الشیعه و السنه

ان هذا السؤال طرح فی اکثر من موقع و فی الکثیر من المصنفات التی صنفت فی مجال الکلام و الفرق و الملل. و للاجابه عنه نشیر الی مقدمه مهمه و هی:
شاء الله سبحانه ان یبعث لهذه البشریه رسولاً خاتماً للرسالات و هو محمد بن عبد الله صلى الله علیه و آله ارسله بالهدی و دین الحق لهدایه البشریه و اخراجها من ظلمات الجهل و تحریرها من ظلم الطواغیت و استعباد الانسان. و قد استطاع الرسول صلى الله علیه وآله القیام بالمهمه التی اوکلت الیه فغیر الوضع القائم و اقام المجتمع و الدوله، و حمل الدعوه الی العالم اجمع، فکان المسلمون امه واحده تؤمن برسالتها و لا تختلف فی شی ء من فهمها بسبب وجود النبی صلى الله علیه وآله فی اوساطهم حیث کان یتلقى الوحی و یبلغه و یفسره و یحدد المواقف فعاشت الامه فی عهد رسول الله صلى الله علیه وآله فی ظل وحده فکریه و عقیدیه و تشریعیه کامله، و کان القرآن یوجههم الی ذلک و یرشدهم کلما رأی خلافاً فی الرأی او حیره او بلبله.
(فان تنازعتم فی شیء فردوه الی الله و الرسول)[۱]
(ما أتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا)[۲]
و الی جانب الوحده الفکریه و التشریعیه هذه کانت هناک الوحده القیادیه و السیاسیه[۳].
و من المعروف ان حیاه النبی صلى الله علیه وآله –کانسان- کانت محدوده بعمر معین و انه صلى الله علیه وآله میت کما مات مَن قبله مِن الرسل (انک میت و انهم میتون)[۴] من هنا کان لابدّ من التفکیر بمستقبل الرساله بعد رحیله صلى الله علیه وآله خاصه اذا اخذنا بنظر الاعتبار ان الرساله المحمدیه هی خاتمه الرسالات و انها لا تنتهی الا بقیام الساعه. من هنا وقع الکلام فی هذه القضیه، و طرح السؤال التالی: هل وصی النبی صلى الله علیه وآله بمن یخلفه ام ترک الامر الی الامه؟
و هنا وقع الانقسام فی الامه حیث ذهبت طائفه الی ان الرسول صلى الله علیه وآله قد وصی بمن یخلفه، و بعضهم ذهب الی ان الرسول صلى الله علیه وآله قد ترک الأمر الی الامه هی التی تختار. و اطلق علی الطائفه الاولی عنوان (شیعه علی علیه السلام) و اصحاب هذا الرأی یستندون الی الکثیر من الادله من الکتاب و السنه و یرون ان التشیع لعلی علیه السلام حدث فی حیاه النبی صلى الله علیه وآله و ان النبی صلى الله علیه وآله هو الذی بذر بذره التشیع لعلی علیه السلام، الا ان هناک مجموعه من الباحثین ذهبوا الی وجهات نظر مخالفه لهذه الرؤیه، سوف نستعرضها بصوره اجمالیه:
الرأی الاول:
یذهب اصحاب هذا الرأی الی ان جذور التشیع ترجع الی الفتره التی اعقبت وفاه النبی صلى الله علیه وآله مباشره، و من اللذین ذهبوا الی هذا الرأی:
الیعقوبی فی تاریخه حیث قال: و تخلف عن بیعه ابی بکر قوم من المهاجرین و الانصار، و مالوا مع علی بن ابی طالب منهم: العباس بن عبدالمطلب و الفضل بن العباس. و ابوذر الغفاری، و عمار بن یاسر و البراء بن عازب، و ابی بن کعب.[۵]و قد ذهب الی هذا الرأی الدکتور احمد امین فی (فجر السلام)[۶] و الدکتور محمد ابو ریان فی (تاریخ الفکر الفلسفی فی السلام)[۷] و المستشرق جولد تسیهر فی کتابه (العقیده و الشریعه) حیث حدد نشوء التشیع فی حادثه السقیفه.[۸]
الرأی الثانی:
یذهب اصحاب هذا الاتجاه الی ان التشیع ظهر فی عصر الخلیفه الثالث عثمان بن عفان نتیجه احداث و تناقضات برزت فی داخل المجتمع الاسلامی هیأت جواً ملائماً لنشوء الفرق و الاحزاب و الانتماءات، و من الذاهبین لذلک جماعه من المؤرخین و الباحثین، منهم: ابن حزم و جماعه آخرون ذکرهم بالتفصیل یحیی هاشم فی کتابه.[۹]
الرأی الثالث:
یرجع هذا الاتجاه نشوء التشیع الی فتره خلافه الامام علی علیه السلام، و لقد اشار الی هذا الرأی الشهید الصدر حیث قال: و منهم من یرد ظاهره التشیع الی عهد خلافه الامام علی علیه السلام، و ما هیئه ذلک العهد من مقام سیاسی و اجتماعی علی مسرح الاحداث[۱۰] کما ذهب الی هذا الرأی ابن الندیم فی الفهرست.[۱۱]
و هناک من الباحثین من یفترض ولاده التشیع یوم وقعه صفین و من هؤلاء عبد العزیز الدهلوی حیث قال: ظهر لقب الشیعه فی سنه ۳۷ ه،و فی هذه السنه حصلت واقعه صفین.[۱۲]
الرأی الرابع:
یری اصحاب هذا الاتجاه ان التشیع ظاهره تمخضت عن الظروف و الملابسات التی انتجتها واقعه کربلاء، و ما افرزته من تطورات جدیده داخل الساحه الاسلامیه، و هذا ما نلمسه من الدکتور کامل مصطفی الشیبی فی کتابه (الصله بین التصوف و التشیع) حیث قال: اننا نری ان التشیع السیاسی قد بدأ بحرکه التوابین التی ظهرت سنه ۶۱ ه و انتهت بالقتل سنه  65 ه و کان قائد الحرکه یلقب بشیخ الشیعه[۱۳] و ذهب الی هذا الرأی ایضاً بروکلمان فی کتابه: تاریخ الشعوب الاسلامیه.[۱۴]
الرأی الخامس:
یعطی اصحاب هذا الرأی لظاهره التشیع انتماءً الی جذور خارجیه فمنهم قال: انها ترجع الی اصول یهودیه، و من المؤرخین الذین ذهبوا الى هذا المنحى المؤرخ الطبرِی فی تاریخه حیث ارجع التشیع الی شخصیه یهودیه هی شخصیه عبدالله بن سبأ [۱۵] و محمد فرید وجدی فی دائره المعارف[۱۶]
و منهم من ارجع التشیع الی جذور فارسیه، و هذا الاتجاه تجد له صدى واضحاً فی آثار و دراسات اکثر المستشرقین کما تجد له تلمیحات لدی بعض الکتاب من المسلمین کابی زهره فی کتابه (تاریخ المذاهب الاسلامیه).[۱۷]
الرأی السادس
و یؤرخ لولاده التشیع بزمن الامام الصادق علیه السلام، یقول الدکتور محمد عماره فی کتابه) الاسلام و فلسفه الحکم(: تاریخ نشأه التشیع مقترن بالفتره الزمنیه التی نشئت فیها عقیده النص ودعوی الوصیه من الرسول صلى الله علیه وآله الی علی بن ابی طالب علیه السلام و من هنا کان صواب ما ذهب الیه المعتزله عند ما قالوا: ان فتره امامه جعفر الصادق علیه السلام، و هی التی نهض فیها هشام بن الحکم بدور واضع قواعد التشیع و مهندس بنائه الفکری، هی الفتره التی یؤرخ بها لهذه النشأه.[۱۸]
و انت اذا لاحظت هذه  الآراء تجدها لا تشیر الی نشأه التشیع بصوره موضوعیه و انما تکتفی بالاشاره الی حادثه معینه قد یکون لها الاثر بدرجه ما فی معروفیه التشیع او حدوث تطور ما فی الاسلوب لدی الشیعه. و هذا امر لا ینکر و لکن المهم ان توضع الید علی الجذور الحقیقیه لهذه الظاهره، و هذا یتطلب الرجوع الی المصدرین الاساسیین من مصادر المسلمین الکتاب و السنه لنرى ماذا یقولان فی هذا الخصوص.
حقیقه الامر:
ان المتتبع لمواقف الرسول الاکرم صلى الله علیه وآله و احادیثه یجد بوضوح انه صلی الله علیه و آله و سلم هو الذی بذر بذره التشیع فی زمنه و بحجم ما اکدت توجیهات الرسول صلى الله علیه وآله و خطاباته هذا المصطلح "الشیعه" فقد تکونت نخبه متمیزه من صحابه الرسول صلى الله علیه وآله کسلمان الفارسی و ابی ذر الغفاری و …. و فی ایام الرسول صلى الله علیه وآله اصبح لفظ (الشیعه) لقباً للموالین لعلی بن ابی طالب (علیه السلام) و المحبین له.
ذکر ابو حاتم فی کتاب الزینه: ان اوّل اسم لمذهب ظهر فی الاسلام هو الشیعه، و کان هذا لقب اربعه من الصحابه: ابوذر، و عمار، و مقداد و سلمان الفارسی.[۱۹]
و هناک الکثیر من الروایات التی تؤکد ذلک، منها.
۱ـ روی ابن عساکر فی تاریخه عن جابر بن عبدالله قال: کنا عند النبی صلی الله علیه و آله فاقبل علی علیه السلام، فقال النبی صلی الله علیه و آله: "و الذی نفسی بیده ان هذا و شیعته لهم الفائزون یوم القیامه" فنزل قوله تعالی: (ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریه).[۲۰]-[۲۱]
۲ـ نقل ابن حجر عن ابن عباس قال: لما انزل الله تعالی (ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریه) قال رسول الله صلى الله علیه وآله: لعلی (ع): "م انت و شیعتک تأتی انت و شیعتک یوم القیامه راضین مرضیین و یأتی عدوک غضاباً مقمحین".[22]
۳ـ روی الحاکم الحسکانی فی( شواهد التنزیل) بالاسناد الی علی بن ابی طالب علیه الاسلام، قال:" قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: یا علی الم تسمع قول الله تعالی: (ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریه.) هم شیعتک و موعدی و موعدک الحوض یدعون غراً محجلین"[23]
و غیر ذکل من الروایات التی تؤکد ذلک.[۲۴]
و لم یکتف الرسول الاکرم صلى الله علیه وآله بذلک بل رسم الخط من بعده و حدد المرجعیه بعد رحیله و المتمثله فی علی علیه السلام و اهل بیته المعصومین نشیر هنا الی عناوین بعض الآیات و الروایات التی وردت فی ذلک:
۱ـ آیه الولایه.[۲۵]
۲ـ حدیث الغدیر.[۲۶]
۳ـ حدیث الدار (و انذر عشیرتک الاقربین).[۲۷]
۴ـ حدیث الثقلین.[۲۸]
و غیر ذلک من الآیات و الروایات الکثیره[۲۹].
وهناک مسأله مهمه لابد من الالتفات الیها و قد تکون جوهریه فی هذا البحث و هی بیان الفارق الجوهری بین الرؤیه السنیه و الشیعیه لمنصب الامامه و الخلافه عن رسول الله صلى الله علیه وآله، فان "مطالعه ما عند الفرق الاسلامیه الاخرى من بضاعه فی موضوع الامامه او الخلافه کما سموها یؤکد ان أهل السنه یخلطون  الامامه برئاسه الجمهوریه و انهم استخدموا اصطلاح الامامه حینا و الخلافه احیاناً للتعبیر عن معنى واحد هو رئاسه الدوله، فالاصطلاح عندهم غیر محدد یستوی فی ذلک القدماء کالماوردی و ابن خلدون و المحدثون کالمودودی و رشید رضا و ابی زهره"[30] و من هنا نراهم عندما نزلوا هذا المقام السامی الى هذا المستوى من التفسیر رأوا انه بالامکان للامه ان تکلف بهذا الامر و هی التی تختار لنفسها من تشاء من الحکام ، والجدیر بالذکر ان کلمتهم اختلفت ایضاً هنا فی الآلیه التی بها یتم انتخاب الحاکم فقد عرضوا عده نظریات لایجمعها قاسم مشترک او قاعده واحده ،فقالوا :هناک ثلاثه وجوه لتعیین الخلیفه:
الوجه الاول: اختیار أهل الحل و العقد
و الذی یطلق علیه نظام الشورى ،لکن نظام الشوری هذا لم یتخذ شکلاً واحداً،فقالوا: الشوری على شکلین:
الاوّل: نظام الشورى ابتداءً کما حدث فی بیعه ابی بکر و علی بن أبی طالب علیه السلام.
والثانی: نظام الشورى بین عدد یعینهم الخلیفه السابق،کما صنع عمر.
الوجه الثانی: العهد
وهو ان ینص الخلیفه السابق قبل موته على من یخلفه، و قد اتخذ هذا العهد اشکالاً ثلاثه:
الاوّل: ان یعهد الخلیفه الى واحد،کما صنع ابوبکر فی عهده الى عمر.
الثانی: ان یعهد الى جماعه یکون الخلیفه واحداً منهم ،کما صنع عمر فی عهده الى سته اشخاص ینتخبون الخلیفه القادم من بینهم.
الثالث: ان یعهد الى اثنین فاکثر و یرتب الخلافه فیهم کما عهد سلیمان بن عبد الملک الى عمر بن عبد العزیز ثم الى یزید بن عبد الملک ،و کما فعل هارون الرشید حیث رتبها فی اولاده الامین ثم المامون ثم المؤتمن.[۳۱]
الوجه الثالث: القهر والاستیلاء، او الغلبه بالسیف.[۳۲]
قال الامام احمد: "و من غلبهم بالسیف حتى صار خلیفه وسمی امیر المؤمنین فلایحل لاحد یؤمن بالله والیوم الآخر ان یبیت ولایراه اماماً،براً کان أو فاجراً " و عند وجود امام مستقر ثم یخرج علیه آخر طلباً للملک،فقد قال الامام أحمد: " الامامه لمن غلب" واحتج لذلک بان ابن عمر صلى باهل المدینه فی زمن الحره وقال: "نحن مع من غلب".[33]
ومن الملاحظ: ان هذه الوجوه لاتستند الى دلیل شرعی وانما شرعیتها تنبع من حدوثها فکل طریقه حدثت و اصبحت واقعاً اکتسبت شرعیتها من وقوعها وهی فی الواقع نظریات تبریریه بکل معنى الکلمه.[۳۴]
اما الشیعه فقد اختلفت نظرتهم الى الامامه اختلافاً جوهریاً حیث ذهبوا الى ان منصب الامامه هو امتداد لمنصب النبوه باستثناء تلقی الوحی لان وحی الرساله قد ختم بالنبی الاکرم صلى الله علیه وآله ، وبما ان مهام الرسول الاکرم کانت بدرجه من الاهمیه والخطوره بحیث تحتاج الى شخصیه عالیه المواصفات والکفاءات للقیام بهذه المهمه الکبیره و على رأس هذه الصفات صفه العصمه والعلم و…، و من المعلوم ان تشخیص من تتوفر به هذه الخصال امر عسیر بل مستحیل على الامه، من هنا ذهب الشیعه الى ان الامام لابد ان یعین بالنص الالهی، و " من هنا اعتبروا الامامه  اصلاً من الاصول وقد ساقوا فی تأییده ادله عقلیه ونقلیه کثیره".[35]
و الحمد الله رب العالمین

[۱]النساء، ۵۹٫
[۲] الحشر، ۷٫
[۳] التشیع،نشأته معالمه، ص ۱۵- ۱۶٫
[۴] الزمر،۳۰٫
[۵] النساء، ۵۹٫
[۶] احمد امین، فجر الاسلام، ۲۶۶، طبع بیروت.
[۷] محمد ابو ریان، تاریخ الفکر الفلسفی فی الاسلام، ص ۱۲۵، طبع بیروت.
[۸] العقیده و الشریعه فی الاسلام،ص ۱۶۹، طبع القاهره.
[۹] عوامل و اهداف نشأه علم الکلام، ج ۱، ص ۱۰۵ ،نقلا عن الوائلی، هویه التشیع،ص ۲۵، طبع بیروت.
[۱۰] بحث حول الولایه، ص ۱۰، طبع بیروت.
[۱۱] الفهرست، ص ۲۲۳، طبع طهران.
[۱۲] الترمانینی، احداث التاریخ الاسلامی، ج ۱، ص ۳۶۰، طبع دمشق.
[۱۳] الصله بین التصوف و التشیع،ج ۱،۲۲، طبع بیروت.
[۱۴] تاریخ الشعوب الاسلامیه،ص ۱۲۸ طبع بیروت.
[۱۵] الطبری، تاریخ الطبری،ج ۳،۳۷۸، طبع القاهره.
[۱۶] دائره معارف القرن العشرین،ج ۵،۱۷ طبع بیروت.
[۱۷] تاریخ المذاهب الاسلامیه،ج ۱،۴۱ طبع بیروت.
[۱۸] محمد عماره، الاسلام و فلسفه الحکم،ص ۱۵۸، طبع بیروت.
[۱۹] ابوحاتم الرازی، الزینه فی الکلمات الاسلامیه و العربیه،ج ۳،۱۰، طبع مصر.
[۲۰] البینه،۷٫
[۲۱] تاریخ ابن عساکر، ترجمه الامام علی علیه اسلام،ج ۲،۴۴۲، طبع بیروت.
[۲۲] الصواعق المحرقه، الباب ۱۱ الفصل الاول، الآیه ۱۱، طبع بیروت.
[۲۳] الحاکم الحسکانی، شواهد التنزیل،ج ۲،۳۵۶، طبع بیروت ورواه السیوطی فی الدر المنثور، ج ۶، ص ۳۷۹، طبع بیروت.
[۲۴]انظر الکنجی الشافعی، کفایه الطالب، ص ۲۱۴، طبع بیروت و الخوارزمی و المناقب، ص ۱۱۱، طبع قم، و الطبری فی تفسیره، ج ۳ ،ص ۳۶۵، طبع بیروت، و ابن الصباغ المالکی فی الاصول المهمه، ص ۱۰۷، طبع بیروت، و الشوکانی فی فتح القدیر، ج ۵ ،ص ۳۹۸ ،طبع بیروت، و الزرندی فی نظم درر السمطین، ص ۹۲ ،طبع بیروت، و البلاذری فی انساب الاشراف، ص ۱۸۲، طبع بیروت و الالوسی فی روح المعانی، ج ۱۶، ص ۳۷۰ ،طبع بیروت و السبط ابن الجوزی فی تذکره الخواص، ص ۲۷، طبع بیروت.
[۲۵]المائده، ۵۵٫
[۲۶] احمد بن حنبل المسند، ج ۴، ص ۲۸۱، طبع بیروت  و العشرات من المصادر الاخری.
[۲۷] تاریخ ابن الفداء،ج ۲،۱۵ ،طبع بیروت و غیر ذلک من المصادر.
[۲۸] صحیح الترمذی، ج ۵،۶۶۲، طبع بیروت و غیر ذلک من المصادر.
[۲۹] لمزید الاطلاع انظر عبدالله الغریفی، التشیع.
[۳۰] الدکتور احمد عز الدین،الامامهوالقیاده،ص۱۷٫
[۳۱] راجع الاحکام السلطانیه للماوردی،ص۶-۱۶،والاحکام السلطانیه للفراء،ص۲۳،ومآثر الانافه فی معالم الخلافه،ج۱،ص۳۹-۵۸٫
[۳۲]  الاحکام السلطانیه للفراء،ص۲۰،شرح المقاصد،ج۵،ص۲۳۳٫
[۳۳]  الاحکام السلطانیه للفراء،ص۲۰-۲۳٫
[۳۴] انظر صائب عبد الحمید، تاریخ الاسلام السیاسی والثقافی،ص۱۳۵-۱۳۷٫
[۳۵] الدکتور احمد عز الدین،الامامهوالقیاده،ص۱۷٫