فرهنگ عاشورا(۱۹)

نذر
نذر،التزام به انجام یا ترک عملى به نحو خاص بخاطر خداست که با صیغه خاصى‏منعقد مى‏شود،مثل‏«لله على…»و انجام آنچه که نذر شده واجب است و تخلف از آن‏گناه است و کفاره دارد.[۱] علاقه‏مندان به اهل بیت و امام حسین‏«ع‏»گاهى انجام برخى ازامور را نذر مى‏کردند تا ملزم شوند آن را ادا کنند،از قبیل:نذر زیارت امام حسین‏«ع‏»،عزادارى براى آن حضرت، برپایى مجالس و تعزیه و ذکر مصیبت،اهداى وسیله یا پولى‏براى حرم یا زوار،اطعام،شرکت در دستجات زنجیرزنى و عزادارى،ساختن تکیه یاحسینیه و…اینگونه نذرها بطور طبیعى تامین کننده بخشى از هزینه‏هاى احیاى عاشورا وترویج‏خط اهل بیت‏«ع‏»است و به کمکهاى مالى و جنسى یا انجام خدمات مربوط به‏سید الشهدا«ع‏»جنبه معنوى و قداست مى‏بخشد و افراد با افتخار به چنین کارهایى اقدام‏مى‏کنند.در میان مردم،سنتهایى همچون آش نذرى،سفره نذرى،گوسفند نذرى،شله‏زرد،ترحلوا و…متداول است که اغلب با نذر،بر خود واجب مى‏سازند و در کنار آن‏مرثیه‏خوانى انجام مى‏گیرد و این اطعامها به یاد اهل بیت است.
*********نعشپیکر بى‏روح،جسد.به معنى تابوت هم آمده است.در کربلا امام حسین‏«ع‏»بر سرنعش شهدا حاضر مى‏شد.اهل بیت امام حسین‏«ع‏»،پس از عاشورا کنار نعش شهیدان‏آمدند و گریه و عزادارى کردند.در مراسم تعزیه و شبیه‏خوانى هم که اشخاص،نقشهاى‏مختلفى به عهده مى‏گیرند،برخى هم در نقش‏«نعش‏»در میدان بر زمین مى‏افتند و تداعى‏کننده اجساد شهداى کربلا مى‏گردند.کسى که در تعزیه،نقش بى‏اهمیت و بى‏سخنى را به‏عهده دارد.[۲] در تعزیه‏ها،نعش را همراه با پیکانهاى خون‏آلود و شمشیرهاى شکسته وسنانها که بر روى نعشها دوخته یا جاسازى شده بود نشان مى‏دادند که یادآور وضع طبیعى‏کشته‏هاى میدان باشد،یا همراه با پرندگان و کبوترانى با شهپر خونین بر نعش شهیدان،که‏سمبل رساندن خبر شهادت به مدینه بود.
*********نفس المهمومنام کتاب شیخ عباس قمى در مقتل سید الشهدا«ع‏»است که بر گرفته از حدیث امام‏صادق‏«ع‏»است که فرمود:«نفس المهموم لظلمنا تسبیح و همه لنا عباده و کتمان سرنا جهادفى سبیل الله‏»[3] نفس کسى که به خاطر مظلومیت ما اندوهگین شود تسبیح است، اندوه برما عبادت است و کتمان و پوشاندن راز ما جهاد در راه خداست.امام صادق‏«ع‏»سپس‏فرمود:واجب است که این حدیث با طلا نوشته شود.چون کتاب محدث قمى یادآورمصیبتهاى اهل بیت است،این نام را براى کتابش برگزیده است،به فارسى هم ترجمه شده است.
*********نقش نگین حسین‏«علیه السلام‏»ائمه‏«ع‏»هر کدام شعار و جمله‏اى را بر نگین انگشتر خود حک مى‏کردند و نشان دهنده‏روح و فکر خاص آن امام بود.نقش نگین انگشتر سید الشهدا«ع‏»عبارت بود از«ان الله‏بالغ امره‏»و به نقلى دو انگشتر داشت.بر نگین یکى‏«لا اله الا الله،عده للقاء الله‏»و بردیگرى‏«ان الله بالغ امره‏»بود.[۴] هر دو تعبیر،گویاى روح شهادت طلب آن حضرت ومقام رضا و تسلیم او به دیدار خدا و پروردگار است.روایت است که در دست امام‏صادق‏«ع‏»انگشتر جدش حسین بن على‏«ع‏»بود و بر نگین آن نوشته بود:«لا اله الا الله عده‏للقاء الله‏»[5] و این نیز که توحید،سرمایه لقاى الهى است،نشان دهنده روح خداجویى و شهادت طلبى اوست.
*********نقض مقررات جنگىعملکرد سپاه کوفه در حادثه کربلا با اصحاب و اهل بیت امام حسین‏«ع‏»،از اصول وقواعد جنگى تجاوز کرد.نمونه‏هایى از این نقضها از این قرار است:۱-حمله عمومى به یک نفر:بر خلاف مقررات نبردهاى تن به تن و رفتن یک هماوردبه میدان یک مبارز،در کربلا گاهى دسته جمعى به یکى از یاران حسین‏«ع‏»حمله مى‏شد،مثل عابس که بر او تاختند یا دستور سنگباران او صادر شد.۲-تعرض مسلحانه به زن و کودک:زنان و کودکان در جنگها مصونیت دارند،ولى درکربلا،به دستور شمر،خیمه‏ها را بر سر زنان و کودکان بى‏پناه سوزاندند و به خیمه‏نشینان‏بى‏دفاع تاختند و آنان را آواره صحرا کردند.۳-اسیر گرفتن زن مسلمان:زن مسلمان را نمى‏توان اسیر گرفت.على‏«ع‏»هم در جنگ‏صفین اسیر نگرفت،اما سپاه یزید،بازماندگان اصحاب و اهل بیت امام حسین‏«ع‏»را(زینب،ام کلثوم، سکینه و…)به اسارت گرفته به کوفه و شام بردند.در دربار شام هم یکى‏از شامیان از یزید مى‏خواست که فاطمه،دختر سید الشهدا را بعنوان کنیز به او ببخشد،که‏مورد اعتراض زینب قرار گرفت.۴-غارت:پس از شهادت امام،به خیمه‏ها تاختند و هر چه یافتند به غنیمت و غارت‏گرفتند، حتى روپوش زنان و جامه سید الشهدا و گوشواره دخترکان را.[۶] اینها همه افزون براصل ماجرا و کشتن فرزند پیامبر و منادى حق و عدالت بود،که آن نه تنها نقض مقررات‏جنگ،بلکه نقض اسلام و قرآن بود.به همین جهت،این ننگ و نفرت و نفرین از آل امیه ویزیدیان،تا قیامت بر آن سنگدلان ماند.آنچه از کوفیان و یزیدیان در این حادثه دیده شد،همه تخطى از اصول انسانى و اسلامى بود،برخى هم بى‏سابقه و شگفت بود و براى‏ارعاب دیگران به آن گونه سرکوب شدید پرداختند و مخالفان را گردن زدند و شهدا رالگدکوب سم اسبان ساختند.عبد الله بن بقطر را در کوفه،از بالاى قصر پایین انداختند وهنوز رمقى در بدن داشت که سرش را بریدند.قیس بن مسهر را از بالاى دار الاماره به‏پایین انداختند و متلاشى شد و جان داد.مسلم بن عقیل را نیز بالاى قصر برده،گردن زدند،سپس بدن او را پایین انداختند.هانى بن عروه را نیز دست بسته در بازار گردن زدند،سپس‏پاهایش را بسته و پیکرش را در بازار کشیدند.[۷] نیز آوردن انبوه آن سپاه عظیم براى کشتن‏جمعى محدود،استفاده از شیوه آب بستن به روى سپاه و تشنه نگهداشتن آنان،سرهاى‏شخصیتهاى بارز را از تن جدا کردن و شهر به شهر گرداندن،همه از شیوه‏هاى زشتى بودکه در حادثه کربلا انجام گرفت و مقررات جنگى و اصول اخلاقى و انسانى نقض شد.
*********نمازپایه دین بر نماز استوار است.جهادهاى پیامبر و نبردهاى على‏«ع‏»و نهضت‏حسینى،همه براى‏«اقامه نماز»و ایجاد و تقویت رابطه بندگى میان خالق و مخلوق است.درنهضت عاشورا، نماز جایگاه مهمى دارد.در برخورد کاروان حسینى با سپاه حر در مسیرکوفه،وقت نماز که مى‏رسد،اذان گفته مى‏شود،نماز جماعت برگزار مى‏گردد و سپاه حرنیز به سید الشهدا«ع‏»اقتدا مى‏کنند.پیش از شب عاشورا که سپاه عمر سعد به طرف‏خیمه‏گاه امام مى‏تازند،حضرت برادرش عباس را مى‏فرستد تا با آنان گفتگو کند و شب رامهلت بخواهد تا به نماز و عبادت بگذرانند«ارجع الیهم فان استطعت ان تؤخرهم الى غداه‏لعلنا نصلى لربنا هذه اللیله و ندعوه و نستغفره،فهو یعلم انى احب الصلوه و تلاوه کتابه وکثره الدعاء و الاستغفار».[8] در همان وقت نیز حبیب بن مظاهر به سپاه دشمن خطاب کردکه چرا مى‏خواهید با گروهى بجنگید که سحرخیزان و شب زنده‏داران و اهل عبادتند؟[۹]خصلت‏یاران شهید او،روح معنوى و حال عبادت و نیایش و نماز بود و شب عاشورا،زمزمه نماز و نیایش آنان در خیمه‏هایشان پیچیده بود.به گفته مورخان‏«لهم دوى کدوى‏النحل و هم ما بین راکع و ساجد و قارى‏ء للقرآن‏»[10] همه شب را به نماز مشغول بودند.به نقل‏تاریخ ابن اثیر:شب که شد،تمام شب را به نماز و استغفار و تضرع و دعا پرداختند.صبح‏عاشورا نیز،حسین بن على‏«ع‏»پس از نماز صبح با یاران،نفرات خود را سازماندهى کرد.[۱۱]ظهر عاشورا،ابو ثمامه صائدى،وقت نماز را به یاد حضرت آورد.حضرت نیز او را دعاکرد که:خداوند تو را از نمازگزاران ذاکر قرار دهد. آنگاه به اتفاق جماعتى به نماز ایستادندو نماز خوف خواندند.[۱۲]سعید بن عبد الله نیز از یاران او بود که هنگام نماز،جلوى امام‏ایستاد و بدن خویش را سپر تیرهاى بلا ساخت و با پایان یافتن نماز امام،او بر زمین افتاد وشهید نماز گشت.[۱۳]حسین و یارانش همه کشته راه نماز شدند.از این رو در زیارتنامه امام‏خطاب به او مى‏گوییم:«اشهد انک قد اقمت الصلاه و آتیت الزکاه و آمرت بالمعروف‏و نهیت عن المنکر»(زیارت وارث).آنچه به جهاد،ارزش مى‏دهد،آمیختگى آن با نماز است.عاشورا تلاقى عرفان وحماسه بود و نهضت کربلا براى احیاى سنتهاى دینى و فرایض الهى از جمله نمازبود.شیعه او نیز باید اهل نماز و خشوع باشد و از دیندارى تنها عزادارى را نشناسد.حتى معتقدان و امیدواران به شفاعت‏حسین‏«ع‏»نیز باید اهل نماز باشند.چون‏شفاعت بى‏نمازان نخواهد رسید.دریغ و افسوس از کار آنان که در ایام سوگوارى‏به عزادارى و سینه‏زنى و نوحه‏خوانى و دسته و هیات مى‏روند،اما نسبت به‏نمازهاى واجب بى‏اعتنایند.
*********نوحهبیان مصیبت،گریه کردن با آواز،آواز ماتم،شیون و زارى،مویه‏گرى،زارى بر مرده،شعرى که در ماتم و سوگوارى با صوت حزین و ناله و زارى خوانند،اعم از سوگوارى‏براى کسى که تازه مرده، یا براى امامان شیعه.[۱۴] ترکیبات دیگر آن عبارت است از:نوحه‏آراستن،نوحه ساختن،نوحه سرودن،نوحه‏خوانى.نوحه‏گرى بر مرده،رسم جاهلیت‏بوده است و کارى مکروه است،[۱۵] مگر براى معصومین‏«ع‏»که نوحه و گریه بر آنان از شعائرمهم و از عوامل نشر فضیلتها و احیاى یاد اسوه‏هاى کمال است و خود امامان برسید الشهدا«ع‏»مى‏گریستند و امر به نوحه‏خوانى مى‏کردند.بر جعفر طیار و حمزه‏سید الشهدا نوحه‏خوانى شد.آنچه که از کراهت نوحه و ناپسند بودن شغل نوحه‏گرى وزشت بودن اجرت نوحه‏گر در روایات یاد شده،ناظر به نوحه‏گریهاى جاهلى است که‏آمیخته به باطل و گاهى حرام بود.[۱۶]در فرهنگ عزادارى براى امام حسین،نوحه به نوعى خاص از شعر مرثیه مى‏گویند که‏در مجالس به صورت جمعى اجرا مى‏شود.«اشعار نوحه را براى سینه زدن مى‏ساختند،یکى نوحه مى‏خواند و دیگران به نوا و آهنگ و وزن اشعار نوحه‏خوان سینه مى‏زدند.ولى‏اشعار مرثیه را با آهنگ در مجالس سوگوارى براى به گریه افکندن و اظهار تاسف‏شنوندگان بر قتل شهداى کربلا مى‏خواندند و عنوان روضه نداشت.»،[۱۷]«…از معروفترین‏شعراى عصر قاجار که مرثیه و نوحه ساخته‏اند، مى‏توان یغماى جندقى و وصال شیرازى‏را نام برد».[18] این شیوه در بین عربها هم متداول است و سبک مرثیه سرایى و نوحه‏خوانى‏بر سالار شهیدان مخصوص است.با توجه به گستردگى این مراسم و رواج آن در طول‏سال،حتى در سوگ امامان دیگر،ضرورت دارد که سروده‏هاى ناب و نوحه‏هاى صحیح ودور از تحریفها و دروغها پدید آید و فرهنگ عاشورا در قالب نوحه نیز ترویج گردد ونوحه خوانان نیز،بیش از هدف قرار دادن گریه،نشر فضیلتهاى اهل بیت را هدف قرار دهند.[۱۹]
*********نوحه‏خوانکسى که در ایام سوگوارى امامان براى دسته‏هاى سینه‏زن یا زنجیر زن،اشعار مصیبت‏و نوحه و مرثیه را با آهنگ مخصوص مى‏خواند و عزاداران به آهنگ او سینه و زنجیر مى‏زنند.[۲۰]
*********نوحه‏سرامحل نوحه،عزاخانه،ماتمکده،ماتم‏سرا،غمکده.[۲۱] همچنین به کسى که اشعار نوحه ومرثیه مى‏سراید«نوحه سرا»گویند،یعنى سراینده نوحه.
*********نهر علقمهنهر علقمه یا علقمى،نهرى بوده که از فرات منشعب شده و آب زلال آن را به منطقه‏کربلا و سرزمینهاى اطراف آن مى‏رسانده است.نسبت علقمى به شخص است،جدمؤید الدین علقمى وزیر،حفر کننده آن نهر بوده است.[۲۲] در مرثیه‏ها،شهادت عباس بن‏على‏«ع‏»را کنار نهر علقمه یاد مى‏کنند(کنار نهر علقمه،افتاد دست عباس).
*********نهضت‏یا شورش؟حرکت امام حسین‏«ع‏»که بصورت امتناع از بیعت با یزید و هجرت به مکه و از آنجا به‏کربلا بود،حرکتى الهام گرفته از قرآن و سنت پیامبر«ص‏»و بر اساس عمل به تکلیف دربرابر حکومت جور و ولایت فسق و براى مبارزه با بدعتها و مقابله با اعاده جاهلیت بود(-اهداف نهضت عاشورا).این از مجموعه سخنان و خطبه‏هاى آن حضرت و ماهیت‏قیام وى و عملکرد امویان روشن است و چون مبتنى بر اصل‏«ولایت صالحان‏»و فلسفه‏سیاسى ناب اسلام بود و آن حضرت،صرفا براى قیام به وظایف امامت و نهى از منکر واحیاى سیره پیامبر«ص‏»دست به آن حرکت زد،حرکت او یک‏«نهضت مکتبى‏»تلقى‏مى‏شود.اما هواداران بنى امیه،چه در آن زمان و چه قرنهاى بعد و حتى عصر حاضر،کوشیده‏اند که حرکت آن حضرت را نوعى شورش،آشوب، فتنه‏انگیزى،ایجاد تفرقه درامت و تمرد از خلافت معرفى کنند و در کشتن او،حق را به جانب یزید بدهند که یک‏شورشگر بر ضد خلافت مرکزى را کشته است.در این مورد،به احادیثى هم استنادمى‏کنند که رسول خدا«ص‏»به کشتن کسى که یکپارچگى امت را به هم زند فرمان داده‏است و مى‏گویند:«قتل الحسین بسیف جده‏».در حالى که حدیث،بر فرض صحت‏مخصوص جایى است که حکومتى اسلامى و حاکمى متعهد و عادل باشد و کسى یاکسانى بخواهند بر ضد آن آشوب و فتنه‏گرى کنند.اما نه حکومت امویان مشروع بود، نه‏بیعت مردم آزادانه و به اختیار بود،نه حکام،به دین و عدل رفتار مى‏کردند و نه از ارتکاب‏فسق و فجور و محرمات پروا داشتند و نه مال و جان و نوامیس مسلمانان پاک،از تعرض وستم یزید و عمال او مصون بود.بنابر این جهاد بر ضد چنین حکومتى،تکلیف دینى امام‏حسین‏«ع‏»بود.گر چه امام مى‏دانست که در آن شرایط،به پیروزى نظامى سریع دست نمى‏یابد،اما بازچنان نبود که بى‏فکر و برنامه و بدون نقشه خود را به کشتن دهد.نتایج مقطعى و درازمدت آن حرکت‏خونین در آگاهانیدن مردم و افشاى چهره ظلم و ایجاد انگیزه مبارزه درمردم و حفظ دین از نابودى و بالاتر از همه‏«عمل به وظیفه‏»آن حضرت را به قیام واداشت‏و اینها براى آن امام،«فتح‏»به شمار مى‏رفت،هر چند خون خود و یارانش در این راه،ریخته مى‏شد.چون مى‏دانست که به هر تقدیر او را خواهند کشت،براى نحوه شهادت‏برنامه ریزى کرد تا به مؤثرترین صورت و الهام بخش‏ترین شکل در آید.در واقع،سلاح‏او«شهادت‏»بود و در استراتژى او«خون‏»،بر«شمشیر»پیروز شد.
*********نى،نیزهنى،گیاهى آبى داراى ساقه میان کاواک و راست.ساقه آن میان تهى و به ضخامت‏انگشتى یا بیش از آن است و رنگ آن غالبا زرد است…و هر لوله مانندى که میان تهى‏باشد،مزمار،ناى. نیزه سلاحى معروف که چوبى باریک است و استوانه‏اى شکل،مانند نى‏که در سر آن پیکانى نصب کرده‏اند،به عربى رمح گویند.به معناى پرچم و رایت هم آمده‏است.[۲۳] در عاشورا،هم به عنوان سلاح جنگ به کار گرفته مى‏شد،هم سر شهدا را بر نوک‏نیزه‏ها کردند و به دربار بردند و در شهرها گرداندند.به قول محتشم:روزى که شد به نیزه سر آن بزرگوارخورشید سر برهنه برآمد زکوهساردر کاربرد ادبى،نى به جاى نیزه هم به کار مى‏رود.به گفته جودى:اى رفته سرت بر نى،وى مانده تنت تنهاماندى تو و بنهادیم ما سر به بیابانهانیز نوعى قرینه سازى ادبى میان نى و نینوا به کار مى‏رود.به گفته فرید:سر نى در نینوا مى‏ماند اگر زینب نبودکربلا در کربلا مى‏ماند اگر زینب نبود
*********نینواشهادتگاه امام حسین‏«ع‏».نام منطقه‏اى در کوفه و شرق دجله و شرق کربلا،ازروستاهاى منطقه طف.«نینوا یک سرى تپه‏هاى باستانى است که کشیده شده و تا مصب‏نهر علقمه امتداد مى‏یابد.قریه‏«یونس بن متى‏»است و آن حضرت از میان مردم این منطقه‏بیرون آمده است[۲۴].نینوا امروز به‏«باب طویرج‏»معروف است که در شرق کربلا قرار گرفته‏است.»[25] «ناحیه‏اى در سواد کوفه که کربلا از آن ناحیه است.نام قصبه موصل و نام شهرى‏که یونس علیه السلام به آنجا جهت دعوت کردن مردم آن شهر رفته بود.»[26] وقتى حسین بن‏على‏«ع‏»به این منطقه رسید به سوارى برخورد که نامه ابن زیاد را براى حر آورده بود.مضمون نامه این بود:حسین را محاصره کن و در سرزمین بى‏آب و علفى فرود آر.کمى‏پیشتر رفتند تا به زمین کربلا رسیدند و فرود آمدند.[۲۷]در ادبیات عاشورا،نسبت به نى و نینوا نیز تعابیر عاطفى و عرفانى فراوانى ساخته و به‏کار برده‏اند و صحراى کربلا را پر از نواى حقجویى و حقگویى دانسته‏اند.از آن آتش که نمرود زمان در جان ابراهیمیان افکندبه دشت‏«نینوا»،ناى حقیقت از«نوا»افتاد.ولى…مرغ شباهنگ حقیقت،از نواى ناله‏«حق،حق‏»نمى‏افتد.[۲۸]
پی نوشتها:
۱- تحریر الوسیله،امام خمینى(ره)،ص ۲۳۷٫۲- فرهنگ فارسى،معین.۳- همان،ج ۴۴،ص ۲۷۸٫۴- سفینه البحار،ج ۱،ص ۳۷۷٫۵- امالى صدوق،ص ۱۲۴٫۶- با استفاده از«انقلاب تکاملى اسلام‏»،ص ۸۲۴ با تلخیص.۷- ر.ک:«تاریخ طبرى‏»،ج ۴،ص ۳۰۰،۲۹۸،و ۲۹۹(طبع قاهره،۱۳۵۸ ق).۸- الکامل،ابن اثیر،ج ۲،ص ۵۵۸٫۹- الفتوح،ابن اعثم،ج ۵،ص ۱۷۷٫۱۰- حیاه الامام الحسین،ج ۳،ص ۱۷۵٫۱۱- الکامل،ج ۲،ص ۵۶۰٫۱۲- سفینه البحار،ج ۱،ص ۱۳۶،الکامل،ج ۲،ص ۵۶۷٫۱۳- بحار الانوار،ج ۴۵،ص ۲۱٫۱۴- لغت‏نامه،دهخدا.۱۵- بحار الانوار،ج ۷۹،ص ۸۸٫۱۶- به روایات مربوط به تعزیه و ماتم و نوحه در بحار الانوار،ج ۷۹،ص ۷۱ تا ۱۱۳ مراجعه کنید.۱۷- موسیقى مذهبى ایران،ص ۷٫۱۸- همان،ص ۲۹٫۱۹- نگرشى به مرثیه سرایى در ایران،عبد الرضا افسرى،بررسى گسترده‏اى از سابقه این کار در ایران و انواع مرثیه‏سراییها دارد.۲۰- لغت‏نامه،دهخدا.۲۱- همان.۲۲- موسوعه العتبات المقدسه،ج ۸،ص ۳۲ و ۳۸٫۲۳- لغت‏نامه،دهخدا.۲۴- آثار البلاد و اخبار العباد،قزوینى،ص ۵۵(چاپ امیر کبیر).۲۵- الحسین فى طریقه الى الشهاده،ص ۱۳۶٫۲۶- لغت‏نامه،دهخدا.۲۷- مقتل الحسین،مقرم،ص ۲۲۷٫۲۸- قبله این قبیله،ص ۷۳٫منبع: فرهنگ عاشورا
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.