موقف أمیرالمؤمنین علی (ع) من الفتوحات الاسلامیه

قام الخلفاء بابعاد أمیر المؤمنین علی (ع) فکان جلیس الدار فی زمان خلافه ابی بکر و عمر و عثمان، الا أنهم حین الحاجه فانهم یطلبون منه المشوره، و کان امیر المؤنین (ع) ایضاً فی مثل هذه الموارد یشیر برأیه لیس فقط علی أساس مصلحه الاسلام و المسلمین بل علی اساس مصلحه و منافع کل المجتمع الانسانی و خصوصاً المستضعفین و المظلومین.
و قد استشیر امیر المؤمنین (ع) فی بعض الحروب کالحرب مع ایران و الروم و لکنه (ع) لم یشترک فی الحرب.
فمثلاً ورد فی التاریخ حول دور أمیر المؤمنین (ع) فی الحرب مع ایران و فتحها انه حین علم عمر بن الخطاب باستعداد القوات الایرانیه للقیام بهجوم کبیر، جاء الی المسجد و دعا جمیع الناس و طلب منهم المشوره فقال طلحه: أری ان تذهب أنت بنفسک الی جبهه الحرب لیتقوی المسلمون برؤیتک معهم و یجدّوا فی القتال، و قال عثمان: ابعث کل اهل الشام و اهل الیمن و اهل المدینه و اهل مکه و اذهب الی جبهه الحرب لیجدّ المسلمون حین رؤیتک و رؤیه هذا الجیش الکبیر. ثم جلس عثمان و لم یقم بعده أحد، فقال عمر بن الخطاب مره اخری: ایها المسلمون أشیروا علی، فقال امیر المؤمنین علی (ع). اما بعد فانک إن أشخصت اهل الشام من شامهم سارت الروم إلی ذراریهم، و إن أشخصت أهل الیمن من یمنهم، سارت الحبشه الی ذراریهم و إن أشخصت من هذین الحرمین انتقضت علیک العرب من أطرافها و اکنافها … أری ان تقرّ هؤلاء فی أمصارهم و تکتب الی أهل البصره فلیتفرقوا علی ثلاث فرق فلتقم فرقه منهم علی ذراریهم حرساً لهم و لتقم فرقه علی أهل عهدهم لئلا ینتقضوا و لتسر فرقه منهم إلی اخوانهم مرداً لهم. فقال عمر: أجل هذا الرأی و قد کنت أحب ان اتابع علیه.[۱]
و أشار امیر المؤمین علی (ع) فی کلامه هذا الی ملاحظه و هی: فانا لم نکن نقاتل علی عهد رسول الله (ص) بالکثره و انما کنا نقال بالنصر و اما ما بلغک من اجتماعهم علی المسیر الی المسلمین فان الله لمسیرهم اکره منک لذلک و هو اولی بتغییر ما یکره.
ان امیر المؤمنین (ع) بهذا التدبیر أنقذ مسلمین الشام و الیمن و مکه و المدینه من الخطر و أنقذ الایرانیین من القتل أیضاً. لانه لو کان قد هجم الروم فکان سوف یقتل نساء المسلمین و أطفالهم و لو هجمت الحبشه لقتل نساء أهل الیمن و اطفالهم، و لو هجم أعراب أطراف المدینه و مکه علی هاتین المدینتین لقتل ما بقی فیهما من الناس؛ و من جانب آخر: فلو هجمت کل هذه الجیوش علی جهه ایران فالله یعلم ماذا کان سیقع علی أهل ایران من بلاء لان حکومه ایران فی تلک القتره (زمان یزد جرد الثالث آخر ملوک الساسانیین) کانت ضعیفه جداً و فی حاله انهیار[۲] و کان یمکن لقوه قلیله من المسلمین أن یقضوا علیها، فلو کان قد ارسل بدل القوات المستقره فی جبهه ایران قوات تعادلها بعشره أضعاف فان خسائر الایرانیین کانت مستضاعف بلا شک.
و بناء علی هذا فان أمیر المؤمین علیاً (ع) بصفته امام معصوم و هو ولی و حام و حریص علی جمیع الناس فی العالم (حتی الکفار و غیر المسلمین) فانه عمل علی أن تنتهی هذه الحرب باقل الأخطار و أیسر الخسائر، و هذا هو ما وقع.
و قد اتضح مما تقدم انه فی فتره هجوم المسلمین علی ایران کانت الحضاره الایرانیه فی الحقیقه فی حاله انهیار و سقوط، و بمجیء الاسلام تجددت الحیاه فیها و استمرت علی حیوتها. و هذا الامر لم یمکن تحققه الا بحسن تدبیر امیر المؤمنین (ع) و نصائحه المشفقه.
و فی حرب الاسلام مع امبراطوریه الروم فحیث ان امبراطوریه الروم تعد من أهم اعداء الاسلام، و فی زمان النبی الاکرم (ص) کان منشغلاً دوماً بالتفکیر بها، و لهذا ارسل النبی (ص) فی سنه سبعه للهجره جیشاً بقیاده جعفر بن ابی طالب للحرب مع الروم ما ادی إلی استشهاد جعفر و جماعه آخرین.
و فی سنه تسعه للهجره قاد النبی (ص) جیشاً کبیراً باتجاه (تبوک) و لکنه رجع الی المدینه دون ان یشتبک مع جیش الروم، و کان (ص) أمر فی أواخر حیاته جیش اسامه بمواجهه الروم و ارتحل رسول الله (ص) قبل ان یتحرک الجیش الاسلامی و لم ینفذ هذا الامر.
و بعد تثبیت حکومه أبی بکر فی المدینه استشار ابوبکر اصحاب النبی (ص) حول هذا الموضوع فادلی کل منهم برأیه و لم یقتنع الخلیفه ثم استشار أمیر المؤمنین علیاً.
فرغبه بتنفیذ أمر الرسول (ص) و بشره بانتصاره فی الحرب مع الروم فابتهج الخلیفه بترغیب امیر المؤمنین (ع) و قال: (بشرت بخیر).[۳]
و حین استشار الخلیفه الثانی امیر المؤمنین (ع) علیاً (ع) حول فتح بیت المقدس، شجعه الامام علی ذلک.[۴]
و حینما کان الامام (ع) یستشار فی باقی الحروب و الفتوحات أیضاً فانه کان یدرس الموضوع من جمیع جوانبه و یأخذ مصالح الاسلام و المسلمین و جمیع الناس بنظر الاعتبار ثم یشیر برأیه، حتی انه کان یلاحظ مصلحه الاجیال القادمه، فمثلاً بعد زحف جیوش الاسلام باتجاه العراق طلب جماعه من عمر ان یقسم تلک الاراضی الزراعیه الخصبه بین المسلمین و یجعلها ملکا شخصیاً لهم فاستشار عمر الامام (ع) حول تقسیم ارضی العراقی فقال (ع): ان قسمتها الیوم لم یکن لمن یجی بعدنا شیء.[۵]
و من النافع هنا ان نذکر بعض الملاحظات:
۱٫ انه و بمقتضی الضوابط و الایدیولوجیه الاسلامیه و بالالتفات الی مضمامین الدین الاسلامی المشتمل علی الجهاد و الدفاع و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و العدل و نصره المظلومین و رفع الاستضعاف و … و إلی سیره النبی (ص) و الائمه (ع)، یمکننا أن نستنتج ان الجهاد و الدفاع لأجل رفع الموانع التی تقف امام مسیر انتشار الاسلام هو امر محدود و خاضع لمجموعه من الضوابط و الشروط. ان الحروب التی یوافق علیها الاسلام لیست هی حروب احتلال الدول و فتوحات الملوک، بل هی مساعی من أجل الانقاذ. و قد کان شعار نبی الاسلام (ص) شعار الفلاح و الحریه للناس (قولوا لا اله الا الله تفلحوا) و کان یسعی الی إرشاد الناس الی طریق الفلاح بواسطه الاعمال التثقیفیه و کانت حروبه (ص) من اجل رفع الموانع فقط لان اعداءه کانوا یضعون الموانع فی مسیر تحرکاته البناءه فلو لم یقدم النبی (ص) علی رفع الموانع من طریقه لم یکن لیتمکن من الوصول الی اهدافه العظیمه التی هی عباره عن هدایه الناس و فلاحهم. فکان مضطراً الی اللجوء الی استراتیجیه الجهاد و الدفاع لکی ترفع موانع المسیر و یتمهد الطریق الی السعاده و الفلاح.
و فی الحقیقه فان الاسلام یجوز استخدام القوه العسکریه فی موارد ثلاثه فقط و هی:
أ. لازاله آثار الشرک و عباده الاوثان، لان الاسلام یعتبر الشرک و عباده الاوثان: انحرافاً و مرضاً و خرافه، و لذا کان النبی (ص) یدعوا الوثنیین الی التوحید اولاً عن طریق التبلیغ، فاذا امتنعوا فانه یلجأ الی القوه.
ب. من اجل إفشال خطط العدو، فالذین یخططون لضرب الاسلام و الهجوم علی المسلمین فان الاسلام اصدر أمره بالجهاد و اللجوء الی القوه العسکریه ضدهم.
ج. من أجل حریه التبلیغ، لان لکل دین،‌ الحق فی التعریف بنفسه بحریه و بشکل منطقی، فاذا مانعه جماعه من هذا العمل فیمکنه اللجوء الی القوه للحصول علی‌هذا الحق و یمکن ادخال کل هذه الموارد الثلاثه فی دائره الدفاع عن تربیه الانسان و نموه و تکامله[۶].
۲٫ لا ینبغی أن یفهم مما تقدم حول استشاره امیر المؤمنین علی (ع) بان الفتوحات التی حصلت أیام الخلفاء تقرها القوانین الاسلامیه بشکل مطلق و ان أمیر المؤمنین (ع) کان موافقاً علی کل ما فعله الخلفاء فی هذه الفتوحات، أی انه لو کان النبی (ص) حیاً او ان امیر المؤمنین علیاً (ع) کان هو الخلیفه فعلاً بعد النبی (ص) لم تکن تلک الفتوحات لتحصل بالصوره التی حصلت بها؛ و بعباره اخری: ان التوسع غیر المبرمج لرقعه الاسلام و غیاب امیر المؤمنین علی (ع) عن رأس الحکومه سبب انحرافات غریبه عن مناهج أمیرالمؤمنین (ع)،‌ و نحن نشیر هنا الی نماذج من هذه الانحرافات و کل البحث المفصل فیها الی مجال آخر:
أ. ظهرت فی المجتمع الاسلامی طبقه تحب الاسلام و تؤمن به لکنها لا تعرف سوی ظاهر الاسلام و بعیده عن روح الاسلام طبقه لم تکن لترکز الا علی أداء الصلاه مثلاً لا علی اساس المعرفه و لا علی أساس التعرف علی الاهداف الاسلامیه.
ب. الابتعاد عن العداله الاسلامیه و شیوع الطبقیه، فمثلاً کان الموالی (و هم المسلمون غیر العرب) یعتبرون فی العراق مواطنین فی الدرجه الثانیه، و علی هذا الاساس اوکلت الیهم الأشغال الشاقه کاقامه السوق و عماره الطریق.
فی زمن الخلیفه الثانی لم یکن یسمح للاعاجم بدخول مدینه الرسول (ص) و کان هذا فی الظاهر من أجل عدم اختلاط هؤلاء بالعرب و المنع نفوذ الایرانیین فی مرکز الدوله الاسلامیه و حینما رأی الخلیفه انتشار ظاهره العبید الأعاجم، لم یر من المناسب أن یکون الی جنبهم عبید عرب.
یقول ابن جریح: و لما رأی الخلیفه فی الطواف رجلین یتکلمان اللغه الفارسیه قال لهما: تکلما العربیه فان من تعلم الفارسیه ذهبت مروته. و بناء علی السنه التی وضعها الخلیفه الثانی کان یسمح للعرب ان یتزوجوا من الاعاجم لکن لم یکن لهم ان یزوجوهم.
و استمراراً لهذه السنه فی زمن الامویین لم یحق لابناء الخلفاء من نساء الأعاجم أن یصیروا خلفاء، و کان الحجاج و هو و الی العراق یقول: لا یحق لأعجمی أن یتولی أمامه الجماعه فی الکوفه. و کان یرسل الموالی قسراً الی ساحه الحرب، أو ان الموالی حینما کانوا یشارکون فی الحروب فان حصتهم من الغنائم أقل من حصه العرب.
و الأدهی من هذا ان الموالی کانوا محرومین من العطاء من البیت المال.[۷]
و بالطبع فقد أدی ذلک الی ابتعاد المسلمین عن الاسلام الحقیقی و ظنهم ان الاسلام هو ما یرونه و یسمعونه.
و هذا بنفسه هو الذی ادی الی ظهور الثورات بعد الفتوحات فی البلاد المفتوحه و لهذا اضطر أمیر المؤمنین (ع) الی إرسال سریه الی قزوین و سریتین إلی خراسان و فتح مدن مثل نیشابور مره ثانیه[۸].
و ملاحظه الاخیره: ان هدف أمیر المؤمین علی (ع) فی مده حکومته القصیره هو تصحیح الانحرافات التی حصلت بعد النبی (ص) فی الامه الاسلامیه.

[۱]. لاحظ: ارشاد المفید، ص ۲۰۷،مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۳؛ نهج البلاغه (عبده)، خطبه ۱۴۴؛ تاریخ الطبری، ج ۴، ص ۴۳۸ – 237؛ تاریخ الکامل، ج ۳، ص ۳؛ تاریخ ابن کثیر، ج ۷، ص ۱۰۷؛ بحار الانوار، ج ۹، ص ۵۰۱٫
.[۲] تاریخ الایرانیین و العرب فی زمن الساسانیین، تیودورنولد، ص ۴۱۸، ترجمه، عباس، زریاب.
و یقول الدکتور عبدالحسین زرین کوب حول هذا الموضوع: تم اسقاط الدوله الساسانیه من قبل العرب و لکن لا بسب قوه العرب بل ان الضعف و الفساد تغلب علی الدوله الساسانیه، بل ان ایران اساساً کانت منهاره أثناء هجوم العرب. و کانت الدوله الساسانیه فی ذلک الوقت شبیهه بسلیمان (ع) حین مات و کان متکئا علی عصا فأکلت الارضه العصا فخر الی الارض. فان الضعف و الفساد کان قد استشری فی کل مفاصل الدوله مما ادّی الی السقوط و الذل (تاریخ ایران بعد الاسلام، ص ۵۷)
و للمفکر و الفیلسوف الکبیر المرحوم المطهری فی کتاب الخدمات المتبادله للاسلام و ایران تحلیل دقیق لهزیمه الایرانیین و سقوطهم، یقول: کانت ایران یومذاک و بالرغم کل حوادث الشفب و المزق الذی کانت تعانیه، قویه جداً من الناحیه العسکریه، حیث کانت فی ذلک الوقت دولتان مقتدرتان تحکمان العالم هما ایران و الروم، کانت نفوس ایران تقدر یو مذاک. بحوالی مائه و اربعین ملیون شخصاً و کان الکثیر منهم جنوداً، و لم یکن الجنود المسلمون فی الحرب مع الایرانیین یصل عددهم الی ستین الفا. و لو کان الایرانیون قد تراجعوا الی الخلف لضاع هذا العدد ما بین الشعب الایرانی، و لکن و مع هذا فقد سقطت الحکومه الساسانیه و انتهت الی الابت علی ید هؤلاء القله.
و یضیف الشهید المطهری: (و الحقیقه ان أهم عامل لسقوط الحکومه الساسانیه هو سخط الایرانیین علی‌ الحکومه و طریقتها و اسالیبها المجحفه فی تلک الفتره. و قد اتفق مؤرخوا الشرق و الغرب علی ان النظام و الاوضاع الاجتماعیه و الدینیه فی تلک الفتره کانت فاسده الی الدرجه التی دثارت سخط جمیع الناس. و کانت الدیانه الزرداشتیه فی ایران قد افسدت من قبل الموبدین بحیث لم یکن للامه الایرانیه الذکیه أن تؤمن من صمیم القلب بتلک العقیده، و لو ان الاسلام لم یکن قد دخل ایران تلک الفرت لکانت المسیحیه قد استولت بالتدریج علی ایران و قضت علی الزرادشتیه.
و بناء علی هذا فقد تسببت هذه الاوضاع القلقه اجتماعیاً و دینیاً فی ایران فی اثاره سخط الناس و حرکتهم نحو سبیل انقاذهم. خدمات متقابل اسلام و ایران (الخدمات المتبادله للاسلام و ایران، المطهری، مرتضی، ص ۷۷، و ما بعدها.
.[۳] الیعقوبی، احمد، التاریخ، ج ۲، ص ۱۳۲؛ و لا خط: الامام علی (ع) و الحاکمون، علی محمد میر جلیلی، ص۱۷۰٫
.[۴] السبحانی، جعفر، فروغ ولایت، ص ۲۸۵٫
.[۵] الیعقوبی،‌ أحمد، التاریخ، ج ۲، ص ۱۰۱؛ و لا حظ: الامام علی (ع) و الحاکمون، علی محمد میر جلیلی، ص ۱۷۰٫
.[۶] ینبغی التنویه الی ان مشروعیه الجهاد الابتدای و منوطه باذن الامام المعصوم (ع).
.[۷] جعفریان، رسول، تاریخ التشیع فی ایران، ج ۱، ص ۱۱۱ و ما بعدها.
.[۸] تاریخ البطری، حوادث سنه ۳۸ هجریه