ما معنی عباره (یامحمد یا علی یا محمد) التی وردت فی بعض الادعیه؟ و ما مدى اعتبار سندها؟

الجواب الإجمالی
نقل هذا الدعاء فی کتاب جمال الاسبوع لابن طاووس، و کذلک فان المصباح للکفعمی و وسائل الشیعه و بحار الانوار و غیر ذلک من المصادر الاخری.
من دون ان یکون لدینا ای تردد فی افضلیه مقام الاسلام- و ذلک من مسلمات المذهب – فان هناک الکثیر من الروایات المعتبره تتحدث عن الاتحاد الباطنی بین الحقیقه النوریه المحمدیه و العلویه، و قد یعبر ایضاً عن هذا الاتحاد احیاناً بالوراثه العلمیه لامیر المؤ منین (ع) بالنسبه للنبی (ص). و یمکننا القول فی هذا المجال ان الوحده النورانیه لاتتنافی مع جهه الکثره و افضلیه منزله نبی الاسلام. و لتقریب ذلک الی الذهن یمکن ان نشبهه بنور واحد له مراتب من الشده والضعف.
الجواب التفصیلی
ان الدعاء المذکور قد نقله ابن طاووس و هو من کبار علماء الشیعه فی کتاب جمال الاسبوع [۱] . و کذلک نقل فی المصباح للکفعمی [۲] و وسائل الشیعه [۳] و بحار الانوار [۴] . علماً بان عباره (یا محمد یا علی، یا علی یا محمد) اضافه الی ورودها فی الدعاء المذکور، قد وردت فی بعض الادعیه و الصلوات المستحبه الاخری ایضاً و ذلک مما یؤید هذه الفقره من الدعاء.
و العباره المذکوره فی هذا الدعاء تشیر بطریقه ما الی الوحده بین نبی الاسلام (ص) و أمیر المؤمنین (ع)، و قد ورد التوسل فی ضمن هذا الدعاء بمقام النورانیه الباطنیه للنبی (ص) الذی خلق قبل جمیع المخلوقات، و المقام الباطنی لأمیر المؤمنین علی (ع) متحد مع ذلک النور، و قد صرح بهذا الامر روایات کثیره نشیر فیما یلی الی بعضها:
۱٫ "خُلِقْتُ أَنَا وَ عَلِیٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اللَّهُ آدَمَ بِأَرْبَعَهِ آلَافِ عَام". [5] ‏
۲٫"أنا و علی من نور واحد و أنا و إیاه شی‏ء واحد و إنه منی و أنا منه لحمه لحمی و دمه دمی". [6]
۳٫"عن جابر بن عبد الله قال: قلت: یا رسول الله ما تقول فی علی بن أبی طالب؟ قال: یا جابر خلقت أنا و علی من نور واحد قبل أن یخلق الله آدم نقلنا إلى صلبه و لم نزل نسیر فی الأصلاب الزاکیه و الأرحام الطاهره حتى افترقنا إلى صلب عبد المطلب فجعل فی النبوه و الرساله و فیه الخلافه و السؤدد". [7]
هذا من جانب ومن جانب آخر، فقد اتفق جمیع علماء الشیعه علی ان مقام نبی الا سلام (ص) أفضل من جمیع المخلوقات جزماً وهو افضل من أمیر المؤ منین (ع)، و لیس هناک من شک فی هذا الأمر، و من یفضل أمیر المؤمنین (ع) فانه لم یتوصل بعد الی التعرف علی المقام الباطنی لنبی الاسلام، کما اشار الیه نفس الامام (ع) بقوله: "انا عبد من عبید محمد". [8]
و بعد ضم هاتین المجموعتین من الروایات الی بعضهما البعض یمکننا ان نستنج ان مقام نورانیه النبی محمد (ص) هو أشرف مخلوقات العالم، و أن امیر المؤمنین (ع) باعتباره الانسان الکامل قد وصل الی مقام الاتحاد الباطنی مع حقیقه نبی الاسلام، و من هنا فانه مظهر الولایه الالهیه الکلیه ایضاً.و کذلک فانه طبقاً لما ورد فی القرآن فان کمال الرساله و اتمامها قد تحقق باظهار أمر ولایه الامام الذی هو فی الواقع تجسد للمقام الباطنی لنبی الاسلام.
وفی الواقع فان أمیر المؤمنین (ع) هو اول و افضل انسان کان فی مقام العشق و المحبه فی الحد الذی لم یبق أی فاصله بین الاثنین، حیث کان نبی الاسلام یشاهد حقیقه باطنه فی أمیر المؤمنین (ع) ،حتی ان الله تعالی قد تکلم مع نبیه بصوت أمیر المؤمنین(ع).
ان العلاقه بین النبی محمد (ص) وعلی (ع) هی فوق تصورنا عن العلاقات البشریه وهی فی الواقع علاقه الهیه، و من هنا فان الکلام الذی قیل فی وصفها محیر للعقول، و ان هذا الاتحاد النوری الذی ذکر فی الروایات ناتج من هذه العلاقه، و عباره (یا محمد یا علی یا علی یا محمد) فیها اشاره ضمنیه ایضاً.
ان الامام (ع) نفسه یقول فی هذا المجال: "یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ مُحَمَّدٌ أَنَا وَ أَنَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ مِنِّی، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ". [9]
و بناء علی هذا فان تبعیه امیر المؤمنین (ع) والائمه (ع) لنبی الاسلام (ص) تبعیه وجودیه و نوریه و لذا فقد کانوا مرآه تعکس کل حقیقه النبی (ص). و فی الحقیقه فان العلم الذی ورثه أمیر المؤمنین (ع) و الائمه (ع) من النبی (ص)هو نفس نور الحقیقه المحمدیه (ص) التی هی نفس الاسم الاعظم، و من هنا فقد وصف الائمه انفسهم بانهم مظاهر الاسماء و الصفات الالهیه: "نحن والله لاسماءالحسنی". [10]
و بالطبع فان حقیقه نورانیه نبی الاسلام هی المقدمه فی هذا الأمر، بل تعتبر هی الاصل فی هذه المنزله .و لاجل توضیح حقیقه هذا الأمر یلزم الاشاره هنا الی حقیقه نورانیه النبی محمد(ص) التی یبحث عنها فی العرفان الاسلامی تحت عنوان (الحقیقه المحمدیه ) أیضاً.
و الحقیقه المحمدیه اصطلاح فی العرفان الاسلامی بمعنی التعین الاول للذات الالهیه الجامع للاسماء الحسنی لله. و من هذه الحقیقه ظهرت جمیع العوالم، و یطلق علیها ایضآ حقیقه الحقائق. و یری العرفاء بان الحقیقه المحمدیه تظهر بشکل کامل فی الانسان الکامل، و النبی و الرسول و الولی هم مظاهر لهذه الحقیقه فی العالم السفلی و ان اکمل مظهر لها فی هذا العالم هو نبی الاسلام (ص). [۱۱]
ویعتقد العرفاء ان الحقیقه المحمدیه واسطه لظهور جمیع الخیرات و البرکات فی العالم و ان هذا المقام ثابت لصاحب الولایه العلویه بالوراثه. [۱۲]
و یستعل اصطلاح الحقیقه المحمدیه و الحقیقه العلویه و الولایه الکلیه الالهیه فی کثیر من الموارد فی العرفان بمعنی واحد، و کما قال العرفاء: "الولایه محمدیه المشرب وعلویه المحتد". [13]
و من جهه النظر العرفانیه فان اتحاد الانوار هذا لا یتنافی مع اختلاف المقامات و تبعیه احدهما للآخر، ففی مقام العشق و التوحید و الوحده و الشهود و الوجود یکون القول بای نوع من التمایز بین انوار النبی و أهل البیت، قولاً بالکثره، و ان کانت هذه الکثره محفوظه فی مقامها. و هو سر الوحده فی الکثره الذی اشیر الیه فی العرفان الحق ) هناک یکون الحلول کفراً و کذا الاتحاد، حیث ان هناک الوحده و لکنها مکرره). [۱۴]
ان بین العاشق و المعشوق سراً مصوناً عن ادراک الخلائق، حیث تزول هناک الفروق المرتبطه باختلاف الدرجات و المقامات و… و لیست هناک فاصله بین العاشق و المعشوق بل العاشق نفسه هو المعشوق و المعشوق هو العاشق، و لا یمکن ان یکون للاتحاد و التجلی تفسیر سوی هذا.
و هذا الاتحاد النوری فی عین الاختلاف فی مقام النورانیه یمکن توضیحه عن طریق الوحده التشکیکیه للنور ایضاً، ببیان: انه مع فرض قبول اختلاف الدرجات ایضاً یمکن الالتزام بالوحده الذاتیه بمعنی انه مع اختلاف هذه الانوار بالشده و الضعف و لکنها لا تختلف ابداً فی اصل النوریه فهی متحده. [۱۵]
و لکن ینبغی التاکید علی ان تطبیق الوحده التشکیکیه علی مورد انوار المعصومین هو مجرد تشبیه و تقریب الی الذهن، و هو اسلوب لتسهیل الادراک الصحیح للوحده الحقیقیه لهم و الا فان ادراک الماهیه الحقیقیه لهذه الوحده فی عین الکثره، و التی ترجع الی سر التجلی و صفه المرآتیه بین الله و مظاهره التامه و المرابطه بین هذه الانوار نفسها خارج عن عهده العقل الفلسفی.
مع انه یمکن طرح هذا البحث بالشکل التالی: وهو ان الحصول علی امتیاز و فضیله لیس معناه دائماً الافضلیه فی مقام الولایه و الاقربیه الی الله فی درجات القرب، ای انه یمکن مع فرض التساوی فی مقام الولایه یکون احدهما افضل فیکون حاصلاً علی فضیله مثل النبوه. [۱۶]
و هناک قرائن علی هذا القول فی کلمات الامام الخمینی (ره) فهو یقول حول النبوه المحمدیه (ص): ) وحین یصل الدور الی مظهر اسم الله فی نهایه السفر الاول، فانه یری الحق ظاهراً بجمیع شؤونه و لا یمنعه ای شان عن شؤونه الاخری، و فی نهایه سفره الثانی یری استهلاک و زوال جمیع الحقائق فی الاسم الالهی الجامع، و حتی استهلاک الاسم الجامع الالهی فی الاحدیه المحضه، و لذا فهو مع وجود الجامع الالهی یعود الی الخلق و یکون ذا نبوه ازلیه وخلافه ظاهریه وباطنیه…ثم یقول بعد ذلک: و هذه الاسفار تحصل للاولیاء الکمل ایضاً و حتی السفر الرابع، کما حصلت لامیر المؤمنین (ع) و اولاده المعصومین. و لکن حیث ان الرسول(ص) کان له مقام الجمع، فانه لم یبق لاحد من المخلوقین بعده مجال للتشریع، فهذا المقام هو لرسول الله بالاصاله و للمعصومین الآخرین بالمتابعه، بل ان روحانیه هؤلاء واحده.
و بناءً علی هذا فانه و من دون ان یکون لنا أدنى شک فی فضیله نبوه نبی الاسلام التی هی من مسلمات المذهب فان هناک روایات معتبره تتحدث عن الاتحاد الباطنی بین الحقیقه النوریه المحمدیه والعلویه و هی کثیره، و قد یعبر عن هذا الاتحاد احیاناً بالوراثه العلمیه و التبعیه الکامله و احیاناً بالوحده التشکیکیه او الشخصیه فی انوار المعصومین، و من خلال هذه الرؤیه یکون جمیع المعصومین الاربعه عشر متقومین بحقیقه واحده، و هی التی یعبر عنها بالحقیقه المحمدیه، وهی عباره عن الاسم الاعظم الالهی.. [۱۷]
و کما ورد فی العباره مورد البحث أی جمله (یا محمد یا علی یا علی یا محمد ) حیث ذکر اسم نبی الاسلام اولاً لانه یعتبر الاصل فی هذه الحقیقه (یا محمد یا علی)، و للتاکید مره آخری علی عدم الاثنینیه بینهما قیل (یا علی یا محمد ) لکی تؤکد علی افضلیه نبی الاسلام و علی الوحده النوریه المتحققه بینهما. و هذا المعنی و کما ذکرنا فقد اکدت علیه روایات کثیره
و من هنا فان عباره (یا محمد یا علی یا علی یا محمد) التی وردت فی مقام الدعاء، هی فی الحقیقه نابعه من قول أمیر المؤمنین (ع): (انا محمد ومحمد انا) و کذلک قول نبی الاسلام (ص) :انا وعلی من نور واحد.
وللمطالعه اکثر فی هذا المجال یمکنکم مراجعه السؤال رقم ۱۲۳۴۹ (الموقع ۱۲۱۴۶) .
_______________________________
[۱] ابن طاووس ،جمال الاسبوع ،ص۲۸۰ ،منشورات الرضی،قم .
[۲] الکفعمی،ابراهیم بن علی الآملی ،المصباح ص۱۷۶، انتشارات الرضی
[۳] الشیخ الحر العاملی، وسائل الشیعه ،ج۸،ص۸۴،مؤسسه الوفاء،بیروت .
[۴] المجلسی ،محمد باقر، ج۵۱ ،ص۳۰۴، مؤسسه الوفاء بیروت
[۵] نفس المصدر ج،۳۸ ،۱۵۰
[۶] الاحسائی ،ابن ابی جمهور ،عوالی اللآلی،ج۴،ص۱۲۴،انتشارات سید الشهداء (ع)
[۷] الطبری ،عماد الدین ،بشاره المصطفی ، ص۱۹۰ ،المکتبه الحیدریه ،النجف.
[۸] الکلینی ، الکافی، ج۱ ،ص۸۹ ،دار الکتب الاسلا میه.
[۹] المجلسی ،محمد باقر ،بحار الانوار ،ج۲۶ ،ص۵، مؤسسه الوفاء،بیروت.
[۱۰] الکلینی ،الکافی ،ج۱ ،ص ۱۴۳٫
[۱۱] قاموس العالم الاسلامی، نشر دائره المعارف الاسلامیه، حرف الحاء.
[۱۲] شرح الفصوص للقیصری، بسعی الاستاذ السید جلال الدین الآشتیانی، مقدمه ،ص۵۵،شرکه ا لانتشارات العلمیه والثقافیه.
[۱۳] نفس المصدر، هوامش الجلوه، ص۲۷۹٫
[۱۴] دیوان العطار النیشابوری.
[۱۵] ترخان ،قاسم ، نظره عرفانیه وفلسفیه وکلامیه لثوره الامام الحسین (ع) ص۱۲۱
انتشارات الچلچراغ،قم.
[۱۶] نفس المصدر ص۱۳۵٫
[۱۷] الامام الخمینی، مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه ،ص۸۷-۹۰ نقل من نفس المصدر ،ص۱۳۷٫