سرزمین عربستان در تقسیم‏بندى دیگرى به سه منطقه تهامه،([۱۳]) نجد([۱۴]) و حجاز([۱۵]) تقسیم شده است.

بیشترین مساحت سرزمین عربستان را منطقه نجد به خود اختصاص داده است. شهرهاى غنیزه، درعیه و بریده ـ که موطن آل‏سعود به حساب مى‏آیند ـ جزء این منطقه‏اند. در حقیقت محل اصلى شکل‏گیرى آیین وهابیت نیز همین شهرهاست.

از شهرهاى مهم دیگر این منطقه، ریاض (پایتخت عربستان) است که در ناحیه عارض واقع شده است. شهرهاى مقدس مکه و مدینه و شهرهاى ینبوع، جده و طائف در منطقه حجاز قرار گرفته‏اند.

آب و هوا

کشور عربستان، یکى از خشک‏ترین و گرم‏ترین مناطق دنیاست؛ حتى یک رودخانه در آن وجود ندارد که به دریا بریزد. بارندگى در آن، سالانه کمتر از ۱۰۰ میلى متر است.([۱۶]) به دلیل گستردگى صحراها، وضعیت زمین و کمبود آب، تنها ۱% از مجموع اراضى عربستان، قابل کشت و زراعت است.([۱۷])

منابع و ذخایر

مهم‏ترین منابع و ذخایر عربستان که گستره و غناى فراوانى دارند، عبارت‏اند از: نفت، گاز، طلا، نقره، مس، سنگ آهن، اورانیوم، فسفات، سنگ مرمر، روى، بوکسیت، پتاسیم، نمک، آهک و… .([۱۸])

وجود مکه مکرمه و مدینه منوره، ارزآورى و رونق اقتصادى، ویژگى‏هاى خاص جغرافیایى و سوق‏الجیشى، ذخایر سرشار نفت، گاز و…، جایگاه ویژه عربستان در نظام سیاسى جهان به خصوص کشورهاى اسلامى، اهمیت ژئوپلیتیک عربستان را دو چندان ساخته‏اند.

این موقعیت ژئوپلیتیک، باعث شده است که عربستان در اتحادیه عرب، سازمان کنفرانس اسلامى، شوراى همکارى خلیج فارس و مناسبات و ارتباطات جهان اسلام با اروپا و غرب، در بین کشورهاى اسلامى داراى موقعیت استراتژیک و منشأ تأثیرات فراوان باشد.

لزوم همراهى و همکارى این کشور با عالم تشیع به ویژه شیعیان در خود عربستان، اهمیت فوق‏العاده و ویژه‏اى دارد؛ بدین سبب، پیش از ورود به بحث شیعیان عربستان، ضرورى است که شناختى اجمالى از این کشور ارائه دهیم تا هنگام تحلیل، شرح و بسط مطالب، ابهامى باقى نماند.

 

[۱]. بحارالانوار، ج ۵، ص ۲۳۲ و ج ۶۶، ص ۲۵۴٫

[۲]. نازعات / ۳۰٫

[۳]. حمد لبیب البتنونى، رحله الحجازیه، ص ۱۱۰۳۴٫

[۴]. طلعت احمد محمد عبده، جغرافیاى تاریخى شبه جزیره عربى در دوران ما قبل تاریخ، صص ۱۸۴ ـ ۲۶۸٫

[۵]. جعفر سبحانى، فرازهایى از زندگى پیامبر اسلام.

[۶]. محمود شاکر، شبه جزیره عرب، صص ۱۰۰ ـ ۱۲۶٫

[۷]. به محل تجمع عرب‏ها و یا گروهى از اعراب، عربستان گفته مى‏شود و عرب‏ها دو تقسیم نژادى دارند: عرب بائده: اقوام قطع نسل شده و از بین رفته را عرب بائده مى‏گویند؛ مانند: قوم عاد، ثمود، جاسم و عبیل؛ عرب باقیه: اعرابى هستند که نسل آنها باقى است؛ مانند: قحطانیان وعدنانیان.

[۸]. بزرگ‏ترین قاره کره زمین، جمعیتش بیش از ۶۰ درصد جمعیت کل دنیاست.

[۹]. این ارتفاعات، کوه‏هاى «سروات» نام گرفته و از خلیج عقبه تا منطقه حجاز و عسیر را فرا گرفته‏اند.

[۱۰]. از جنوب به ربع الخالى، از غرب به حجاز، از شرق به سرزمین احساء و از شمال به عراق و اردن محدود مى‏شود.

[۱۱]. سواحل شرقى کرانه‏هاى خلیج فارس در عربستان است.

[۱۲]. شامل سه صحراى نفود بادیه سماوه، صحراى دهناء و صحراى ربع الخالى است.

[۱۳]. علت نامگذارى آن، گرم و سوزان بودن آن منطقه است.

[۱۴]. به سرزمین‏هاى مرتفع، نجد مى‏گویند که بلندترین نقطه آن، حدود ۱۵۰۰ متر از دریا ارتفاع دارد.

[۱۵]. پیش از حکمرانى وهابیت و سلسله آل‏سعود، نام رسمى عربستان، حجاز بوده است.

[۱۶]. دلیل المملکه العربیه السعودیه، ص ۱٫

[۱۷]. جغرافیاى تاریخى شبه جزیره عربى در دوران ما قبل تاریخ، ص ۴۴٫

[۱۸]. گفتنى است که همه آوازه و شهرت مالى وهابیت از درآمد نفت است.

منبع: برگرفته از کتاب شیعیان عربستان؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی

http://shiastudies.com/fa

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.