دراسه وثائقیه عن الإمام الثانی عشر علیه السلام

الإمام المهدی علیه السّلام المحطه الأخیره فی خطّ الإمامه
تمثّل حیاه الإمام المهدی الحجّه بن الحسن العسکریّ علیه السّلام الحلقه الأخیره من حلقات الإمامه، والمحطّه الموعوده التی بشّر اللهُ ورسولُه بها، وبشّر بها الأئمّه المعصومون الواحد تلو الآخر، المحطّه التی ستحطّ قافله البشریه المکدوده المتعَبه رِحالها عندها، فتنعم بعد مشاقّ طویله وعناء مُرّ بظِلال واحته الوسیعه الوارفه، وتسعد فی أفیاء عدله، وتهنأ فی بهجتها برأفته ولطفه.
دَعُونا الآن ـ أیّها الأصدقاء ـ نتعرّف على شیء من البشارات التی دلّتنا على حقیقه استمرار خطّ الإمامه، والتی تدلّ ضِمناً على وجود الإمام المهدی عجل الله فرجه الشریف، ثمّ نعرّج على موضوع الأحادیث التی تحدّثت عن البشاره به، وعن ولادته المبارکه، وصفاته الکریمه، وغیبته، وغیر ذلک من الأمور التی تتعلّق بشخصه الشریف.
 
۱ ـ حدیث الثقلین
روى علماء المسلمین عن عدد کبیر من الصحابه، عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه قال « إنّی تارکٌ فیکم الثقلَین، أحدهما أکبر من الآخر: کتاب الله وعِترتی أهل بیتی، فانظْروا کیف تَخلفونی فیهما، فإنّهما لن یفترقا حتّى یَرِدا علَیَّ الحوض »(1).
وروى علماء المسلمین فی قضیّه المباهله أن رسول الله صلّى الله علیه وآله وسلّم خرج للمباهله ولیس معه غیر أصحاب الکساء: علیّ وفاطمه والحسن والحسین علیهم السّلام، وهو یقول «اللهمّ هؤلاء أهلی» (2).
ورووا مثل ذلک فی آیه التطهیر(۳)، کما رووا أنّه صلّى الله علیه وآله کان یقف على باب فاطمه علیها السّلام صباح کلّ یوم إلى تسعه أشهر وهو یقرأ « إنّما یُریدُ اللهُ لِیُذهِبَ عنکمُ الرِّجْسَ أهلَ البیت ویُطهِّرکم تطهیراً »(4).
وفی تصریح النبیّ صلّى الله علیه وآله بأنّ القرآن والعتره لن یفترقا حتّى یردا علیه الحوض دلیل واضح على استمرار خطّ الإمامه، وعلى وجود إمام من أهل البیت علیهم السّلام یُماثل استمرار وجوده استمرار وجود القرآن الکریم. قال ابن حجر: وفی أحادیث التمسّک بأهل البیت إشاره إلى عدم انقطاع متأهّل منهم للتمسّک به إلى یوم القیامه، کما أنّ الکتاب العزیز کذلک، ولهذا کانوا أماناً لأهل الأرض (۵).
 
۲ ـ حدیث « أهل بیتی أمانٌ لأهل الأرض »
روى علماء المسلمین عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه قال: النجوم أمانٌ لأهل السماء، وأهلُ بیتی أمانٌ لأهل الأرض، فإذا ذَهَبت النجومُ ذَهَب أهلُ السماء، وإذا ذَهَب أهلُ بیتی ذَهَب أهلُ الأرض(۶).
وفی هذا إشاره إلى دوام الدنیا بدوام أهل البیت علیهم السّلام، وقد أشار علماء أهل السنّه إلى هذا الأمر فی ذیل قوله تعالى « وما کانَ اللهُ لِیُعذِّبَهُم وأنتَ فیهم »(7) وقالوا إنّ الله عزّوجلّ ألحقَ وجودَ أهل بیت النبیّ فی الأُمّه بوجوده صلّى الله علیه وآله، وجعلهم أماناً للأُمّه لِما سبق من قوله صلّى الله علیه وآله فیهم « اللهمّ إنّهم منّی وأنا منهم »، وقوله صلّى الله علیه وآله فی فاطمه علیها السّلام إنّها بضعه منه، وفی علیّ علیه السّلام إنّه کنفسه، وفی الحسنَین علیهما السّلام إنّهما منه، وقوله فی الحسین علیه السّلام: حسینٌ منی وأنا من حُسین(۸).
 
۳ ـ حدیث « إنّ الأرض لا تخلو من حُجّه »
وردت أحادیث کثیره عن أئمّه أهل البیت علیهم السّلام، احتجّ بها علماء الطرفین(۹) فی أنّ الأرض لا تخلو من حجّه، فقد رُوی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه قال فی نهج البلاغه ـ فی حدیث طویل ـ «اللهمّ بَلى، لا تخلو الأرضُ مِن قائمٍ لله بحُجّه»(10)، ورُوی عن الإمام الصادق علیه السّلام أنّه قال «ما زالت الأرض إلاّ ولله فیها حُجّه یُعرِّف الحلالَ والحرام، ویدعو الناس إلى سبیل الله»(11)، وسئل الإمام الرضا علیه السّلام: هل تبقى الأرض بغیر إمام ؟ قال: لا(۱۲). وروی عن الإمام الباقر علیه السّلام أنّه قال: لو أنّ الإمام رُفع من الأرض ساعهً لَساخَت الأرضُ بأهلها، وماجَت کما یموجُ البحرُ بأهله(۱۳).
ناهیک عن الأحادیث الکثیره التی رُویت عن أئمّه أهل البیت علیهم السّلام فی أنّه لو لم یبقَ فی الأرض إلاّ اثنان، لَکانَ أحدَهما الحجّه(۱۴).
وتشیر هذه الأحادیث بأجمعها إلى ضروره وجود إمامٍ فی کلّ زمان یقتدی به الناس ویجعلونه حُجّه بینهم وبین ربّهم، وذلک « لئلاّ یکونَ للناسِ علَى الله حَجّه »(15)، و «لِیَهلِکَ مَن هَلَکَ عن بیّنهٍ ویَحیىَ مَن حَیَّ عن بیّنه»(16) و «قُل فللهِ الحجّه البالغه»(17).
 
۴ ـ حدیث « مَن مات ولم یَعرِف إمام زمانه ماتّ مِیتهً جاهلیّه »
روى علماء المسلمین عامه فی آُمّهات کتب الحدیث عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه قال: « مَن ماتَ ولم یَعرِف إمامَ زمانه، فقد ماتَ مِیتهً جاهلیّه »(18).
وورد هذا الحدیث بألفاظ مختلفه تتّفق فی معنى واحد، وهو وجوب معرفه الإمام الحقّ على کلّ مسلم ومسلمه، وإلاّ فإنّ مصیره یُنذر بنهایه مهوله.
ولا ریب فی أنّ الإمام الذی مَن لا یعرفه یموت مِیتهً جاهلیّه هو الإمام الحقّ؛ لأنّ معرفه السلطان أو الحاکم أو المَلِک الفاسق الظالم ـ إذا فُرض کَونه مصداقاً للإمام فی الحدیث ـ لیس من الدِّین، فضلاً عن انتفاء الثمره من معرفه مثل هذا الإمام مِن قِبل الفرد المسلم.
وفی الحدیث دلاله على استمرار وجود الإمام الحقّ فی کلّ زمان، وعدم خلوّ عصرٍ ما منه، وهذا لا یتمّ إلاّ بالقول بوجود الإمام المهدی علیه السّلام الذی وردت الروایه أنّه حقّ وأنّه مِن وُلدِ فاطمه علیها السّلام، کما سیأتی.
 
۵ ـ أحادیث « الخلفاء اثنا عشر »
روى علماء المسلمین ـ ومن جملتهم البخاری ومُسلم ـ عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه بَشَّر أُمّته بالأئمّه الاثنی عشر علیهم السّلام، حیث رَوَوا أنّه قال صلّى الله علیه وآله: لا یزالُ الدِّین قائماً حتّى تقوم الساعه، أو یکون علیکم اثنا عشر خلیفهً کلُّهم من قُریش »(19)، وفی حدیث آخر « یکون اثنا عشر أمیراً کلُّهم من قُریش »(20). کما رووا أنّ ابن مسعود سئل: یا أبا عبدالرحمن، هل سألتُم رسولَ الله صلّى الله علیه وآله کم یَملِک هذه الأُمّهَ مِن خلیفه ؟ فقال: نعم، ولقد سألنا رسول الله صلّى الله علیه وآله فقال: اثنا عشر کعِدّه نُقباء بنی إسرائیل »(21).
وفی الحدیث الأخیر إشاره إلى قوله تعالى: « ولقد أخَذَ اللهُ میثاقَ بنی إسرائیلَ وبَعَثنا مِنهمُ اثنَی عَشَرَ نَقیباً »(22)، حیث بیّن النبیّ صلّى الله علیه وآله فی أحادیث أُخرى أنّ هذه الأمّه ستقتفی أثرَ السالفه ـ خاصّه بنی إسرائیل ـ حتّى لو دخل أولئکم جُحرَ ضَبّ، لَدخَلَتْه هذه الأُمّه(۲۳). وقد فطن العلماء إلى هذه السُّنّه الإلهیّه، فأورد بعضهم ـ کما فعل ابن کثیر الدمشقی فی تفسیره ـ أحادیث « الأئمّه آثنا عشر کلّهم من قریش » فی ذیل هذه الآیه الکریمه، ثمّ عقّب على ذلک بقوله « والظاهر أن منهم ( من الخلفاء الاثنی عشر ) المهدیّ المُبشَّر به فی الأحادیث الوارده بذِکره(۲۴).
ومن الجلیّ ـ أیّها الأصدقاء ـ أنّ المصداق الوحید للأئمّه ( الخلفاء ) الاثنی عشر المبشّر بهم هم أئمّه أهل البیت علیهم السّلام، والمهدیّ المنتظر علیه السّلام منهم. کما أنّ من البدیهیّ بمکان أن النبیّ صلّى الله علیه وآله إنّما أراد الاستخلاف والإمره باستحقاق(۲۵)، وحاشاه أن یقصد بذلک مَن تلاعَبَ بالدِّین واستخفّ بمقدّرات الأمّه(۲۶). یُضاف إلى ذلک أنّ هذه الأحادیث تفترض عدم خلوّ الزمان من الآثنی عشر إماماً، وأنّه لابدّ من وجود أحدهم ما بقی الدین إلى أن تقوم الساعه.
ولا یخفى أن حدیث « الخلفاء اثنا عشر » قد سبق التسلسلَ التاریخیَّ للأئمّه علیهم السّلام، فکان تعبیراً عن حقیقه ربّانیه نطق بها مَن لا ینطق عن الهوى. وقد وردت أحادیث أخرى نقلها علماء المسلمین فی النصّ على هؤلاء الخلفاء ( الأئمّه ) بأسمائهم، ابتداءً بأمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام وانتهاء بالمهدیّ: محمّد بن الحسن العسکریّ علیهما السّلام(۲۷)، کما رووا عن أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام، قال: قلتُ: یا رسولَ الله، المهدیّ منّا أئمّه الهُدى أم مِن غیرِنا ؟
قال: بل منّا، بنا یُختَم الدین کما بنا فُتِح(۲۸).
 
فکره مجیء المصلح والمنقذ فکره مقدّسه وعالمیّه
الأدیان الثلاثه والبشائر بالمهدی علیه السّلام
آمن أهل الأدیان الثلاثه: الیهودیه، النصرانیه، وخاتم الأدیان: الإسلام.. بظهور المنقذ العظیم الذی سینشر العدل والرخاء بظهوره فی آخر الزمان؛ فقد آمن الیهود بمجیء المنقذ الذی یخرج فی آخر الزمان، فیُقیم ما فسد من أخلاق الناس، ویُصلح ما غیّرته القوانین والأنظمه البشریه من طباع المجتمع. کما آمن النصارى بعودهِ عیسى علیه السّلام وجاءت بذلک البشاره فی أناجیلهم(۲۹)، فوافقوا بذلک العقیدهَ الإسلامیّه فی عوده عیسى علیه السّلام، الذی أخبر رسولُ الله صلّى الله علیه وآله فی أحادیث کثیره عن عودته، وأنّه سیقتدی فی صلاته بالإمام المهدی علیه السّلام، ویُعینه على أداء مهمّته العظمى فی نشر العدل فی أرجاء البسیطه.
 
عالمیّه الاعتقاد بالمهدیّ المنتظر علیه السّلام
لم یقتصر الإیمان بالمنقذ على أتباع الأدیان السماویّه الثلاثه، بل شارکهم فی ذلک الزرادشتیّون الذین ینتظرون عوده بهرام شاه، والهنود الذین یعتقدون بعوده فیشنو، والمجوس الذین یؤمنون بحیاه أُشیدر، والبوذیّون الذین ینتظرون ظهور بوذا(۳۰). کما نجد التصریح من مفکرّی الغرب وفلاسفته بأنّ العالم فی انتظار المصلح العظیم الذی سیأخذ بزِمام الأمور، ویوحّد الجمیع تحت رایه واحده وشعار واحد (۳۱).
 
الاتفاق بین المسلمین على أصل قضیّه المهدی علیه السّلام
لا خلاف بین المسلمین فی أنّ لهذه الأمّه مهدیّاً، وأنّ رسول الله صلّى الله علیه وآله قد أخبر به وبشَّر به وذکر له أسماء وصفات وألقاباً، وبیّن أنّ المهدی من أهل بیته، وأنّه یملأ الأرض عدلاً، وأنّه یخرج مع عیسى علیه السّلام، وأنّه یؤمّ هذه الأمّه ویصلّی عیسى خلفه. والروایات الوارده فی کتب الحدیث فی هذا الموضوع تفوق حدّ التواتر، وقد ألّف علماء المسلمین فی قضیّه المهدی المنتظر علیه السّلام کتباً خاصّه(۳۲)، وعدّوا الإیمان بالمهدیّ من ضرورات الدِّین، خاصّه بعد أن رَوَوا عن النبیّ صلّى الله علیه وآله أنّه قال: مَن شکّ فی المهدیّ فقد کفر(۳۳).
 
بشارات الأسفار بالإمام المهدی علیه السّلام
البشاره باقتراب ملکوت السماوات
وردت فی کتب الأسفار بشارات عدیده بمجیء النبیّ صلّى الله علیه وآله وسلّم، وبظهور الإمام المهدی علیه السّلام، ومن تلک البشارات ما جاء فی الأناجیل من أنّ السیّد المسیح علیه السّلام کان یأمر حواریّیه بأن یُعلنوا للناس اقترابَ ملکوت السماوات. جاء فی إنجیل متّى «… اذهبوا بالحری إلى خِرافِ بیت إسرائیل الضالّه، وفیما أنتم ذاهبون، اکرزوا قائلین: إنّه قد اقترب ملکوت السماوات»(34).
وجاء فی إنجیل لُوقا « وأیّه مدینه دخلتموها وقَبِلوکم، فکُلوا ممّا یُقدَّم لکم، واشفُوا المرضى الذین فیها، وقولوا لهم: قد اقترب منکم ملکوت السماوات »(35).
وکان عیسى علیه السّلام یُعلّم تلامیذه وأتباعه أن یقولوا فی صلاتهم « أبانا الذی فی السماوات، لیتقدّس اسمُک، لیأتِ ملکوتک »(36).
ولو کان ملکوت السماوات قد تحقّق فی عهد عیسى المسیح علیه السّلام، لکان تعلیمه هذا الدعاءَ لتلامیذه فی صلاتهم لغواً وعبثاً، ولکان دعاؤهم « لِیأتِ ملکوتک » بلا معنى.
 
عیسى علیه السّلام یبشّر بالنبیّ صلّى الله علیه وآله وسلّم وبالمهدی علیه السّلام
وردت فی إنجیل یوحنّا عدّه بشارات للسیّد المسیح علیه السّلام بمجیء خاتم الأنبیاء: محمّد صلّى الله علیه وآله وسلّم، وخاتم الأوصیاء: المهدیّ علیه السّلام، حیث قال لحواریّیه حین اجتمعوا حوله لسماع آخر وصایاه «.. لکنّی أقول لکم الحقّ، إنّه خیرٌ لکم أن أنطَلِق، لأنّه إن لم أنطلق لا یأتیکم الفارقلیط… ومتى جاء ذاک یُبکّت العالَم على خطیئه، وعلى برّ، وعلى دینونه؛ أمّا على خطیئه فلأنّهم لا یؤمنون بی، وأمّا على برّ فلأنّی ذاهبٌ إلى أبی ولا تَروَننی أیضاً، وأمّا على دَینونه فلأنّ رئیس هذا العالم قد دِینَ. إنّ لی أموراً کثیره أیضاً لأقول لکم، ولکن لا تستطیعون أن تحتملوا الآن، وأمّا متى جاء ذاک روح الحقّ فهو یُرشدکم إلى جمیع الحقّ، لأنّه لا یتکلّم من نفسه، بل کلّ ما یسمع یتکلّم به ویُخبرکم بأمورٍ آتیه، ذاک یمجّدنی لأنّه یأخذ ممّا لی ویُخبرکم »(37).
وکلمه « فارقلیط » أو « بارقلیط » تقابل فی العربیّه محمّد وأحمد. وتشیر عباره « متّى ما جاء ذاک روح الحقّ » إلى أنّ روح الحقّ لم یأتِ بعدُ فی زمن عیسى علیه السّلام، کما تشیر عباره « فهو یُرشدکم إلى جمیع الحقّ » إلى أنّ رساله خاتم الأنبیاء صلّى الله علیه وآله وسلّم ستکون الرساله الکامله « الیومَ أکمَلتُ لکم دِینَکُم.. »(38) ، «ما فَرَّطْنا فی الکتابِ مِن شیء»(39).
ونلاحظ أن عیسى علیه السّلام یقول لحواریّیه « وأنا أطلب من الأب فیُعطیکم فارقلیطاً آخر »(40)، فمن هو یا ترى هذا الفارقلیط الآخر الذی یُبشّر به عیسى بعد الفارقلیط الأول علیه السّلام ؟
إنّ العباره الکامله فی إنجیل یوحنّا تقول « وأنا أطلب من الأب فیُعطیکم فارقلیطاً آخر یمکث معکم إلى الأبد »، وإذا تذکّرنا أنّ اسم الإمام المهدی علیه السّلام هو اسم النبیّ صلّى الله علیه وآله وسلّم، وأنّ عباره « یمکث معکم إلى الأبد » ـ أی إلى یوم القیامه ـ یمکن فهمها إذا فسّرنا اصطلاح « الفارقلیط » بمحمّد بن الحسن العسکریّ علیه السّلام المهدی المنتظر، الذی هو فارقلیط آخر ( أی محمّد آخر )، والذی سیمکث مع الناس إلى یوم القیامه.
وإذا لاحظنا الروایات المتکاثره الوارده فی نزول عیسى علیه السّلام وصلاته خلف الإمام المهدی علیه السّلام، ومساعدته له فی إنجاز مهمّته الکبیره، فإنّنا سنُدرک ـ على نحوٍ أفضل ـ البشارات التی ذکرها عیسى علیه السّلام لحواریّیه.
ونلاحظ بشاره أخرى وردت فی إنجیل یوحنّا، یقول فیها عیسى علیه السّلام لتلامیذه: « روح الحقّ ( أی الفارقلیط ) الذی لا یستطیع العالَم أن یقبله؛ لأنّه لا یراه ولا یعرفه، وأمّا أنتم فتعرفونه لأنّه ماکثٌ معکم ویکون فیکم »(41).
تشیر هذه العباره بوضوح إلى الإمام المهدی علیه السّلام، الذی لا یستطیع العالَم أن یقبله لأنّه لا یراه ولا یعرفه. أمّا أتباع عیسى فیعرفونه؛ لأنهّم سیُشاهدون نبیّهم عیسى یقتدی به فی صلاته، ویُعینه فی مهمّته. قال تعالى « وإنْ مِن أهلِ الکتابِ إلاّ لَیؤمِنَنّ به قبْلَ مَوتِه ویومَ القیامهِ یکونُ علَیهم شهیداً »(42)، وقد روی عن الإمام الباقر علیه السّلام أنَه قال:
«إنّ عیسى علیه السّلام ینزل قبل یوم القیامه إلى الدنیا، فلا یبقى أهل مِلّه یهودی ولا غیره، إلاّ آمَنوا به قبل موتهم، ویصلّی عیسى علیه السّلام خلف المهدی علیه السّلام»(43).
وعلى أساس هذه البشارات حدّثنا التاریخ أنّ النجاشی ملک الحبشه ـ وقد کان نصرانیّاً ـ قال عندما تسلّم رساله رسول الله صلّى الله علیه وآله وسلّم التی یدعوه فیها إلى الإسلام: « أشهدُ بالله أنّه نَفْس النبیّ الذی ینتظره أهلُ الکتاب »، وحدّثنا التاریخ عن المُقَوقِس حاکم مصر بموقف مماثل(۴۴).
ولا ریب أنّ مَن یصدّق بالبشاره بمجیء النبیّ محمّد بن عبدالله صلّى الله علیه وآله وسلّم، لابدّ أن یصدّق بالبشاره بظهور وصیّه الإمام المهدی علیه السّلام: « الفارقلیط الآخر » الذی لا یستطیع العالَم ـ فی مدّه غَیبته ـ أن یقبله لأنّه لا یراه، والذی سیمکث إلى الأبد.
ونُشیر فی الخاتمه إلى أنّ عدم الإیمان بالمهدی علیه السّلام قد نُسب فی البشاره إلى العالَم، أی إلى عامّه الناس، أمّا المؤمنون العارفون فقد وصفتهم الروایات الوارده عن أهل البیت علیهم السّلام بأنّهم قد صارت الغیبهُ عندهم بمنزله المُشاهَدَه، وهؤلاء هم الأقلُّون عدداً الذین کان أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام یتأوّه شوقاً إلى رؤیتهم.
 
مَن صرّح بتواتر أحادیث المهدی علیه السّلام
صرّح علماء المسلمین من أهل الدرایه وذوی الاختصاص بعلوم الحدیث بتواتر أحادیث المهدی علیه السّلام الوارده فی کتب أهل السنه، من هؤلاء العلماء:
۱ ـ البربهاری شیخ الحنابله فی عصره ( ت ۳۲۹ هـ )(۴۵).
۲ ـ محمّد بن الحسین الآبری الشافعی ( ت ۳۶۳ هـ )(۴۶).
۳ ـ القرطبی المالکی ( ت ۶۷۱ هـ )(۴۷).
۴ ـ الحافظ جمال الدین المِزّی ( ت ۷۴۲ هـ )(۴۸).
۵ ـ ابن القیّم ( ت ۷۵۱ هـ )(۴۹).
۶ ـ ابن حجر العسقلانی ( ت ۸۵۲ هـ )(۵۰).
۷ ـ شمس الدین السَّخاوی ( ت ۹۰۲ هـ )(۵۱).
۸ ـ الحافظ جلال الدین السیوطی ( ت ۹۱۱ هـ )(۵۲).
۹ ـ ابن حجر الهیثمی ( ت ۹۷۴ هـ )(۵۳).
۱۰ ـ المتقی الهندی ( ت ۹۷۵ هـ )(۵۴).
۱۱ ـ محمد رسول البرزنچی ( ت ۱۱۰۳ هـ )(۵۵).
۱۲ ـ الشیخ السفارینی الحنبلی ( ت ۱۱۸۸ هـ )(۵۶).
۱۳ ـ الشیخ محمّد علی الصبّان ( ت ۱۲۰۶ هـ )(۵۷).
۱۴ ـ الشوکانی ( ت ۱۲۵۰ هـ )(۵۸).
۱۵ ـ مؤمن بن حسن الشبلنجی ( ت ۱۲۹۱ هـ )(۵۹).
۱۶ ـ أحمد زینی دحلان مفتی الشافعیّه ( ت ۱۳۰۴ هـ )(۶۰).
۱۷ ـ محمد صدّیق القنوجی البخاری ( ت ۱۳۰۷ هـ )(۶۱).
وسوى هؤلاء کثیر، وقد تتبّعهم بعض الباحثین ابتداءً من القرن الثالث الهجری إلى وقتنا الحاضر(۶۲).
 
مَن صرّح بصحّه أحادیث المهدی علیه السّلام
صرّح بصحّه أحادیث المهدی علیه السّلام طائفه من أعلام أهل السنّه، منهم:
۱ ـ الحافظ الترمذی صاحب الصحیح ( ت ۲۹۷ هـ )(۶۳).
۲ ـ الحافظ أبو جعفر العقیلی ( ت ۳۲۲ هـ )(۶۴).
۳ ـ الحاکم النیسابوری صاحب المستدرک ( ت ۴۰۵ هـ )(۶۵).
۴ ـ البیهقیّ صاحب السنن الکبرى ( ت ۴۵۸ هـ )(۶۶).
۵ ـ الفرّاء البغوی، صاحب مصابیح السنّه ( ت ۵۱۰ هـ )(۶۷).
۶ ـ ابن الأثیر الجزری، صاحب النهایه ( ت ۶۰۶ هـ )(۶۸).
۷ ـ القرطبی المالکی ( ت ۶۷۱ هـ )(۶۹).
۸ ـ ابن تیمیه ( ت ۷۲۸ هـ )(۷۰).
۹ ـ الحافظ شمس الدین الذهبی ( ت ۷۴۸ هـ )(۷۱).
۱۰ ـ الحافظ الکنجی الشافعی ( ت ۶۵۸ هـ )(۷۲).
۱۱ ـ الحافظ ابن القیم ( ت ۷۵۱ هـ )(۷۳).
۱۲ ـ الحافظ ابن کثیر الدمشقی ( ت ۷۷۴ هـ )(۷۴).
۱۳ ـ نور الدین الهیثمی ( ت ۸۰۷ هـ )(۷۵).
۱۴ ـ الحافظ جلال الدین السیوطی ( ت ۹۱۱ هـ )(۷۶).
۱۵ ـ ناصر الدین الألبانی، ( من المعاصرین )(۷۷).
 
ولاده الإمام المهدی علیه السّلام
إنّ ولاده أیّ إنسان فی هذا الوجود إنّما تَثبُت بإقرار أبیه، وشهاده القابله، وإن لم یَرَه أحد قطّ غیرهما، فکیف وقد شهد جماعه من الثقات أهل الفضل والورع والفقه أنّ الإمام الحسن العسکری علیه السّلام قد آذَنَهم بولاده ابنه المهدی علیه السّلام، وشهد المئات على رؤیته، فقد شاهده بعضهم فی سنّ الطفوله، ورآه بعضهم یافعاً، واعترف المؤرّخون بولادته، وصرّح علماء الأنساب بنسبه(۷۸)، وظهر على یدیه من الکرامات ما عرفه المقرّبون إلیه، وصَدَرَت عنه وصایا وتعلیمات، ونصائح وإرشادات، ورسائل وتوجیهات، وأقوال مشهوره وکلمات مأثوره. کما صدرت عنه بواسطه سفرائه الموثوقین المعروفین إخباراتٌ غیبیّه وتوجیهات لشیعته.
ونلاحظ أن الإمام الحسن العسکری علیه السّلام ـ کما هو شأنه ـ قد سلک سبیل الحکمه فی المحافظه على حیاه ولده الذی أعدّه الله تعالى لمهمّه خطیره، فکتم أمره عن السلطه الحاکمه وعمّن لا یُؤتمن على مثل هذا السرّ العظیم، وأعلن أمره ـ فی المقابل ـ لشیعته والمقرّبین إلیه والمؤتمَنین لدیه، حتّى أنّه عقّ عن ولده بعقیقه وأمر بتفریق لحمها على المؤمنین، مُعلِماً إیّاهم أنّها عقیقه عن ابنه محمّد المهدیّ (۷۹)، حتّى أنّ بعضهم دخل على الإمام الحسن العسکری علیه السّلام فهنّأه بولاده ابنه القائم علیه السّلام(۸۰), وبعضهم التقى الإمام علیه السلام، فأراهم ابنَه المهدی علیه السلام وقال لهم: هذا صاحبکم(۸۱).
یُضاف إلى ذلک أنّ بعض الجواری والإماء ممّن کُنّ فی بیت الإمام العسکریّ علیه السّلام قد شاهدن الإمام المهدی علیه السّلام، وکذا الخَدَم من أمثال: طریف الخادم، وأبی الأدیان الخادم، وأبی غانم الخادم، وعقید الخادم، ونسیم وماریه، ومسرور الطبّاخ مولى أبی الحسن علیه السّلام، وجاریه أبی علیّ الخیزرانی التی أهداها إلى الإمام العسکریّ علیه السّلام(۸۲).
کما أنّ هناک روایات کثیره صریحه برؤیه السفراء الأربعه ـ کلٌّ فی زمان وکالته ـ للإمام المهدی علیه السّلام، وکثیر منها بمحضرٍ من الشیعه، وشهاده وکلاء المهدی علیه السّلام(۸۳). ومَن وقف على معجزاته علیه السّلام برؤیته ـ لا سیّما أنّهم من بلدان شتى وبأعداد من الکثره ـ یمتنع معها اتّفاقهم على الکذب، ناهیک عن شهاده القابله بولاده الإمام المهدی علیه السّلام، وهی السیّده حکیمه بنت الإمام محمّد الجواد علیه السّلام التی تولّت أمر نرجس أُمِّ الإمام المهدی علیه السّلام فی ساعه الولاده، وصرّحت بمشاهده الحجّه بعد مولده(۸۴)، وساعدتها بعض النسوه فی عملیه الولاده، منهن جاریه أبی علیّ الخیزرانی.
 
شهاده علماء أهل السنّه بولاده الإمام المهدی علیه السّلام
سجّل الکثیر من علماء أهل السنّه اعترافات ضافیه بولاده الإمام المهدی علیه السّلام، ونقتصر فی هذه العجاله على ذکر أسماء بعضهم، ونُحیل الراغب فی المزید على المصادر التی استقرأت هذه الاعترافات فی بحوث خاصّه(۸۵):
۱ ـ ابن الأثیر الجزری، عزّالدین ( ت ۶۳۰ هـ ) فی کتابه «الکامل فی التاریخ» (86).
۲ ـ ابن الخشّاب البغدادی المؤرّخ ( ت ۶۴۳ هـ ) فی «تاریخ موالید الأئمّه»(87).
۳ ـ محمّد بن طلحه الشافعی ( ت ۶۵۲ هـ ) فی « مطالب السَّؤول فی مناقب آل الرسول »(88).
۴ ـ محمّد بن یوسف الکنجی الشافعی ( ت ۶۵۸ هـ ) فی « البیان فی أخبار صاحب الزمان »(89).
۵ ـ ابن خلِّکان ( ت ۶۸۱ هـ ) فی « وفیات الأعیان »(90).
۶ ـ شمس الدین الذهبی ( ت ۷۴۸ هـ ) فی کتبه: « العبَر »، و « تاریخ دول الإسلام »، و « سیر أعلام النبلاء »(91).
۷ ـ ابن الوردی ( ت ۷۴۹ هـ ) فی ذیل تتمّه المختصر، المعروف بـ « تاریخ ابن الوردی »(92).
۸ ـ ابن الصبّاغ المالکی ( ت ۸۵۵ هـ ) فی « الفصول المهمّه »(93).
۹ ـ عبدالوهّاب الشعرانی ( ت ۹۷۳ هـ ) فی « الیواقیت والجواهر »(94).
۱۰ ـ ابن حجر الهیثمی الشافعی ( ت ۹۷۴ هـ ) فی « الصواعق المحرقه »(95).
۱۱ ـ الشبراوی الشافعی ( ت ۱۱۷۱ هـ ) فی « الإتحاف بحبّ الأشراف »(96).
۱۲ ـ القندوزی الحنفی ( ت ۱۲۹۳ هـ ) فی « ینابیع المودّه »(97)(98).
۱۳ ـ مؤمن بن حسن الشبلنجی ( ت ۱۳۰۸ هـ ) فی « نور الأبصار »(98).
۱۴ ـ خیر الدین الزرکلی ( ت ۱۳۹۶ هـ ) فی کتابه « الأعلام »(99).
 
شهادات علماء الأنساب بولاده الإمام المهدی علیه السّلام
وردت جمله من اعترافات علماء الأنساب بولاده الإمام المهدیّ علیه السّلام، نورد بعضها من باب تأکید الحجّه، ضروره لزوم الرجوع فی کلّ علم إلى أهله:
۱ ـ النسّابه الشهیر أبو نصر البُخاری، من أعلام القرن الرابع الهجری، وهو من أشهر علماء الأنساب المعاصرین لغیبه الإمام المهدی الصغرى التی انتهت سنه ۳۲۹ هـ(۱۰۰).
۲ ـ السیّد العمری النسّابه، من أعلام القرن الخامس الهجری(۱۰۱).
۳ ـ الفخر الرازی الشافعی ( ت ۶۰۶ هـ )(۱۰۲).
۴ ـ المَروزی الأزورقانی ( المتوفى بعد سنه ۶۱۴ هـ )(۱۰۳).
۵ ـ السیّد جمال الدین أحمد بن علیّ الحسینی « ابن عنبه » ( ت ۸۲۸ هـ )(۱۰۴).
۶ ـ السیّد أبو الحسن محمد الحسینی الیمانی الصَّنعانی، من أعلام القرن ۱۱، وهو نسّابه زیدی(۱۰۵).
۷ ـ محمّد أمین السُّوَیدی ( ت ۱۲۴۶ هـ )(۱۰۶).
۸ ـ محمّد ویس الحیدری السوری ( معاصر )(۱۰۷).
 
تصریح علماء أهل السنّه بأنّ المهدی هو ابن الإمام العسکری علیهما السّلام
صرّح جمع کبیر من العلماء والمحدّثین من أهل السنّه بخصوص کون المهدی الموعود ظهورُه فی آخر الزمان إنّما هو محمد بن الحسن العسکری علیهما السّلام وهو الإمام الثانی عشر من أئمّه أهل البیت علیهم السّلام، ومن أشهرهم:
۱ ـ أحمد بن محمد بن هاشم البلاذری ( ت ۲۷۹ هـ ).
۲ ـ أبو بکر البیهقی ( ت ۴۵۸ هـ )، فی « البعث والنشور ».
۳ ـ ابن الخشّاب ( ت ۵۶۷ هـ )، فی « تاریخ موالید الأئمّه ».
۴ ـ محیی الدین بن عربی ( ت ۶۳۸ هـ )، فی « الفتوحات المکّیّه ».
۵ ـ محمد بن طلحه الشافعی ( ت ۶۵۲ هـ )، فی « مطالب السَّؤول ».
۶ ـ سبط ابن الجوزی الحنبلی ( ت ۶۵۴ هـ )، فی « تذکره الخواصّ ».
۷ ـ محمد بن یوسف الکنجی الشافعی ( ت ۶۵۸ هـ )، فی « البیان ».
۸ ـ عمر بن الوردی المؤرّخ ( ت ۷۴۹ هـ )، فی « تاریخ ابن الوردی ».
۹ ـ صلاح الدین الصفدی ( ت ۷۶۴ هـ )، فی « شرح الدائره ».
۱۰ ـ شمس الدین ابن الجزری ( ۸۳۳ هـ ).
۱۱ ـ ابن الصبّاغ المالکی ( ت ۸۵۵ هـ )، فی « الفصول المهمّه ».
۱۲ ـ جلال الدین السیوطی ( ت ۹۱۱ هـ )، فی « العَرف الوردی ».
۱۳ ـ شمس الدین محمد بن طولون الحنفی مؤرّخ دمشق ( ت ۹۵۳ هـ )، فی «الأئمّه الاثنا عشر».
۱۴ ـ عبدالوهاب الشعرانی ( ت ۹۷۳ هـ)، فی « الیواقیت والجواهر ».
۱۵ ـ ابن حجر الهیثمی ( ت ۹۷۴ هـ )، فی « الصواعق المحرقه ».
۱۶ ـ علی القاری الهروی ( ت ۱۰۱۳ هـ )، فی « المشرب الوردی فی مذهب المهدی ».
۱۷ ـ أحمد بن یوسف القرمانی الحنفی ( ت ۱۰۱۹ هـ )، فی « تاریخ الدول ».
مَن شاهد الإمام المهدی علیه السّلام فی حیاه الإمام العسکری علیه السّلام وبعد وفاته
شهد عدد کبیر من أصحاب الإمام العسکری علیه السّلام وأبیه الهادی علیه السّلام برؤیتهم للإمام المهدی علیه السّلام فی حیاه أبیه العسکری علیه السّلام وبإذنٍ منه، کما شهد آخرون منهم برؤیه المهدی علیه السّلام بعد وفاه أبیه العسکری علیه السّلام.
وسوف نقتصر على ما ذکره مشایخ الشیعه المتقدّمون، من أمثال الکُلینی ( ت ۳۲۹ هـ ) المعاصر للغیبه الصغرى ( التی بدأت سنه ۲۶۰ هـ وانتهت سنه ۳۲۹ هـ )، والشیخ الصدوق ( ت ۳۸۱ هـ ) الذی عاصر عشرین عاماً من الغیبه الصغرى، والشیخ المفید ( ت ۴۱۳ هـ )، والشیخ الطوسی ( ت ۴۶۰ هـ )، دون ما ذکره سواهم؛ رعایه للاختصار، فمِن الذین رُویَ أنّهم شاهدوا الإمام المهدی علیه السّلام:
۱ ـ أبو عمرو عثمان بن سعید العَمری، السفیر الأوّل للإمام المهدی علیه السّلام فی الغیبه الصغرى.
۲ ـ أبو جعفر محمد بن عثمان بن سعید العَمری، السفیر الثانی له علیه السّلام.
۳ ـ أبو القاسم الحسین بن روح، السفیر الثالث له علیه السّلام.
۴ ـ أبو الحسن علیّ بن محمّد السَّمَری، السفیر الرابع له علیه السّلام.
۵ ـ السیّده حکیمه بنت الإمام محمد الجواد علیه السّلام.
۶ ـ أبو إسحاق إبراهیم بن مهزیار الأهوازی.
۷ ـ أحمد بن إسحاق بن سعد الأشعری.
۸ ـ أحمد بن محمّد بن المطهّر، من ولد العبّاس.
۹ ـ إسماعیل بن علی النوبختی.
۱۰ ـ علیّ بن إبراهیم بن مهزیار الأهوازی.
۱۱ ـ کامل بن إبراهیم المدنی.
۱۲ ـ محمد بن إسماعیل بن الإمام موسى بن جعفر علیه السّلام.
۱۳ ـ علاّن الکلینی.
۱۴ ـ أبو محمّد الحسن بن وَجْناء النَّصیبی.
۱۵ ـ أبو أحمد إبراهیم بن إدریس.
۱۶ ـ إبراهیم بن عبده النیسابوری.
۱۷ ـ إبراهیم بن محمّد التبریزی.
۱۸ ـ سعد بن عبدالله بن أبی خلف الأشعری.
۱۹ ـ علی بن محمد الشمشاطی رسول جعفر بن إبراهیم الیمانی.
۲۰ ـ السیّد محمّد بن القاسم العلوی العقیقی.
هذا غیضٌ من فَیض، ویمکن للراغب فی المزید أن یرجع إلى المصادر التی تحدّثت بتفصیل أکثر (۱۰۸).
 
مَن هو الإمام المهدی علیه السّلام ؟
تناقل علماء المسلمین أحادیث کثیره متواتره وصحیحه فی أمر المهدی المنتظر علیه السّلام، حیث رَوَوا عن رسول الله صلّى الله علیه وآله وأهل بیته وصحابته أحادیث جمّه تُعرّف بالمهدی المنتظر، بما لا یُبقی مجالاً للشکّ فی اسمه ونسبه، إضافه إلى عدد کبیر من الروایات التی تتحدّث عن صفاته وسیرته، ممّا یقرّبنا إلى حدٍّ ما للتعرّف على تلک الشخصیّه التاریخیّه الفریده، ویفضح ـ إلى حدّ کبیر ـ دعاه المهدویّه المزیّفین الذین حاولوا ـ دونما طائل ـ ادّعاء المهدویّه، وجهدوا عبثاً فی اقناع الناس بمهدویّتهم، وسنتحدّث فی هذا المجال لاحقاً.
 
المهدی من بنی هاشم
روى ابن حمّاد المروزی فی کتابه الفتن والحاکم فی المستدرک، والمقدسی الشافعی فی عقد الدرر عن قتاده، عن سعید بن المسیّب، قال:
قلتُ لسعید بن المسیّب: المهدی حقّ ؟
قال: حقّ.
قلتُ: ممّن ؟ قال: من کِنانه.
قلتُ: ثمّ ممّن ؟ قال: من قریش.
قلتُ: ثمّ ممّن ؟ قال: من بنی هاشم ـ الحدیث(۱۰۹).
ومن الجلیّ أن کلّ هاشمی هو من قریش، وکلّ قرشیّ هو من کِنانه، لأنّ قریشاً هو النَّضر بن کِنانه باتّفاق أهل الأنساب.
المهدی من أهل البیت علیهم السّلام
۱ ـ روى أحمد فی مسنده، وأبو داود فی سنُنه، والترمذی فی سننه، والطبرانی فی المعجم الکبیر، والخطیب البغدادی فی تاریخ بغداد، والبَغَوی فی مصابیح السنّه.. وسواهم، عن ابن مسعود، أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال:
لا تنقضی الأیّام، ولا یذهب الدهر، حتّى یَملِکَ العربَ رجلٌ من أهل بیتی یُواطئ اسمُه اسمی(۱۱۰).
۲ ـ وروى ابن أبی شیبه فی المصنّف، وأحمد فی المسند، وأبو داود فی سننه، عن علیّ علیه السّلام، عن النبیّ صلّى الله علیه وآله قال:
لَو لَم یَبقَ من الدنیا إلاّ یوم، لَبعثَ اللهُ فیه رجُلاً من أهل بیتی(۱۱۱).
وأشار الطبرسی فی مجمع البیان إلى اتّفاق المسلمین من الشیعه والسنّه على روایته(۱۱۲).
۳ ـ روى أحمد فی مسنده، وأبو یعلى الموصلی فی مسنده، وأبو نعیم الإصفهانی فی حلیه الأولیاء، عن أبی سعید الخُدری، عن النبیّ صلّى الله علیه وآله قال:
لا تقوم الساعه حتّى تمتلئ الأرض ظلماً وجَوراً، ثمّ یخرج رجلٌ من عترتی ـ أو من أهل بیتی ـ یملأها قِسطاً وعدلاً(۱۱۳).
۴ ـ روى البخاری فی تاریخه، وابن حمّاد فی الفتن، والمتقی الهندی فی البرهان، عن علیّ علیه السّلام، عن النبیّ صلّى الله علیه وآله، قال:
المهدیّ منّا أهل البیت(۱۱۴).
 
المهدی من ولْد علیّ علیه السّلام
۱ ـ روى الطبرانی فی المعجم الأوسط، والهثیمی فی مجمع الزوائد، والسیوطی فی العَرف الوردی، وابن حجر فی الفتاوی الحدیثیه، والمتقی الهندی فی البرهان، عن ابن عمر، أنّ رسول الله صلّى الله علیه وآله أخذ بید العبّاس بن عبدالمطلب وبید علیّ بن أبی طالب، فقال: سیخرج من صُلب هذا ( یعنی العبّاس ) حتّى یملأ الأرض جوراً وظُلماً، سیخرج من صُلب هذا حتّى یملأ الأرض عدلاً وقِسطاً، فإذا رأیتم ذلک فعلیکم بالفتى التمیمی، فإنّه یُقبل من المشرق، وهو صاحب رایه المهدی(۱۱۵).
۲ ـ روى ابن حمّاد فی الفتن، والطبرانی فی المعجم الأوسط، والکنجی الشافعی فی البیان، والشافعی السلمی فی عقد الدرر، وابن حجر فی الصواعق، عن علیّ علیه السّلام أنّه قال للنبیّ صلّى الله علیه وآله: أمِنّا المهدیّ أم مِن غیرنا یا رسول الله ؟ قال: بل منّا، بنا یَختِم اللهُ کما بنا فَتَح، وبنا یُستنقَذون من الشِّرک، وبنا یُؤلّف اللهُ بین قلوبهم بعد عداوه بیّنه، کما بنا ألّف بین قلوبهم بعد عداوه الشرک(۱۱۶).
۳ ـ روى الحموینی فی فرائد السِّمطَین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن ابن عباس، أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال:
إنّ أوصیائی وحُجج الله على الخلق بعدی الاثنا عشر، أوّلهم أخی وآخرهم ولَدی.
قیل: یا رسول الله، مَن أخوک ؟ قال: علیّ.
قیل: مَن ولَدک ؟ قال: المهدیّ الذی یملأ الأرض قسطاً وعدلاً کما ملئت جَوراً وظلماً ـ الحدیث(۱۱۷).
۴ ـ وروى الحموینی فی فرائد السمطین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن ابن عباس، أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال:
إنّ علیّاً إمام أُمّتی مِن بعدی، ومِن ولده القائم المنتظر الذی إذا ظهر یملأ الأرض عدلاً وقِسطاً کما مُلئت جَوراً وظلماً. والذی بعثنی بالحقّ بشیراً ونذیراً، إنّ الثابثین على القَول بإمامته فی زمان غیبته لأعزُّ من الکبریت الأحمر ـ الحدیث(۱۱۸)
 
المهدی من وُلد فاطمه علیها السّلام
۱ ـ روى البخاری فی تاریخه، وأبو داود السجستانی فی سُننه، وابن ماجه فی سننه، والحاکم فی المستدرک، والطبرانی فی المعجم الکبیر، عن أمّ سَلَمه، أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال:
المهدیّ حقّ، وهو من وُلد فاطمه(۱۱۹).
وقد أخرج هذا الحدیث أربعهٌ من علماء أهل السنّه عن صحیح مسلم(۱۲۰)، واعترف آخرون بصحّته وجَوده اسناده، بل وصرّح بعضهم بتواتره(۱۲۱).
۲ ـ روى الطبرانی فی المعجم الصغیر، وابن المغازلی فی المناقب، والکنجی الشافعی فی البیان، والحموینی فی فرائد السمطین عن أبی أیوب الأنصاری أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال لفاطمه علیها السّلام:
نبیُّنا خیر الأنبیاء وهو أبوکِ، وشهیدُنا خیر الشهداء وهو عمّ أبیک حمزه، ومنّا مَن له جناحان یطیر بهما فی الجنّه حیث یشاء وهو ابن عمّ أبیک جعفر، ومنّا سبطا هذه الأمّه: الحسن والحسین وهما ابناکِ، ومنّا المهدیّ(۱۲۲).
۳ ـ روى أبو الفرج الإصفهانی فی مَقاتل الطالبیّین، وابن مَنظور فی مختصر تاریخ دمشق، عن فاطمه علیها السّلام، وروى الشافعی السلمی فی عقد الدرر، والمحبّ الطبری فی ذخائر العقبى کلاهما عن الحسین علیه السّلام، أنّ رسول الله صلّى الله علیه وآله قال لفاطمه علیها السّلام: المهدیّ من وُلدکِ (۱۲۳).
ونُلاحظ أن هذه الروایات قد أخرجت من دائره المهدیّ المنتظر أمثالَ محمّد بن الحنفیّه الذی یمکن أن تشمله الروایات السابقه باعتباره من ولد أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام. وفی صدور هذه الروایات من رسول الله صلّى الله علیه وآله من الحکمه البالغه ما لا یخفى.
 
المهدی من وُلد الحسین علیه السّلام
۱ ـ روى الکنجی الشافعی فی البیان، وابن الصبّاغ المالکی فی الفصول المهمّه، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن أبی سعید الخُدری ـ فی حدیث ـ أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال لفاطمه علیها السّلام: یا فاطمه، إنّا أهل بیتٍ أُعطینا سِتَّ خِصال لم یُعطَها أحدٌ من الأوّلین، ولا یُدرکها أحد من الآخِرین غیرنا أهل البیت: نبیّنا خیر الأنبیاء وهو أبوکِ، ووصیُّنا خیر الأوصیاء وهو بَعلُک، وشهیدنا خیر الشهداء وهو حمزه عمّ أبیک، ومنّا سبطا هذه الأُمّه وهما ابناکِ، ومنّا مهدیُّ الأُمّه الذی یصلّی عیسى خلفه. ثمّ ضرب على مَنکِب الحسین علیه السّلام فقال: مِن هذا مهدیّ الأُمّه.
قال الکنجی: هکذا أخرجه الدارقطنی صاحب ( الجرح والتعدیل )(۱۲۴).
۲ ـ روى ابن حمّاد فی الفتن عن عبدالله بن عمرو، قال: یخرج رجل من ولد الحسین، لو استَقبَلَتْه الجبالُ الرواسی لَهدّها واتّخذ فیها طُرُقاً(۱۲۵).
۳ ـ وروى ابن حماد عن أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام، قال: یخرج رجل من ولد حسین، اسمُه اسمُ نبیّکم، یَفرَح بخروجه أهلُ السماء والأرض ـ الحدیث(۱۲۶).
۴ ـ وروى المقدسی الشافعی عن الإمام الباقر علیه السّلام أنّه قال لجابر بن یزید الجُعفی: یا جابر، إلْزَمِ الأرضَ ولا تُحرِّک یداً ولا رِجلاً حتّى ترى علاماتٍ أذکرُها لک… ( إلى أن یقول: ) والمهدیُّ ـ یا جابر ـ رجلٌ من وُلد الحسین، یُصلح الله له أمرَه فی لیلهٍ واحده(۱۲۷).
۵ ـ وروى ابن أبی الحدید المعتزلی فی شرح نهج البلاغه، أنّ أمیر المؤمنین علیّاً علیه السّلام ذکر المهدیّ وقال: إنّه من ولد الحسین علیه السّلام(۱۲۸).
۶ ـ روى الخوارزمی فی مقتل الحسین علیه السّلام، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن سلمان الفارسی، قال: دخلتُ على رسول الله صلّى الله علیه وآله وإنّ الحسین بن علیّ على فخذه وهو یُقبّل عینَیه ویلثم فاه، وهو یقول: أنت سیّد بن سیّد أخو سیّد، أنت إمام بن إمام أخو إمام، أنت حجّه أبو حجّه، وأنت أبو حُجج تسعه تاسعهم قائمُهم(۱۲۹).
۷ ـ وروى الحموینی فی فرائد السمطین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، والهمدانی فی مودّه القربى، عن ابن عباس، أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال:
أنا وعلیّ والحسن والحسین وتسعهٌ من ولْد الحسین مطهَّرون معصومون(۱۳۰).
۸ ـ وروى القندوزی فی ینابیع المودّه عن الحسین علیه السّلام، أن رسول الله صلّى الله علیه وآله قال: إنّ الله اختار من صُلبک یا حسینُ تسعهَ أئمّه، تاسعهم قائمهم(۱۳۱).
 
ــــــــــــــــــــــــــــ
۱ ـ المستدرک على الصحیحین، للحاکم ۱۰۹:۳٫ صحیح مسلم ۱۲۲:۷ ـ ۱۲۳، کتاب الفضائل. مسند أحمد ۱۷:۳ حدیث ۱۰۷۴۷٫ الخصائص، للنسائی ۹۳٫ الفردوس، للدیلمی ۶۶:۱ حدیث ۱۹۴٫
۲ ـ صحیح مسلم ۱۲۰:۷ـ کتاب فضائل الصحابه. سنن الترمذی ۳۰۱:۵٫ المستدرک ۱۱۶:۳٫ کفایه الطالب، للکنجی الشافعی ۸۴ ـ ۸۵٫
۳ ـ انظر: أسباب النزول، للواحدی ۱۳۴٫ المستدرک ۴۸۱:۲٫ تفسیر الدر المنثور، للسیوطی ۱۸۵:۶٫
۴ ـ الأحزاب: ۳۳٫ راجع: تفسیر الطبری ۶:۲۲٫
۵ ـ الصواعق المحرقه، لابن حجر العسقلانی ۱۴۹٫
۶ ـ فضائل الصحابه، لأحمد بن حنبل ۶۷۱:۲ حدیث ۱۱۴۵٫ المستدرک، للحاکم ۴۴۸:۲ و ۱۴۹:۳٫ الصواعق المحرقه ۱۸۷ و ۲۳۵٫ فرائد السمطین ۲۵۳:۲ حدیث ۵۲۲٫
۷ ـ الأنفال: ۳۳٫
۸ ـ جواهر العقدین، للسمهودی ۱۸۹:۲ ـ نقلاً عن الفخر الرازی فی تفسیره.
۹ ـ انظر مثلاً: عیون الأخبار، لابن قُتیبه ۷٫ تاریخ الیعقوبی ۴۰۰:۲٫ تاریخ بغداد ۴۷۹:۶٫ تفسیر الفخرالرازی ۱۹۲:۲٫ فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، لابن حجر ۳۸۵:۶٫
۱۰ ـ الغیبه للنعمانی ۱۳۶ ـ ۱۳۷ حدیث ۱ و ۲، اضافه إلى المصادر المتقدّمه التی ذکرناها قریباً.
۱۱ ـ الغیبه للنعمانی ۱۳۸ حدیث ۴٫
۱۲ ـ الغیبه للنعمانی ۱۳۹ حدیث ۱۰٫
۱۳ ـ الغیبه للنعمانی ۱۳۹ حدیث ۱۰٫
۱۴ ـ الغیبه للنعمانی ۱۳۹ ـ ۱۴۰ حدیث ۱ ـ ۵٫
۱۵ ـ النساء: ۱۶۵٫
۱۶ ـ الأنفال: ۴۲٫
۱۷ ـ الأنعام: ۱۴۹٫
۱۸ ـ صحیح البخاری ۱۳:۵ ـ باب الفتن. صحیح مسلم ۲۱:۶ ـ ۲۲ حدیث ۱۸۴۹٫ مسند أحمد ۹۶:۴ حدیث ۱۶۴۳۴، و ۴۴۶:۳ حدیث ۱۵۲۶۹٫ المعجم الکبیر، للطبرانیّ ۱۰ حدیث ۱۰۶۸۷٫ المعجم الأوسط، للطبرانیّ ۲۴۳:۴ حدیث ۳۴۲۹٫
۱۹ ـ صحیح البخاری ۱۶۴:۴ ـ کتاب الأحکام، باب الاستخلاف. المعجم الکبیر، للطبرانی ۲ حدیث ۱۷۹۱ ـ ۱۸۰۱، و حدیث ۱۸۴۹ ـ ۱۸۵۲٫ مجمع الزوائد، للهیثمی ۱۹۱:۵٫
۲۰ ـ صحیح مسلم ۱۱۹:۲ ـ کتاب الإماره، باب « الناس تبعٌ لقریش ».
۲۱ ـ مسند أحمد ۹۰:۵ و ۹۳ و ۹۷ و ۱۰۰ و ۱۰۶ و ۱۰۷٫ مسند أبی یعلى الموصلی ۲۲۲:۹ حدیث ۵۳۲۲٫ المعجم الکبیر، للطبرانی ۱۰ حدیث ۱۰۳۱۰٫ المستدرک، للحاکم ۵۰۱:۴٫
۲۲ ـ المائده : ۱۲٫
۲۳ ـ المستدرک، للحاکم ۱۲۹:۱٫ الفردوس، للدیلمی ۳ حدیث ۵۳۴۶٫
۲۴ ـ تفسیر ابن کثیر الدمشقی ۳۲:۲ ذیل الآیه ۱۲ من سوره المائده.
۲۵ ـ جاء فی « عون المعبود فی شرح سنن أبی داود » ما نصّه: قال التوربشتی: السبیل فی هذا الحدیث وما یتعقّبه فی هذا المعنى، أنّه یُحمل على المُقسِطین منهم، فإنّهم هم المستحقّون لاسم الخلیفه على الحقیقه ».
۲۶ ـ یقول القندوزی الحنفی نقلاً عن بعض المحقّقین: لا یمکن أن یُحمَل هذا الحدیث على الخلفاء بعده صلّى الله علیه وآله من أصحابه، لقلّتهم عن اثنی عشر، ولا یمکن أن نحمله على المُلوک الأمویّه، لزیادتهم على اثنی عشر، ولظُلمهم الفاحش.. ولکَونهم غیر بنی هاشم، لأنّ النبیّ صلّى الله علیه وآله قال « کلّهم من بنی هاشم » فی روایه عبدالملک… ولا یمکن أن یُحمل على الملوک العبّاسیّه، لزیادتهم على العدد المذکور، ولقلّه رعایتهم… فلابُدّ من أن یُحمل هذا الحدیث على الأئمّه الآثنی عشر من أهل بیته وعِترته صلّى الله علیه وآله؛ لأنّهم کانوا أعلم أهل زمانهم وأجلّهم وأورعهم وأتقاهم، وأعلاهم نَسَباً، وأفضلهم حَسَباً، وأکرمهم عند الله، وکانت علومهم عن آبائهم متّصلهً بجدّهم صلّى الله علیه وآله وبالوراثه واللَّدُنیّه ». ( ینابیع الموده ۲۹۲:۳ ـ ۲۹۳، الباب ۷۷ ).
۲۷ ـ انظر ـ على سبیل المثال ـ: فرائد السمطین، للحموینی ۱۳۲:۲ حدیث ۴۳۱٫ ینابیع المودّه، للقندوزی ۲۸۱:۳ ـ ۲۸۷، الباب ۷۶٫
۲۸ ـ الفتن، لنعیم بن حمّاد ۱۲۰٫ الحاوی للفتاوی، للسیوطی ۶۱:۲٫ ینابیع المودّه ۳۹۱:۳ ـ ۳۹۲ حدیث ۳۳٫ المعجم الأوسط، للطبرانی ۱۳۶:۱ حدیث ۱۵۷٫ شرح نهج البلاغه، لابن أبی الحدید: الخطبه ۱۵۷٫
۲۹ـ بشائر الأسفار، تامر میر مصطفى ۱۲۹٫ المسیح فی القرآن والإنجیل ۵۲۹ ـ ۵۳۰٫
۳۰ ـ المهدیّه فی الإسلام، سعد محمّد حسن ۴۳ ـ ۴۴٫ الإمامه وقائم القیامه، مصطفى غالب ۲۷۰٫
۳۱ ـ المهدی الموعود ودفع الشبهات عنه، السیّد عبدالرضا الشهرستانی ۶ و ۷٫
۳۲ ـ من أشهر مَن ألّف فی أحادیث المهدی علیه السّلام من علماء أهل السنّه:
نعیم بن حمّاد المروزی، المتوفّى سنه ۳۲۸ هـ.
أبو حسین بن المنادی البغدادی، المتوفّى سنه ۳۳۶ هـ.
الحافظ أبو نعیم الإصفهانی، المتوفّى سنه ۴۳۰ هـ.
الحافظ أبو عبدالله الکنجی الشافعی، المتوفّى سنه ۶۵۸ هـ.
الحافظ ابن کثیر الدمشقی، المتوفّى سنه ۷۷۴ هـ.
الحافظ جلال الدین السیوطی، المتوفّى سنه ۹۱۱ هـ.
علیّ بن حسام الدین المتّقی الهندی، المتوفّى سنه ۹۷۵ هـ.
محمّد بن علی الشوکانی، المتوفّى سنه ۱۲۵۰ هـ.
وسواهم کثیر ممّن لا یسع المجال لذِکرهم.
۳۳ ـ عقْد الدرر، للمقدسی الشافعی ۲۰۹، الباب ۹٫ الحاوی فی الفتاوی (عَرف المهدی)، للسیوطی ۸۳:۲٫ فرائد السمطین، للحموینی ۳۳۴:۲ حدیث ۵۸۵٫ مقدّمه ابن خلدون ۲۶۱٫
۳۴ ـ إنجیل متّى ۵:۱۰ ـ ۶٫
۳۵ ـ إنجیل لوقا ۸:۱۰ ـ ۹٫
۳۶ ـ إنجیل متّى ۹:۶٫
۳۷ ـ إنجیل یوحنّا ۷:۱۶ ـ ۱۴٫
۳۸ ـ المائده:۳٫
۳۹ ـ الأنعام:۳۸٫
۴۰ ـ إنجیل یوحنّا ۱۶:۱۴٫
۴۱ ـ إنجیل یوحنّا ۱۷:۱۴٫
۴۲ ـ النساء: ۱۵۹٫
۴۳ ـ ینابیع المودّه، للقندوزی ۲۳۷:۳، الباب ۷۱٫
۴۴ ـ بشائر الأسفار بمحمّد وآله الأطهار لتامر میر مصطفى ۲۰۶٫
۴۵ ـ نقل عنه الشیخ حمود التویجری فی « الاحتجاج بالأثر على من أنکر المهدی المنتظر » 28.
۴۶ ـ نقل عنه القرطبی المالکی فی التذکر.. ۷۱، والمزّی فی تهذیب الکمال ۱۴۶:۲۵ حدیث۵۱۸۱، وابن القیم فی المنار المنیف ۱۴۲٫
۴۷ ـ التذکره ۷۰۱:۱٫ الجامع لأحکام القرآن، للقرطبیّ، ذیل الآیه ۳۳ من سوره التوبه.
۴۸ ـ تهذیب الکمال ۱۴۶:۲۵ حدیث۵۱۸۱٫
۴۹ ـ المنار المنیف ۱۳۵٫
۵۰ ـ تهذیب التهذیب ۱۲۵:۹ حدیث ۲۰۱٫
۵۱ ـ المهدی المنتظر، لأبی الفیض الغماری ۹٫
۵۲ ـ إبراز الوهم المکنون، لأبی الفیض الغماری ۴۳۶٫
۵۳ ـ الصواعق المحرقه ۱۶۲ ـ ۱۶۷، الفصل ۱، الباب ۱۱٫
۵۴ ـ البرهان ۱۷۸ ـ ۱۸۳٫
۵۵ ـ الإشاعه لأشراط الساعه ۸۷٫
۵۶ ـ نقل عنه القنوجی فی الاذاعه ۱۴۶٫
۵۷ ـ إسعاف الراغبین ۱۴۵ و ۱۴۷ و ۱۵۲٫
۵۸ ـ انظر کتابه « التوضیح فی تواتر ما جاء فی المنتظر والدجّال والمسیح ».
۵۹ ـ نور الأبصار ۱۸۷ و ۱۸۹٫
۶۰ ـ الفتوحات الإسلامیّه ۳۱۱:۲٫
۶۱ ـ الاذاعه ۱۱۲٫
۶۲ ـ السیّد ثامر العمیدی فی « دفاع عن الکافی » 343:1 ـ ۴۰۵٫
۶۳ ـ سنن الترمذی ۵۰۵:۴ حدیث ۲۲۳۰ و ۲۲۳۱، و ۵۰۶:۴ حدیث ۲۲۳۳٫
۶۴ ـ الضعفاء الکبیر ۲۵۳:۳ حدیث ۱۲۵۷، أورد حدیثاً فی المهدی ثمّ قال: وفی المهدی أحادیث جیاد من غیر هذا الوجه.
۶۵ ـ المستدرک ۴۲۹:۴ و ۴۶۵ و ۵۵۳ و ۵۵۸٫
۶۶ ـ الاعتقاد والهدایه إلى سبیل الرشاد ۱۲۷٫
۶۷ ـ مصابیح السنّه ۴۸۸ حدیث ۴۱۹۹٫
۶۸ ـ النهایه فی غریب الحدیث والأثر ۲۵۴:۵، قال: « المهدی… وبه سُمّی المهدی الذی بشّر به رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه یجیء فی آخر الزمان ». وفی قوله دلاله على أنّه یرى صحّه أحادیث المهدی علیه السّلام.
۶۹ ـ التذکره ۷۰۴، قال عن حدیث ابن ماجه فی المهدی: إسناده صحیح.
۷۰ ـ منهاج السنّه ۲۱۱:۴٫
۷۱ ـ تلخیص المستدرک ۵۵۳:۴ و ۵۵۸ ( مطبوع بهامش المستدرک ).
۷۲ ـ البیان ۴۸۱٫
۷۳ ـ المنار المنیف ۱۳۰ ـ ۱۳۵ حدیث ۳۲۶ و ۳۲۷ و ۳۲۹ و ۳۳۱٫
۷۴ ـ النهایه فی الفتن والملاحم ۵۵:۱ و ۵۶٫
۷۵ ـ مجمع الزوائد ۱۱۵:۷ ـ ۱۱۷٫
۷۶ ـ الجامع الصغیر ۶۷۲:۲ حدیث ۹۲۴۱ و ۹۲۴۴ و ۹۲۴۵ وقد رمز للحدیث الصحیح بعلامه « صح » أی صحیح.
۷۷ ـ مقاله حول المهدی، نُشرت فی مجلّه التمدّن الإسلامیّ، دمشق، السنّه ۲۲ ، ۱۳۷۱ هـ.
۷۸ ـ سنتحدّث قریباً عن اعتراف علماء أهل السنّه بولادته، واعتراف علماء الأنساب بها.
۷۹ ـ الغیبه، للطوسی ۱۴۸٫ کمال الدین، للصدوق ۴۳۱:۲ حدیث ۶٫
۸۰ ـ الغیبه، للشیخ الطوسی ۱۳۸ و ۱۵۱٫
۸۱ ـ الغیبه، للطوسی ۱۴۰٫ وفی ینابیع المودّه ۳۲۳:۳ الباب ۸۲ أنه عرضه على أربعین رجلاً.
۸۲ ـ الکافی، للکلینی ۳۳۱:۱ و ۳۳۲، الباب ۷۷٫ کمال الدین، للصدوق ۴۳۱:۲ و ۴۴۱ و ۴۷۵٫ الإرشاد، للمفید ۳۵۴:۲٫
۸۳ ـ کمال الدین ۴۳۳:۲ و۴۳۵ و ۵۰۲٫ الغیبه، للطوسی ۲۱۵٫
۸۴ ـ الکافی ۳۳۰:۱، الباب ۷۷٫ کمال الدین ۴۳۳:۲ حدیث ۱۴٫ الغیبه، للطوسی ۱۴۰ ـ ۱۴۱٫
۸۵ ـ انظر: کتاب « دفاع عن الکافی »، للسیّد ثامر العمیدی ۵۶۸:۱ ـ ۵۹۲٫ کتاب « الإمام المهدی »، لعلی محمّد دخیل. المهدی الموعود المنتظر، للشیخ نجم الدین العسکری. منتخب الأثر، للشیخ لطف الله الصافی… وغیرها.
۸۶ ـ الکامل فی التاریخ ۲۷۴:۷، آخر حوادث سنه ۲۶۰ هـ.
۸۷ ـ موالید الأئمّه ۶٫
۸۸ ـ مطالب السؤول ۸۸٫
۸۹ ـ البیان فی أخبار صاحب الزمان ۳۳۶٫
۹۰ ـ وفیات الأعیان ۱۷۶:۴ / الرقم ۵۶۲٫
۹۱ ـ العبر ۳۱:۳٫ تاریخ دول الإسلام ۱۱۳ حوادث سنوات ( ۲۵۱ ـ ۲۶۰ هـ ). سیر أعلام النبلاء ۱۱۹:۱۳/ الرقم ۶۰٫
۹۲ ـ نقل ذلک عنه الشبلنجی فی نور الأبصار ۱۸۶٫
۹۳ ـ الفصول المهمه ۲۷۳، الفصل ۱۲٫
۹۴ ـ الیواقیت والجواهر ۱۴۵٫
۹۵ ـ الصواعق المحرقه ۲۰۷٫
۹۶ ـ الإتحاف بحبّ الأشراف ۶۸٫
۹۷ ـ ینابیع المودّه ۳۰۱:۳ ـ ۳۰۶، الباب ۷۹٫
۹۸ ـ نور الأبصار ۱۸۶٫
۹۹ ـ الأعلام ۸۰:۶٫
۱۰۰ ـ سرّ السلسله العلویه ۳۹٫
۱۰۱ ـ المُجدی فی أنساب الطالبیین ۱۳۰٫
۱۰۲ ـ الشجره المبارکه فی أنساب الطالبیّه ۷۸ ـ ۷۹٫
۱۰۳ ـ الفخری فی أنساب الطالبیین ۷٫
۱۰۴ ـ عُمده الطالب فی أنساب آل أبی طالب ۱۹۹٫
۱۰۵ ـ روضه الألباب لمعرفه الأنساب ۱۰۵٫
۱۰۶ ـ سبائک الذهب ۳۴۶٫
۱۰۷ ـ الدُرر البهیّه فی الأنساب الحیدریّه والأُوَیسیه ۷۳٫
۱۰۸ ـ الغیبه، للشیخ الطوسی ۱۵۲ ـ ۱۶۹٫ المهدی المنتظر فی الفکر الإسلامی، اصدار مرکز الرساله ۱۰۸ ـ ۱۱۷٫ قادتنا کیف نعرفهم، للسید محمّد هادی المیلانی ۲۱۴:۷ ـ ۲۱۶٫ حیاه الإمام المهدی علیه السّلام، لباقر شریف القرشی ۳۱ ـ ۳۲٫ الإمام المهدی علیه السّلام، لمحمد کاظم القزوینی ۲۲۴ ـ ۲۳۱٫
۱۰۹ ـ الفتن، لابن حمّاد المروزی ۲۲۸٫ المستدرک، للحاکم ۵۵۳:۴٫ عقد الدرر ۲۲ ـ ۲۳، الباب الأوّل.
۱۱۰ ـ مسند أحمد ۳۷۷:۱٫ سنن أبی داود ۱۰۷:۴ حدیث ۴۲۸۲٫ سنن الترمذی ۵۰۵:۴ حدیث ۲۲۳۰٫ المعجم الکبیر، للطبرانی ۱۰حدیث ۱۰۲۲۷٫ تاریخ بغداد، للخطیب البغدادی ۳۸۸:۴٫ مصابیح السنّه ۴۹۲:۳ حدیث ۴۲۱۰٫
۱۱۱ ـ المصنّف، لابن أبی شیبه ۶۷۸:۸ ـ ۶۷۹ حدیث ۱۹۴٫ مسند أحمد ۹۹:۱٫ سنن أبی داود ۱۰۷:۴ حدیث ۴۲۸۳٫
۱۱۲ ـ تفسیر مجمع البیان، للطبرسی ۶۷:۷٫
۱۱۳ ـ مسند أحمد ۳۶:۳٫ مسند أبی یعلى ۲۷۴:۲ ـ ۲۷۵ حدیث ۹۸۷٫ حلیه الأولیاء، لأبی نعیم الاصفهانی ۱۰۱:۳٫
۱۱۴ ـ التاریخ الکبیر، للبخاری ۳۱۷:۱ حدیث ۹۴۴٫ الفتن، لابن حماد ۱۰۳٫ البرهان، للمتّقی الهندی ۹۸، الباب ۲، قال: أخرجه ابن منده فی تاریخ إصفهان.
۱۱۵ ـ المعجم الأوسط، للطبرانی ۷۹:۵ حدیث ۴۱۴۲٫ مجمع الزوائد، للهیثمی ۳۱۷:۷٫ العرف الوردی، للسیوطی ۶۲:۲٫ الفتاوی الحدیثیه، لابن حجر ۲۷٫ البرهان، للمتقّی الهندی ۱۵۰، الباب ۷٫
۱۱۶ ـ الفتن، لابن حماد ۱۰۲٫ المعجم الأوسط ۱۳۶:۱ حدیث ۱۵۷٫ البیان ۱۲۵ ـ الباب ۱۱٫ الصواعق المحرقه ۱۶۳، الباب ۱۱٫ الفصول المهمّه، لابن الصبّاغ ۲۹۷، الفصل ۱۲٫
۱۱۷ ـ فرائد السمطَین ۳۱۲:۲ حدیث ۵۶۲٫ ینابیع الموده ۳۸۳:۳ ـ ۳۸۴ / الرقم ۳٫
۱۱۸ ـ فرائد السمطَین ۳۳۵:۲٫ ینابیع المودّه ۳۹۷:۳ ـ ۳۹۸ / الرقم ۵۲٫
۱۱۹ ـ التاریخ الکبیر، للبخاری ۳۴۶:۳٫ سنن أبی داود ۱۰۷:۴ حدیث ۴۲۸۴٫ سنن ابن ماجه ۱۳۶۸ حدیث ۴۰۸۶ ، ۴۲۸۴٫ سنن ابن ماجه ۱۳۶۸:۲ حدیث ۴۰۸۶٫ المستدرک، للحاکم ۵۵۷:۴٫ المعجم الکبیر، للطبرانی ۲۶۷:۲۳ حدیث ۵۶۶٫
۱۲۰ ـ ابن حجر الهیثمی فی الصواعق المحرقه ۱۶۳، الباب ۱۱ من الفصل الأوّل، والمثقّی الهندی فی کنز العمّال ۲۶۴:۱۴ حدیث ۳۸۶۶۲، والشیخ محمد علی الصبّان فی اسعاف الراغبین ۱۴۵، والشیخ حسن العدوی الحمزاوی المالکی فی مشارق الأنوار ۱۱۲٫ وعلى الرغم من اتّفاق کلمه هؤلاء الأربعه من علماء أهل السنّه على وجود الحدیث فی صحیح مسلم، إلاّ أنّ نسخه المطبوعه حالیّاً تخلو من هذا الحدیث!!
۱۲۱ ـ الکنجی الشافعی فی البیان ۹۹ ـ الباب ۲، والسیوطی فی الجامع الصغیر ۶۷۲:۲ / ح ۹۲۴۱، وأبو الفیض الغماری فی ابراز الوهم ۵۰۰٫
۱۲۲ ـ المعجم الصغیر، للطبرانی ۳۷:۱٫ المناقب، لابن المغازلی ۱۰۱ حدیث ۱۴۴٫ البیان، للکنجی الشافعی ۹۸ ـ ۹۹، الباب ۲٫ فرائد السمطین، للحموینی ۹۲:۱ حدیث ۶۱٫
۱۲۳ ـ مقاتل الطالبیین ۱۴۳:۲٫ مختصر تاریخ دمشق، لابن منظور ۱۵۸:۹٫ عقد الدرر ۲۱، الباب ۱٫ ذخائر العقبى، للمحبّ الطبریّ ۱۳۶٫
۱۲۴ ـ البیان، للکنجی ۱۱۹ ـ ۱۲۰، الباب ۹٫ الفصول المهمّه، لابن الصبّاغ ۲۹۵، الفصل ۱۲ عن الدارقطنی. ینابیع المودّه، للقندوزی ۳۹۴:۳، الباب ۹۴ عن فضائل الصحابه للسمعانی. غایه المرام، للبحرانی ۶۹۹ حدیث ۷۱ عن فضائل الصحابه، للسمعانی.
۱۲۵ ـ الفتن، لابن حمّاد ۲۳۰٫ البیان، للکنجی ۱۳۴ الباب ۱۶٫ عقد الدرر ۱۷۰، الباب ۵٫ البرهان، للمتقی الهندی ۹۳ حدیث ۱۴٫
۱۲۶ ـ الفتن، لابن حمّاد ۴۲۵ ـ ۴۲۶٫
۱۲۷ ـ عقد الدرر ۸۷ ـ ۸۹، الفصل الثانی من الباب الرابع.
۱۲۸ ـ شرح نهج البلاغه ۲۸۱:۱ ـ ۲۸۲، و ۱۳۰:۱۹٫
۱۲۹ ـ مقتل الحسین، للخوارزمی ۱۴۶:۱٫ ینابیع المودّه، للقندوزی ۳۹۴:۳، الباب ۹۴٫ وقد روى هذا الحدیث علماء الشیعه، ومنهم الصدوق فی الخصال ۴۷۵:۲ حدیث ۳۸، وفی کمال الدین ۲۶۲:۱ حدیث ۹٫
۱۳۰ ـ فرائد السمطین، للحموینی ۱۳۳:۲ حدیث ۵۶۳٫ ینابیع المودّه، للقندوزی ۲۹۱:۳، الباب ۷۷ و ۳۸۴:۳، الباب ۹۴٫ مودّه القربى ۲۹ ـ المودّه العاشره.
۱۳۱ ـ ینابیع المودّه ۳۹۵:۳ ـ الباب ۹۴٫
 
 
النسب الکامل
صدرت عن رسول الله صلّى الله علیه وآله وعن الأئمّه المعصومین علیهم السّلام روایات کثیره تشخّص المراد بالأئمّه الاثنی عشر، وتوضح من هو الإمام المهدی المنتظر علیه السّلام بما لا یبقى معه مکان للشکّ فیه علیه السّلام. ومن تلک الأحادیث ما یذکر الأئمّه بأسمائهم بالتسلسل، ومنها ما یتحدّث عن نسبه الإمام المهدی علیه السّلام إلى الأئمّه ککُلّ ـ کالحدیث الوارد فی أنّه علیه السّلام آخر الأئمّه ـ أو نسبته إلى إمامٍ معیّن منهم ـ کالحدیث الوارد فی أنّ المهدی علیه السّلام هو التاسع من ولد الحسین علیه السّلام، أو الرابع من ولد الرضا علیه السّلام. ونورد فیما یلی بعض هذه الأحادیث:
۱ ـ روى الخوارزمی فی مقتل الحسین علیه السّلام، والحموینی فی فرائد السمطین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن أبی سلمى راعی رسول الله صلّى الله علیه وآله، روى فیه عن رسول الله صلّى الله علیه وآله حدیثاً عن إسرائه صلّى الله علیه وآله جاء فیه أن الله تعالى خاطبه: انظُر إلى یمین العرش! قال النبیّ صلّى الله علیه وآله: فنظرتُ، فإذا علیّ وفاطمه، والحسن والحسین، وعلیّ بن الحسین، ومحمّد بن علیّ، وجعفر بن محمّد، وموسى بن جعفر، وعلیّ بن موسى، ومحمّد بن علیّ، وعلیّ بن محمّد، والحسن بن علیّ، ومحمّد المهدیّ بن الحسن کأنّه کوکب دُرّیّ.
وقال ( تعالى ): یا محمّد، هؤلاء حُجَجی على عبادی، وهم أوصیاؤک، والمهدیّ منهم الثائر مِن قاتل عترتک. وعزّتی وجلالی إنّه المنتقم من أعدائی، والمُمِدّ لأولیائی(۱).
۲ ـ وروى القندوزی فی ینابیع المودّه عن جابر بن عبدالله الأنصاری قال: قال لی رسول الله صلّى الله علیه وآله: یا جابر، إنّ أوصیائی وأئمّه المسلمین مِن بعدی: أوّلهم علیّ، ثمّ الحسن، ثمّ الحسین، ثمّ علیّ بن الحسین، ثمّ محمّد بن علیّ المعروف بالباقر ـ وستدرکه یا جابر، فإذا لقیتَه فأقرئه منّی السّلام ـ ثمّ جعفر بن محمّد، ثمّ موسى بن جعفر، ثمّ علیّ بن موسى، ثمّ محمّد بن علیّ، ثمّ علیّ بن محمّد، ثمّ الحسن بن علیّ، ثمّ القائم، اسمُه اسمی وکُنیته کنیتی: محمّد بن الحسن بن علیّ، ذاک الذی یفتح الله تبارک وتعالى على یدیه مشارقَ الأرض ومغاربها، ذاک الذی یغیب عن أولیائه غَیبه لا یَثُبت على القول بإمامته إلاّ مَن امتحن اللهُ قلبَه للإیمان ـ الحدیث بطوله(۲).
وقد سبق أن نوّهنا بأنّ المصداق الوحید المقبول لأُطروحه الأئمّه ( أو الخلفاء ) الاثنی عشر الذین بشّر بهم النبیّ الأکرم صلّى الله علیه وآله وسلّم یتمثّل فی أئمّه الهدى علیهم السّلام، والمهدی علیه السّلام منهم.
۳ ـ روى الخوارزمی فی مقتل الإمام الحسین علیه السّلام، والحموینی فی فرائد السمطین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن سلمان الفارسی، أن النبیّ صلّى الله علیه وآله قال للحسین علیه السّلام:
أنت سیّد بن سیّد أخو سیّد، أنت إمام بن إمام أخو إمام، أنت حجّه أبو حجّه، وأنت أبو حُجج تسعه، تاسعهم قائمهم(۳).
۴ ـ روى الحموینی فی فرائد السمطین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن الإمام الرضا علیه السّلام أنّه قال: إنّ الرابع من ولدی ابن سیّده الإماء، یُطهّر الله به الأرض من کلّ جَور وظُلم، وهو الذی یشکّ الناس فی ولادته، وهو صاحب الغَیبه، فإذا خرج أشرقت الأرضُ بنور ربّها، ووُضِع میزانُ العدل بین الناس ـ الحدیث(۴).
۵ ـ وروى الحموینی فی فرائد السمطین، والقندوزی فی ینابیع المودّه، عن الإمام الرضا علیه السّلام أنّه قال لدِعبِل الخُزاعی ( بعد أن أنشده قصیده فی مدح الأئمّه علیهم السّلام، تطرّق فی آخرها إلى الإمام المهدی علیه السّلام ):
یا دِعبِل: نَطَق روحُ القدس بلسانک، أتعرف مَن هذا الإمام ؟
قال دِعبَل، قلت: لا، إلاّ أنّی سمعتُ بخروج إمامٍ منکم یملأ الأرض قِسطاً وعدلاً.
فقال علیه السّلام: إنّ الإمام بعدی ابنی محمّد، وبعد محمّد ابنه علیّ، وبعد علیّ ابنه الحسن، وبعد الحسن ابنه الحجّه القائم، وهو المنتظَر فی غیبته، المُطاع فی ظهوره، فیملأ الرض قِسطاً وعدلاً کما مُلئت جوراً وظُلماً. وأمّا متّى یقوم، فإخبارٌ عن الوقت، لقد حدّثنی أبی، عن آبائه، عن رسول الله صلّى الله علیه وآله، قال: مَثَلُه کمثَلَ الساعه لا تأتیکم إلاّ بَغتهً(۵).
۶ ـ روى ابن الصبّاغ المالکی فی الفصول المهمّه، والقندوزی فی ینابیع المودّه عن الإمام الرضا علیه السّلام قال: الخَلَف الصالح من ولد الحسن بن علیّ العسکریّ هو صاحب الزمان، وهو المهدیّ سلام الله علیهم(۶).
 
غَیبه الإمام المهدی علیه السّلام
الغَیبه سُنّه فَعَلها بعضُ الأنبیاء علیهم السّلام
الغَیبه لیست بِدعهً فی تاریخ البشریّه، فقد فعلها أنبیاء الله تعالى وأولیاؤه لمصلحهٍ وأسرارٍ نعلم بعضها، ولا نهتدی إلى بعضها الآخر.
• اتّفق علماء المسلمین أنّ الخضر علیه السّلام موجود منذ عهد النبیّ موسى علیه السّلام إلى وقتنا هذا، لا یعرف أحد مستقرّه، ولا نعرف عنه إلاّ ما جاء به القرآن من قصّته مع موسى علیه السّلام، وقد جمع الخضر بین الغَیبه والعُمر الطویل لمصلحهٍ اقتضاها التدبیر الإلهیّ.
• هرب موسى علیه السّلام من وطنه، وتَخفّى مدّه من الزمن فلم یظفر به فرعون ورهطه، حتّى بعثه الله عزّوجلّ نبیّاً، فعاد إلى وطنه ودعاهم إلى عباده الله تعالى، فعرفه الولیّ والعدوّ.
• وغاب یوسف علیه السّلام عن أبیه وإخوته، حتّى أنّ إخوته کانوا یدخلون علیه ویکلّمونه ویکلّمهم دون أن یعرفوا أنّه أخوهم، ثمّ کشف الله أمره بعد کرّ السنین والأعوام.
• وغاب أهل الکهف واستتروا عن قومهم فراراً، بدینهم، بل صرّح القرآن الکریم بأنّهم رقدوا فی الکهف ثلاثمائه سنه وازدادوا تسعاً، تُقلّبهم ید القدره الإلهیّه، وتتزاور عن کهفهم الشمس، ثمّ أحیاهم الله الخبیر بحکمته فعادوا إلى قومهم، وقصّتهم مشهوره فی ذلک.
• وغاب عُزَیر عن قومه بعد أن أماته الله تعالى مائه عام ـ کما فی القرآن الکریم ـ ثمّ بعثه الله عزّوجلّ دون أن یتغیّر طعامه وشرابه!
• وغاب عیسى علیه السّلام عن قومه بعد أن رفعه الله تعالى إلیه وقد کاد أعداؤه یقتلونه، ووعدت الروایات المتواتره عن النبیّ الأکرم صلّى الله علیه وآله أنّه سینزل عند ظهور المهدیّ علیه السّلام، فیُعینه فی مهمّته الکبیره فی إرساء دعائم العدل الشامل.
• وشاءت المشیئه الإلهیّه لخاتم الأوصیاء: المهدیّ علیه السّلام أن یَغیب، حتّى یُظهره الله تعالى فی الیوم الموعود، لیجری على یدیه الوعد الذی قطعه للمؤمنین، بأنّه سیستخلفهم فی الأرض ویُمکنّنّ لهم دینهم الذی ارتضى لهم، ولیبدلّنهم من بعد خوفهم أمناً.
 
سرّ الغیبه
لقد غاب بعض أنبیاء الله وأولیائه لمصلحه وأسرار نستبین بعضها، على ضوء ما جاء فی القرآن الکریم والسنّه النبویّه الکریمه، ونجهل بعضها الآخر، فلماذا غاب الإمام المهدی عجل الله تعالى فرجه الشریف الذی ادّخره الله تعالى لمهمه نشر العدل والقسط فی ربوع البسیطه ؟
إنّ استقراءً سریعاً للظروف التی سبقت غیبه الإمام علیه السّلام وعاصرتها من شأنه أن یجلّی لنا بعض العوامل التی أفضت إلى غیبته علیه السّلام:
 
۱ ـ الضغوط العباسیّه الخانقه
أمعن بنو العبّاس منذ تولّیهم زمام السلطه فی ظلم العلویین وإرهاقهم، ولاحقوهم وسجنوهم وقتلوهم تحت کلّ حجر ومدر، حتّى منعوا الناس من زیاره قبر الإمام الحسین علیه السّلام وهدموه وحرثوا أرضه وأجرَوا علیه الماء لیعفوا أثره، وفی ذلک یقول الشاعر:
تاللهِ إن کانت أُمیّهُ قد أتَت قَتلَ ابنِ بنتِ نبیِّها مظلوما
فلقد أتاهُ بنو أبیهِ بمِثلها هذا لَعَمرُکَ قبرُهُ مهدوما
أسِفوا أن لا یکونوا شارکوا فی قتلهِ.. فتتبّعوه رَمیما!(۷)
 
حتّى أن المتوکّل أمر بسَلّ لسان العالِم الشهیر ابن السِّکّیت ـ مؤدّب ولدَیه المعتزّ والمؤیّد ـ حین سأله: مَن أحبّ إلیک: وَلَدای المعتزّ والمؤید أم الحسن والحسین ؟ فقال ابن السکّیت: قنبر ـ یعنی خادمَ أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام ـ خیرٌ منهما(۸).
وبلغت حال العلویّین فی المدینه من البؤس حدّاً لم یُعهد له مثیل، فقد روى أبو الفرج الإصفهانی أنّ القمیص یومذاک یکون بین جماعه من العلویّات یُصلّین فیه الواحده بعد الواحده، ثمّ یرقّعنه ویجلسن على مغازلهنّ عواری حواسر(۹)..
وفی مثل هذه الظروف العصیبه کانت ولاده الإمام المهدی علیه السّلام، وحیاه أبیه الحسن العسکری علیه السّلام وهی ظروف وُضع فیها أئمّه أهل البیت وأشیاعهم المؤمنون فی الحصار السلطوی تحت الرقابه المشدّده، ومخبرو السلطه یتلصّصون فی کل مکان لنقل أخبار أهل البیت علیهم السّلام، ویترصّدون مولد الإمام الثانی عشر الموعود المنتظر.
 
۲ ـ عدم بیعته علیه السّلام لظالم
روی عن الإمام الرضا علیه السّلام أنّه سُئل عن علّه غیبه الإمام المهدی علیه السّلام، فقال: لئلاّ یکون فی عُنقه لأحد بیعه إذا قام بالسیف(۱۰).
وروی عن الإمام الرضا علیه السّلام أنّه قیل له: إنّا نرجو أن تکون صاحبَ هذا الأمر… فقال: ما مِنّا أحد اختلفت الکُتُب إلیه وأُشیر إلیه بالأصابع وسُئل عن المسائل وحُملت إلیه الأموال إلاّ اغتیل… حتّى یبعث الله لهذا الأمر غلاماً منّا خفیّ المولد والمنشأ، غیر خفیّ فی نَسَبه(۱۱).
 
۳ ـ الامتحان والاختبار
جرت سُنّه الله تعالى فی عباده فی امتحانهم وابتلائهم، لیجزیهم بأحسن ما کانوا یعملون، وغیبه الإمام علیه السّلام من موارد الامتحان، فلا یؤمن بها إلاّ من خَلُص إیمانُه وصدّق بما جاء عن رسول الله صلّى الله علیه وآله والأئمّه الهداه من آله علیهم السّلام. روی عن النبیّ الأکرم صلّى الله علیه وآله أنّه قال: أمَا واللهِ لَیغیبَنّ إمامُکم شیئاً من دهرکم، ولتُمحّصُنّ ـ الحدیث (۱۲).
وروی عن الإمام الکاظم علیه السّلام أنّه قال: إذا فُقد الخامس من ولد السابع، فاللهَ اللهَ فی أدیانکم لا یزیلنّکم عنها، فإنّه لابدّ لصاحب هذا الأمر من غیبه حتّى یرجع عن هذا الأمر مَن کان یقول به، إنّما هی محنه من الله یمتحن الله بها خلْقَه ـ الحدیث(۱۳).
 
۴ ـ الغیبه من أسرار الله عزّوجلّ
تبقى الحکمه فی الغیبه من أسرار الله تعالى التی لم یُطْلع علیها أحداً من الخلق، وقد أبقى الله عزّوجلّ أشخاصاً فی هذا العالم أحیاءً أطول بکثیر ممّا انقضى من حیاه الإمام المهدی علیه السّلام، وذلک لحِکم وأسرار لا نهتدی إلیها بأجمعها، لکننا ـ على کلّ حال ـ نؤمن بها إیماناً قطعیّاً. ونحن ـ بصفتنا مسلمین ـ نؤمن بأنّ الله تعالى لا یفعل شیئاً عبثاً، ونؤمن أیضاً بمغیَّبَات کثیره قامت علیها البراهین المتینه من العقل والنقل.
 
الانتفاع من الإمام فی الغَیبه
ربّما یدور فی الأذهان سؤال، وهو: ما مدى الانتفاع من وجود الإمام المهدی علیه السّلام إذا کان غائباً مستوراً ؟
وقد سُئل الإمام الصادق علیه السّلام: کیف ینتفع الناس بالحجّه الغائب المستور ؟ قال: کما ینتفعون بالشمس إذا سترها سحاب(۱۴).
ومن الفوائد التی تتعلّق بالأمه من غیبه الإمام علیه السّلام:
۱ ـ أنّ ظهور الإمام علیه السّلام لمّا وُصف بأنّه سیکون بغتهً، مَثَله کمَثَل الساعه، فإنّ ذلک یدعو کلّ مؤمن إلى الاستقامه على الشریعه، والالتزام بأوامرها ونواهیها.
۲ ـ أنّ ذلک یدعو کلّ مؤمن إلى أن یکون فی « حاله استعداد »، من حیث التهیّؤ للانضمام إلى جیش الإمام المهدی علیه السّلام، والاستعداد للتضحیه فی سبیل إقامه شرع الله تعالى وبسط حکومته الإلهیّه فی کلّ الأرض.
۳ ـ أنّ هذه الغیبه تحفّز المؤمن للنهوض بمسؤولیّته فی مجال الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر.
۴ ـ أنّ الاُمّه التی تعیش الاعتقاد بالمهدی الحیّ الموجود تعیش حاله الشعور بالکرامه والعزّه، فلا تذلّ لجبروت الطغاه، وتأنف من الذلّ والهوان، وتستصغِر قوى الاستکبار، مترقّبه لظهوره المظفّر فی کلّ ساعه.
۵ ـ تحصیل الثواب والأجر على الانتظار، وقد مرّ أنّ مَن مات ولم یعرف إمام زمانه مات میتهً جاهلیّه(۱۵).
یُضاف إلى هذه الثمرات فوائد أخرى یکتسبها المعتقِد بظهور الإمام المهدیّ علیه السّلام فی آخرته، منها تصحیح اعتقاده بعدل الله تعالى ورأفته بهذه الأمّه التی لم یترکها الله سدىً ینتهبها الیأس ویفتک بها القنوط، دون أن یمدّ لها حبل الرجاء بظهور الدین على کلّ الأرض بقیاده الإمام المهدیّ علیه السّلام.
 
تمهید الأئمّه علیهم السّلام لغیبه الإمام المهدی علیه السّلام
مهّد الإمامان العسکریّان: علیّ بن محمّد الهادی، والحسن بن علیّ العسکری علیهما السّلام لغیبه الإمام المهدی علیه السّلام وتقلیل وطء الصدمه التی قد تتعرّض لها قواعد الإمام الشعبیّه. ومن الأمور التی مهد بها الإمامان العسکریان علیهما السّلام للغیبه ـ سوى الإخبار عن الغیبه الذی سبقهما فیه الأئمّه الآخرون علیهم السّلام ـ ما یلی:
 
۱ ـ الاحتجاب التدریجی
روى المسعودی « أن الإمام الهادی علیه السّلام کان یحتجب عن کثیر من موالیه، إلاّ عن عدد قلیل من خواصّه، وحین أُفضی الأمر إلى الإمام الحسن العسکری علیه السّلام کان یتکلّم من وراء الستار مع الخواصّ وغیرهم، إلاّ فی الأوقات التی کان یرکب فیها إلى السلطان »(16).
 
۲ ـ اتّخاذ الوکلاء
عمل الإمام الهادی علیه السّلام على اتّخاذ الوکلاء، حیث نراه یتّخذ وکلاء یوثّقهم ویمدحهم، ثمّ نجد الإمام العسکری علیه السّلام یوسّع أمر اتّخاد الوکلاء، ونلحظ أن معظم هؤلاء الوکلاء أصبحوا فیما بعد السفراء الأربع للإمام المهدی علیه السّلام.
یروی الشیخ الطوسی أنّ الإمام الهادی علیه السّلام یقول فی أبی عمرو عثمان بن سعید العَمری ( الذی أصبح النائب الأول للإمام المهدی علیه السّلام ): « هذا أبو عمرو الثقه الأمین، ما قاله لکم فعنّی یقوله، وما أدّاه إلیکم فعنّی یؤدّیه »(17).
ثمّ یروی عن الإمام العسکری علیه السّلام قوله فی شأنه: « هذا أبو عمرو الثقه الأمین، ثقه الماضی وثقتی فی المحیى والممات، فما قاله لکم فعنّی یقوله، وما أدّى إلیکم فعنّی یؤدّیه »(18).
ویروی عن الإمام العسکریّ علیه السّلام قوله فی العَمری وابنه ( وهما النائب الأول وابنه النائب الثانی للإمام المهدی علیه السّلام فی المستقبل ): « العَمری وابنه ثقتان، فما أدّیا إلیک فعنّی یؤدّیان، وما قالا لک فعنّی یقولان، فاسمَعْ لهما وأطِعهما فإنّهما الثقتان المأمونان »(19).
 
۳ ـ اتّخاذ أسلوب المراسله
وهو أسلوب ینسجم مع التمهید للغیبه، إذ نلحظ أن الإمامین العسکریین علیهما السّلام اتّخذا أسلوب المراسله بینهما وبین شیعتهما عن طریق الوکلاء، وهو أسلوب سیتّبعه الإمام المهدی علیه السّلام فی غیبته الصغرى(۲۰).
للإمام المهدی علیه السّلام غیبتان: إحداهما طویله والأُخرى قصیره
من الخصائص المهمّه التی اتّصف بها المهدی المنتظر علیه السّلام أنّ له غیبه، بل له غیبتان، وهی من الخصائص التی لم یتمکّن أیّ مُدّعٍ من دعاه « المهدویّه » على طول التاریخ أن یدّعیها لنفسه، إضافه إلى الخصائص الممیّزه التی یمتاز بها الإمام المهدی علیه السّلام، والتی تحدّثنا عن بعضها ـ کنسبه الشریف ـ ونتحدّث عن بعضها الآخر ـ کسیرته ونعته ـ لاحقاً.
روی عن الإمام الصادق علیه السّلام قوله: للقائم غیبتان: إحداهما طویله والأخرى قصیره، فالأُولى یعلم بمکانه فیها خاصّهٌ من شیعته، والأخرى لا یعلم بمکانه فیها إلاّ خاصّهُ موالیه فی دِینه(۲۱).
وروی عن الإمام الباقر علیه السّلام أنّه قال: إنّ للقائم غیبتَین، یرجع فی إحداهما إلى أهله، والأخرى یقال « هَلَک، فی أیِّ وادٍ سَلَک! ». قال الراوی، قلتُ: کیف نصنع إذا کان ذلک ؟ قال: إن ادّعى مُدّعٍ فاسألوه عن تلک العظائم التی یجیب فیها مِثلُه(۲۲).
وقد سُمّیت الغیبه الأولى للإمام المهدی علیه السّلام بالغیبه الصغرى، نظراً لقصر أمدها قیاساً إلى غیبته الثانیه ( الکبرى ) التی ستستمر حتّى یأذن الله تعالى له بالظهور.
 
علماء أهل السنّه الذین ذکروا غیبه الإمام المهدی علیه السّلام
تحدّث عدد کبیر من علماء أهل السنّه ومُحدّثوهم عن غیبه المهدی المنتظر علیه السّلام، وروى بعضهم الأحادیث فی غیبته، ونورد هنا أسماء بعض هؤلاء الأعلام:
۱ ـ الشافعی السلمی فی کتابه « عَقْد الدرر »، حیث روى عن الإمام الباقر علیه السّلام قوله: یکون لصاحب هذا الأمر ـ یعنی المهدی علیه السّلام ـ غیبه فی بعض هذه الشِّعاب ـ وأومأ بیده إلى ناحیه ذی طُوى ـ الحدیث(۲۳).
وروى عن الإمام الحسین علیه السّلام قال: لصاحب هذا الأمر ـ یعنی المهدی علیه السّلام ـ غیبتان، إحداهما تطول حتّى یقول بعضهم « مات! »، وبعضهم « قُتِل! »، وبعضهم « ذَهَب! »، ولا یطّلع على موضعه أحد من ولیٍّ ولا غیره، إلاّ المولى الذی یلی أمرَه(۲۴).
۲ ـ الحموینی فی « فرائد السمطین »، روى عدّه أحادیث فی غیبه المهدی علیه السّلام(۲۵).
۳ ـ المتّقی الهندی فی « البرهان »، روى حدیثین فی غیبته علیه السّلام(۲۶).
۴ ـ الکنجی الشافعی، عقد له فی کتابه « البیان » باباً فی غیبته ( الباب الخامس ) روى فیه عدّه أحادیث(۲۷).
۵ ـ محمّد بن طلحه الشافعی فی « مطالب السَّؤول »، تحدّث عن غیبته علیه السّلام(۲۸).
۶ ـ ابن الصبّاغ المالکی فی « الفصول المهمّه »، قال: وله قبل قیامه غیبتان، إحداهما أطول من الأُخرى(۲۹).
۷ ـ سبط ابن الجوزی فی « تذکره الخواصّ »، قال: المهدی هو محمّد بن الحسن بن علیّ…. وهو الخلف الحجّه صاحب الزمان القائم والمنتظر والتالی، وهو آخر الأئمّه(۳۰).
۸ ـ الشعرانی فی « الیواقیت والجواهر »، قال: وهو من أولاد الإمام حسن العسکری، ومولده علیه السّلام لیله النصف من شعبان سنه خمس وخمسین ومائتین، وهو باقٍ إلى أن یجتمع بعیسى بن مریم علیه السّلام(۳۱).
۹ ـ السیّد عباس المکّی فی « نزهه الجلیس »، ذکر أُرجوزه طویله فی المهدی علیه السّلام، تحدّث فیها عن غیبتَی الإمام: الصغرى والکبرى(۳۲).
۱۰ ـ أبو الفضل یحیى بن سلامه الخصکفی، فی قصیدته المشهوره التی ذکر فیها الأئمّه علیهم السّلام بأسمائهم، وصولاً إلى قوله:
الحسن التالی ویتلو تِلوَهُ محمّدُ بن الحسن المفتقَدُ
فإنّهم أئمّتی وسادتی وإنْ لَحانی معشرٌ وفَنّدوا(۳۳)
 
۱۱ ـ القندوزی فی « ینابیع المودّه »، نقل عدّه أحادیث فی غیبه المهدی علیه السّلام(۳۴).
 
بحث تاریخی فی الغیبه
الزمان: وقعت الغیبه الصغرى للإمام المهدی علیه السّلام عند وفاه أبیه الإمام الحسن العسکری علیه السّلام سنه ۲۶۰ هـ، حیث احتجب الإمام المهدی علیه السّلام عن عامّه الناس، إلاّ أنّه کان یلتقی بخیار المؤمنین والصالحین، وانتهت هذه الغیبه بوفاه السفیر الرابع من سفرائه علیه السّلام فی النصف من شهر شعبان سنه ۳۲۸ هـ.
المکان: أمّا المکان الذی احتجب فیه الإمام علیه السّلام فهو فی دار أبیه الإمام الحسن العسکری علیه السّلام فی ( سُرَّ مَن رأى = سامرّاء حالیاً )، والتی فیها المرقد الطاهر لجثمان جدّه الإمام علیّ الهادی وأبیه الإمام الحسن العسکریّ علیهما السّلام.
 
الأوضاع السیاسیّه التی عاصرت الغیبه
عصر الإرهاب: تزامنت فتره حیاه الإمامین علی الهادی والحسن العسکری علیهما السّلام مع فتره حالکه من فترات حکم خلفاء بنی العبّاس، فقد عاصرا عدداً من أولئک الخلفاء عُرفوا بقسوتهم وعدائهم لأهل البیت علیهم السّلام کالمتوکّل، واشتهروا ـ فی المقابل ـ بالفسق والفجور والمجون والهزل، وفسحوا المجال ـ ثالثاً ـ لتدخّل الأتراک الذین أدخلوهم فی البلاط للخدمه فی شؤون الدوله، حتّى انتهى بهم الأمر إلى السیطره الکامله على مقدّرات البلاد.
وینقل لنا ابن الصبّاع المالکی صوره عن الأوضاع التی عاشها الإمام العسکری علیه السّلام فیقول: وکان ( الإمام العسکری علیه السّلام ) قد أخفى مولدَه ( یقصد مولد الإمام المهدی علیه السّلام ) وسَتَر أمره؛ لصعوبه الوقت وخوف السلطان وتطلّبه للشیعه وحبسهم والقبض علیهم(۳۵).
ویروی لنا ابن شهراشوب أنّ الإمام العسکری علیه السّلام یکتب رساله إلى وکیله العَمری فیُخفیها فی خشبه کأنّها رِجْل باب مُدوَّره، ثمّ یُرسلها إلیها بید وقّاد الحمّام زیادهً فی الاحتیاط(۳۶).
وکان الشیعه إذا حملوا إلى الإمام العسکری علیه السّلام ما یجب علیهم حمله من الأموال، أرسلوا إلى أبی عمرو ( وکیل الإمام علیه السّلام ) فیجعله فی جراب السَّمن وزِقاقه، ثمّ یحمله إلى الإمام تقیّهً وخوفاً(۳۷).
 
تفشّی الظلم فی عصر الإمامین العسکریین علیهما السّلام
أصبحت الدوله العبّاسیه ـ وخاصّه فی عهد الإمامین العسکریین علیهما السّلام ـ غنیمهً للأجناد الغرباء، وأصبح الوزراء والعمّال یعملون لجمع الأموال، وتقهقر سلطان الحاکم حتّى فی قصره وبین غِلمانه وجَواریه. فتجمّعت تلک الأعباء الثقیله على رؤوس الرعیّه؛ لأنّ علیهم أن یدفعوا الضرائب الباهضه(۳۸). وأطلق بعض الحکّام ـ کما فعل المستعین العبّاسی المتوفّى سنه ۲۴۹ هـ ـ أیدی أمّهاتهم وخدمهم فی بیوت الأموال، وأباحوا لهم فِعل ما یشاؤون، حتّى کان بین ریاش أمّ المستعین العبّاسی بساط أنفقت على صنعه ۱۳۰ ألف ألف دینار ( ۱۳۰ ملیون دینار )! وکان فیه نقوش على أشکال الحیوانات والطیور، أجسادها من الذهب وعیونها من الجواهر!
 
موقف الحکّام العبّاسیین من القضایا الدینیّه
شجّع بعض خلفاء العباسیین بعض الآراء الفلسفیّه والبحث العقلی فی المسائل الدینیّه، فأخذوا ببعض هذه الآراء واضطهدوا المعارضین لها، ومنهم المأمون العبّاسیّ الذی ابتدع مسأله القول بخلق القرآن؛ لإشغال الناس عن النظر فیما یهمّهم من الأمور. وتابعه المعتصم فی بدعته، فأمر المعلّمین أن یعلّموه الصبیان، وقتل علیه جمعاً من العلماء، وتبعه فی ذلک الواثق العبّاسی(۳۹).
وتفشّى فی عصر الإمام الهادی علیه السّلام آراء لقوم من الغلاه، منها قولهم عن قول الله تعالى: « إن الصلاهَ تنهى عن الفحشاءِ والمنکر » معناها أن الصلاه رَجُل، فلا سجود ولا رکوع! وکذلک الزکاه معناها ذلک الرجل، لا عدد دراهم ولا إخراج مال، فاستَهْوَوا بهذه الأفکار الممسوخه خلقاً کثیراً، وکتب أحدهم إلى الإمام الهادی یسأله عن آراء هؤلاء، فأجابه الإمام علیه السّلام: لیس هذا دیننا، فاعتزِلْه (۴۰).
 
الإمام العسکریّ علیه السّلام وشبهه تناقض القرآن
ینقل لنا التاریخ أنّ إسحاق الکِندی ـ فیلسوف العراق فی زمانه ـ کان قد شرع فی تألیف کتاب فی تناقض القرآن، وشغل نفسه بذلک وتفرّد به فی منزله، وأنّ الإمام العسکری علیه السّلام التقى یوماً بأحد تلامذه الکندی فقال له الإمام: أما فیکم رجلٌ رشید یردع أستاذکم الکِندی عمّا أخذ فیه من تشاغله بالقرآن ؟ ثمّ إنّ الإمام علیه السّلام طلب من تلمیذ الکِندی أن یذهب إلیه فیسأله: ألا یجوز أن یکون الله تعالى قد أراد بالآیات القرآنیه غیر المعانی التی ذهب إلیها الکندی ؟ فذهب تلمیذ الکندی وتلطّف إلى أن ألقى علیه هذه المسأله، فدعا بالنار وأحرق جمیع ما کان ألّفه(۴۱).
شهاده الإمام الهادی علیه السّلام على ید أیدی حکّام بنی العبّاس
استدعى المتوکّل العباسی الإمامَ الهادی علیه السّلام من المدینه إلى سامراء فأبعده عن مدینه جدّه صلّى الله علیه وآله، وأقام الإمام علیه السّلام مدّهَ مقامه بسُرَّ مَن رأى (سامراء) مکرَّماً معظّماً مبجّلاً فی ظاهر الحال، والمتوکّل یبتغی له الغوائل فی باطن الأمر ـ حسب تعبیر الیعقوبی فی تاریخه(۴۲) .
وقد عُرف المتوکّل بشدّه عدائه لأهل البیت علیهم السّلام، حتّى أنّه ضرب رجلاً ألف سوط لأنّه روى حدیثاً فی فضل محبّه الحسنین وأبیهما وأمّهما علیهم السّلام(۴۳)، وأعطى لشاعرٍ ولایه البحرین والیمامه لأنّه أنشده شعراً یفضّل فیه بنی العباس على وُلد فاطمه علیها السّلام(۴۴)، وسعى فی قتل الإمام الهادی علیه السّلام، فلم یُقدِره الله تعالى على ذلک(۴۵).
ثمّ استُشهد الإمام الهادی علیه السّلام بالسمّ على ید المعتزّ بالله، وقد نقل بعض علماء أهل السنّه أمر استشهاده علیه السّلام بالسمّ(۴۶).
 
شهاده الإمام الحسن العسکری
عاصر الإمام العسکری علیه السّلام جزءاً من خلافه المعتزّ، ثمّ خلافه المهدی، واستُشهد علیه السّلام فی خلافه المعتمد عن عمر یبلغ ۲۸ عاماً فقط. وکان المعتمد قد حبس الإمام العسکری علیه السّلام عند علیّ بن جرین، ثمّ عند صالح بن الوصیف الحاجب(۴۷)، ثمّ عند نحریر ( من خدم المعتمد وخاصّته )، وکان الأخیر یضیّق على الإمام العسکری علیه السّلام، حتى حلف مرّه أنّه سیرمیه بین السباع(۴۸).
وقد روى لنا التاریخ کیفیّه استشهاد الإمام العسکری علیه السّلام بالسمّ دون أن یسبق له أن یشکو من علّهٍ ما، ونقل لنا تحرّکات مُریبه لرجال البلاط تُوحی بأنّهم کانوا یتوقّعون وفاته قریباً، ثمّ ینقل لنا أنّ السلطان داهَمَ بیتَ الإمام علیه السّلام وطلب أثر ولدِه(۴۹).
هذه لمحه سریعه حول الظروف السیاسیّه التی عاصرها الإمامان العسکریّان: علیّ الهادی والحسن العسکری علیهما السّلام، والتی مهّدت لغیبه الإمام المهدی علیه السّلام.
 
النوّاب الأربعه فی عصر الغیبه الصغرى
النیابه الخاصّه: تعتبر النیابه الخاصّه عن الإمام علیه السّلام من المناصب الخطیره التی تستلزم فیمن یتصدّى لها أن یکون فی مستوى رفیع من التقوى والورع والمؤهّلات الأخرى التی یتطلّبها هذا المنصب المهمّ.
 
النائب الأول: أبو عمرو، عثمان بن سعید العَمری
لُقّب بالسمّان والزیّات، لاتّجاره بالسَّمن والزیت، تغطیهً على نشاطاته. وقد ذکرنا أنه کان یحمل ما یرسله الشیعه إلى الإمام علیه السّلام فی ظروف السمن(۵۰)، کما ذکرنا أنّ الإمام الهادی علیه السّلام قد وثّقه وامتدحه وأوصى باتّباع قوله، وأنّه قال عنه: «العَمری ثقتی… فاسمَع له وأطِع، فانّه الثقه المأمون»(51)، وأن الإمام العسکری علیه السّلام قد وثّقه أیضاً وأوصى باتّباع قوله وإطاعه أمره(۵۲).
تُوفّی العَمری ودُفن فی منطقه الرُّصافه ببغداد، وکان الإمام المهدی علیه السّلام قد أمره أن ینصّب ولده محمّد بن عثمان من بعده، لیتولّى الأمور بعد أبیه.
 
النائب الثانی: أبو جعفر، محمّد بن عثمان بن سعید العَمری
تولّى محمّد بن عثمان منصب النیابه بعد وفاه أبیه، وتلقّى من الإمام المهدی علیه السّلام رساله یؤبّن بها أباه الفقید ویترحّم علیه(۵۳)، حیث أجمع المؤرّخون على وثاقته وعدالته کما أجمعوا على وثاقه وعداله أبیه قبله. وکان الإمام العسکری علیه السّلام قد أوصى بعثمان بن سعید العمری وابنه، فقال: «العَمری وابنه ثقتان، فما أدیّا إلیک فعنّی یؤدّیان، وما قالا لک فعنّی یقولان، فاسمَعْ لهما وأطِعهما، فإنّهما الثقتان المأمونان» (54).
ألّف محمد بن عثمان مجموعه من الکتب فی الفقه والحدیث، التی سمعها من الإمامین الحسن العسکری والمنتظر علیهما السّلام(۵۵).
تُوفّی محمّد بن عثمان سنه ۳۰۵ هـ، بعد أن أخبر الشیعه بأنّ النائب من بعده هو الحسین بن رُوح النُّوبَختی(۵۶).
 
النائب الثالث: أبو القاسم، الحسین بن رُوح النّوبَختی
کان الحسین بن روح على جانب کبیر من التقوى والصلاح، وقد أظهرت مناظراته مع المعاندین قدراتِه العلمیّه، حیث کان یقیم البراهین الحاسمه فی لغه جزله، وکان یؤکّد على أنّ ما یقوله لیس من عند نفسه، بل هو مسموع من الحجّه صلوات الله وسلامه علیه. وکان الحسین بن روح یُؤْثر التقیّه ویلتزم بالکتمان الشدید(۵۷)، حتّى توفّی سنه ۳۲۶ هـ فدُفن فی بغداد ( سوق الشورجه حالیّاً).
 
النائب الرابع: أبو الحسن علیّ بن محمّد السَّمَری
وهو آخر نوّاب الإمام المهدی علیه السّلام، وکان الإمام المهدی علیه السّلام قد أمر الحسین بن روح أن یُقیم علیَّ بن محمّد السَّمَری مقامه، وکانت شخصیّته وجلالته أشهر من أن تُذکر. وقد صدر توقیع من الإمام المهدی علیه السّلام إلى السَّمَری قبل وفاته یخبره فیها أن وفاته قد حانت، ویأمره أن لا یُوصی إلى أحدٍ من بعده، فقد وقعت الغیبه التامّه، فلا ظهور إلاّ بإذن الله تعالى ذِکره(۵۸). وکانت وفاه السَّمری ( المقارنه لبدایه الغیبه الکبرى ) سنه ۳۳۹ هـ(۵۹).
 
الغیبه الکبرى للإمام المنتظر علیه السّلام
إلى مَن یفزع المسلمون فی عصر الغیبه الکبرى ؟
بدأت الغیبه الکبرى للإمام المهدی علیه السّلام بوفاه آخر نوّابه الأربعه: علیّ بن محمّد السمری سنه ۳۳۹ هـ، حیث احتجب الإمام المهدی علیه السّلام عن شیعته، فلا یعلم أحد بمکانه إلاّ المولى الذی یلی أمره. وقد کتب الإمام المهدی علیه السّلام إلى أحد وجهاء الشیعه ( إسحاق بن یعقوب ) توقیعاً بید النائب الثانی محمّد بن عثمان بن سعید العَمری جاء فیه:
«… وأمّا الحوادثُ الواقعه، فارجِعوا فیها إلى رُواهِ حدیثنا، فإنّهم حُجّتی علیکم، وأنا حُجّهُ الله علیکم… »(60)، ففتح الإمام علیه السّلام بهذه الوسیله لشیعته خطّاً جدیداً لتأمین الجوانب الفقهیّه لهم عن طریق العلماء من رواه أحادیث أهل البیت علیهم السّلام.
 
رعایه الإمام المهدی علیه السّلام لشیعته فی عصر الغیبه
لا تعنی غیبه الإمام المهدی علیه السّلام أنسحابه علیه السّلام عن دور القیاده والتوجیه للمجتمع الإسلامی، إذ أن نظام الإمامه ممتد متّصل ما اتّصل اللیل والنهار، لأنّه نظام إلهیّ قائم على أساس العنایه واللطف بالعباد، وقد سئل النبیّ صلّى الله علیه وآله عن انتفاع الناس بالإمام المنتظر علیه السّلام فی غیبته، فأجاب صلّى الله علیه وآله:
« إی والذی بعثنی بالنبوّه، إنّهم لَینتَفعون به، ویستضیئون بنور ولایته فی غیبته، کانتفاع الناس بالشمس وإن جَلّلها السحاب »(61). وروی مثل هذا التعبیر عن الإمام زین العابدین والإمام الصادق علیهما السّلام.
وقد عبّر الإمام المهدی علیه السّلام عن رعایته لشیعته ولُطفه بهم فی رساله وجّهها إلى الشیخ المفید، جاء فیها:
« إنّا غیرُ مُهمِلینَ لمُراعاتکم، ولا ناسِینَ لذِکرکم، ولولا ذلک لَنزلَ بکم اللأواءُ، واصطَلَمکُم الأعداء » (62).
وفی الرساله من بیان لطف الإمام علیه السّلام بشیعته ورعایته لهم، ولَفْته أنظارهم إلى حجم المؤمرات التی یحیکها أعداء الإسلام لهم ما لا یخفى.
 
الإمام المهدی علیه السّلام یحضر المواسم مع شیعته
روى الشیخ الطوسی عن النائب الثانی للإمام المنتظر علیه السّلام: محمّد بن عثمان العَمری أنّه قال: واللهِ، إنّ صاحب هذا الأمر لَیحضر الموسمَ ( موسم الحجّ ) کلّ سنه، یرى الناس ویعرفهم، ویَرَونه ولا یعرفونه(۶۳).
وفی الحدیث دلاله على ارتباط الإمام علیه السّلام بشیعته وحضوره بینهم فی مواسمهم، إلاّ أنّهم یرونه فلا یعرفونه، أی انّ غیبه الإمام علیه السّلام هی غیاب العنوان لا الشخص ـ کما قد یتبادر إلى بعض الأذهان من لفظ الغیبه.
 
المنع من التوقیت
وردت عن أئمّه الهُدى علیهم السّلام روایات کثیره فی المنع من التوقیت، فقد رُوی أنّ مهزم الأسدیّ دخل على الإمام الصادق علیه السّلام فقال له: أخبِرنی جُعِلتُ فداک، متى هذا الأمر الذی تنتظرونه، فقد طال ؟! فقال علیه السّلام: یا مهزم! کَذِب الوَقّاتون، وهلک المستعجلون، ونجا المسلِّمون، وإلینا یصیرون(۶۴).
وروی أنّ الفُضیل سأل الإمام الباقر علیه السّلام: هل لهذا الأمر وقت ؟ فقال علیه السّلام: کذب الوقّاتون، کذب الوقّاتون، کذب الوقّاتون(۶۵).
وروی عن الإمام الرضا علیه السّلام فی حدیثه المعروف مع دِعبِل الخُزاعی أنّه قال: وأمّا متى یقوم، فإخبارٌ عن الوقت. لقد حدّثنی أبی، عن آبائه، عن رسول الله صلّى الله علیه وآله، قال: مَثَلُه کمثل الساعه لا تأتیکم إلاّ بغتهً(۶۶).
ولا یتنافى المنع من التوقیت مع وجود علامات لظهور الإمام المهدی علیه السّلام، فقد وردت أحادیث کثیره عن الأئمّه الأطهار علیهم السّلام فی علامات الظهور سنتعرّض لذکرها لاحقاً.
 
فضیله انتظار الفَرَج
انتظار الفَرَج من الأمور التی أدّب الأئمّهُ الأطهار علیهم السّلام شیعتهم علیها. وانتظار الفَرَج یعنی إعدادَ المسلم نفسه وتزکیتَه لها وعمله بما یُقرّبه من الله تعالى، فقد روی عن الإمام الباقر علیه السّلام فی قوله تعالى: « اصبِروا وصابِروا وجاهِدوا »(67) قال: اصبروا على أداء الفرائض، وصابروا عدوّکم، ورابطوا إمامکم (المنتظَر) (۶۸).
من هنا وصفَ رسولُ الله صلّى الله علیه وآله الثابتین على القول بإمامه الإمام المهدی علیه السّلام بأنّهم ممّن امتحن اللهُ قلوبَهم للإیمان(۶۹)، ووصفهم بأنّهم أعزّ من الکبریت الأحمر(۷۰).
 
ووجدنا الإمام الکاظم علیه السّلام یقول:
« إذا فُقد الخامس من ولد السابع(۷۱)، فاللّه اللهَ فی أدیانکم لا یزیلنّکم عنها، فإنّه لابُدّ لصاحب هذا الأمر من غَیبه، حتّى یرجع عن هذا الأمر مَن کان یقول به، إنّما هی محنه من الله یمحتن اللهُ بها خلْقَه » ـ الحدیث(۷۲).
ووجدنا الإمام الصادق علیه السّلام یصف انتظار الإمام القائم علیه السّلام بأنّه ممّا لا یقبل الله عزّوجّل من العباد عملاً إلاّ به، ثمّ یقول:
« مَن سرّه أن یکون من أصحاب القائم فلینتظر ولیعمل بالورع ومحاسن الأخلاق وهو منتظر، فإن ماتَ وقامَ القائم بعده کان له من الأجر مثل أجر مَن أدرکه » ـ الحدیث (۷۳).
 
علامات الظهور
ورد عن الأئمّه الأطهار علیهم السّلام أحادیث تتضمّن علاماتٍ لظهور الإمام المهدی علیه السّلام، ومن هذه العلامات:
۱ ـ ظهور السُّفیانی.
۲ ـ ظهور الیَمانی.
۳ ـ الصیحه من السماء.
۴ ـ قَتلُ النفس الزکیّه.
۵ ـ الخَسف بالبَیداء.
۶ ـ ظهور کفٍّ من السماء.
۷ ـ ظهور نار مِن قِبل المشرق.
۸ ـ الدجّال.
۹ ـ خروج الدابّه.
۱۰ ـ طلوع نجم من المشرق.
۱۱ ـ نزول عیسى بن مریم علیه السّلام.
۱۲ ـ کسوف الشمس وخسوف للقمر فی شهرٍ واحد.
 
ظهور السفیانی
ذکرت الروایات الوارده عن أهل البیت علیهم السّلام أنّ ظهور السفیانی من المحتوم الذی لابدّ من وقوعه(۷۴)، وأن ظهور الإمام المهدی علیه السّلام سیعقب ظهور السفیانی بتسعه أشهر، فیکون ظهورهما فی سنه واحده(۷۵).
أما هویّه السفیانی ونعته فقد ورد أنّه من ولد أبی سفیان، وأنّه رجل ضخم الهامه، بوجهه آثار جُدَری، بعینه نُکته بَیاض(۷۶).
وأشارت الروایات إلى أن خروج السفیانی سیکون من وادٍ قریب من دمشق یُدعى بالوادی الیابس(۷۷)، وأنّه سیتعقّب شیعهَ أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الکوفه(۷۸)، وأنّه سیُقبل من بلاد الشام منتصراً قد عَلّق الصلیبَ فی عُنقه(۷۹)، وأنّ إمارته ستُعقب خروج أهل الغرب إلى مصر(۸۰)، وأن ظهوره سیعقب خسفاً بقریه من قرى الشام یُقال لها خرشنا(۸۱).
وروی أنّ السفیانی سیبعث إلى الکوفه بعثاً فیوقع بأهلها القتل والصلب والسَّبی، ثمّ یبعث إلى المدینه بعثاً لقتال المهدیّ علیه السّلام، فینفر المهدیّ علیه السّلام منها إلى مکّه، فیبعث جیشاً على أثره فلا یُدرکه، فینزل جیش السفیانی البیداء (صحراء المدینه) فیُخسَف بهم فلا یُفلت منهم إلاّ ثلاثه نفر(۸۲).
 
ظهور الیمانی
روی عن أئمّه الهدى علیهم السّلام أنّ من علامات ظهور القائم المنتظر علیه السّلام: ظهور الیمانی، وأنّه من المحتوم الذی لابدّ من تحققه(۸۳). وروی عن الإمام الصادق علیه السّلام أن خروج السُّفیانی والخُراسانی والیَمانی فی سنه واحده، فی شهر واحد، فی یوم واحد، ولیس فیها رایه أهدى من رایه الیمانی، لأنّه یدعو إلى الحق(۸۴)، وفی روایه أُخرى: لأنّه یدعو إلى صاحبکم، ولأنّه یدعو إلى الحقّ وإلى طریق مستقیم(۸۵).
 
الصیحه من السماء
الصیحه من السماء من علامات الظهور، وهی من المحتوم الذی لابدّ منه(۸۶)، وأمّا وقتها ففی شهر رمضان، وهی صیحه جبرئیل علیه السّلام ینادی من السماء باسم القائم علیه السّلام، فیُسمِع مَن بالمشرق ومن بالمغرب(۸۷)، وتخرج لها العواتق من البیوت(۸۸).
وعبّرت بعض الروایات عن الصیحه بالهدّه، وبعضها بالفزعه، وروی عن الأئمّه الأطهار علیهم السّلام أن الصیحه من السماء هی المصداق لقوله تعالى: « إنْ نَشَأْ نُنزِلْ علیهم من السماءِ آیهً فضَلّت أعناقُهم لها خاضعین »(89).
 
قَتلُ النفسِ الزکیّه
روی عن أئمّه الهدى علیهم السّلام أنّ من علامات ظهور الإمام المهدی علیه السّلام قتْل النفس الزکیّه (۹۰)، وروی أنّه من آل محمّد علیهم السّلام، یُذبَح عند أحجار الزیت(۹۱).
وروی أن النفس الزکیّه هو رسول الإمام المهدی علیه السّلام إلى أهل مکّه لاستنصارهم، وأنّ أهل مکّه یذبحونه بین الرکن والمقام، فی البلد الحرام وفی الشهر الحرام(۹۲)، وأنّهم یبعثون برأسه إلى أمیر الشام(۹۳).
 
الخسف بالبیداء
روی عن أئمّه أهل البیت علیهم السّلام أن من علامات الظهور: الخسف بالبیداء(۹۴)، والبیداء هی الصحراء بین مکّه والمدینه. وروی عن النبیّ صلّى الله علیه وآله روایات متواتره عن جیش یتوجّه إلى مکّه لمحاربه رجل من أهل البیت یعوذ بالبیت ( وهو المهدی علیه السّلام ) بعد أن یُبایعه الناس بین الرکن والمقام، فإذا کان الجیش بالبیداء بین مکّه والمدینه خُسف بهم، فلم یَنجُ منهم إلاّ ثلاثه نفر، ( وفی بعض الروایات: إلاّ رجلان )، وذلک تفسیر لقوله تعالى: « ولو تَرى إذ فَزِعوا فلا فَوْتَ وأُخِذوا من مکانٍ قریب »(95).
 
ــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ ـ مقتل الحسین، للخوارزمی ۹۵:۱٫ فرائد السمطین ۳۱۹:۲ حدیث ۵۷۱٫ ینابیع المودّه ۳۸۰:۳، الباب ۹۳ / الرقم ۲٫
۲ ـ ینابیع المودّه ۳۹۸:۳ ـ ۳۹۹، الباب ۹۴ / الرقم ۵۴٫
۳ ـ مقتل الحسین علیه السّلام، للخوارزمی ۱۴۶:۱٫ فرائد السمطین، للحموینی ۳۱۳:۲ حدیث ۵۶۳٫ ینابیع المودّه، للقندوزی ۲۹۱:۳، الباب ۷۷ / الرقم ۸٫
۴ ـ فرائد السمطَین ۳۳۶:۲ حدیث ۵۹۰٫ ینابیع المودّه ۲۹۷:۳، الباب ۷۸ / الرقم ۸٫
۵ ـ فرائد السمطین ۳۳۷:۲ ـ ۳۳۸ حدیث ۵۹۱٫ ینابیع المودّه ۳۰۹:۳ ـ ۳۱۲، الباب ۸۰ / الرقم ۱٫
۶ ـ الفصول المهمّه، لابن الصبّاغ ۲۹۲، الفصل ۱۲٫ ینابیع المودّه، ۳۹۲:۳، الباب ۹۴ / الرقم ۳۶٫
۷ ـ تاریخ الخلفاء، للسیوطی ۳۴۶٫
۸ ـ تاریخ الخلفاء ۳۴۸٫ الکامل فی التاریخ، لابن الأثیر ۹۱:۷٫
۹ ـ مقاتل الطالبیین ۵۹۹٫
۱۰ ـ علل الشرائع، للشیخ الصدوق ۲۴۵:۱ حدیث ۶، کمال الدین ۴۸۰:۲ حدیث ۴٫
۱۱ ـ الغیبه، للنعمانی ۱۶۸ حدیث ۹٫
۱۲ ـ بحار الأنوار ۷:۵۳٫
۱۳ ـ الغیبه، للنعمانی ۱۵۴ حدیث ۱۱٫
۱۴ ـ کمال الدین، للصدوق ۲۰۷:۱ حدیث ۲٫ ینابیع المودّه، للقندوزی ۳۶۰:۳ ـ ۳۶۱ حدیث ۳، الباب ۸۹٫ فرائد السمطین، للحموینی ۴۵:۱ حدیث ۱۱٫
۱۵ ـ صحیح البخاری ۱۳:۵، باب الفتن. صحیح مسلم ۲۱:۶ ـ ۳۳ حدیث ۱۸۴۹٫ مسند أحمد ۹۶:۴ حدیث ۱۶۴۳۴٫
۱۶ ـ إثبات الوصیّه، للمسعودی ۲۶۲٫
۱۷ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۵٫
۱۸ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۵٫
۱۹ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۹٫
۲۰ ـ انظر: مناقب آل أبی طالب، لابن شهرآشوب ۵۲۹:۴ ـ ۵۳۳٫
۲۱ ـ الغیبه، للنعمانی ۱۷۰ حدیث ۱، الباب العاشر.
۲۲ ـ الغیبه، للنعمانی ۱۷۳ حدیث ۹، الباب العاشر.
۲۳ ـ عقد الدرر ۱۳۳، الباب ۵٫
۲۴ ـ عقد الدرر ۱۳۴، الباب ۵٫
۲۵ ـ فرائد السمطین ۳۳۵:۲ ـ ۳۳۸ حدیث ۵۸۶ ، ۵۸۷ ، ۵۸۹ ، ۵۹۰ ، ۵۹۱٫
۲۶ ـ البرهان ۱۷۱ ـ ۱۷۲، الباب ۱۲٫
۲۷ ـ البیان، الباب الخامس.
۲۸ ـ مطالب السؤول ۹۱٫
۲۹ ـ الفصول المهمّه ۳۱۸، الفصل ۱۲٫
۳۰ ـ تذکره الخواص ۳۶۳٫
۳۱ ـ الیواقیت والجواهر.
۳۲ ـ نزهه الجلیس ۱۲۸:۲ ( نقلاً عن ملحقات إحقاق الحقّ ۳۹۱:۱۳ ـ ۳۹۴ ).
۳۳ ـ نقلها سبط ابن الجوزی فی تذکره الخواص ۳۶۵ ـ ۳۶۶٫
۳۴ ـ ینابیع المودّه ۲۹۶:۳ ـ ۲۹۷، الباب ۷۸ و ۳۸۶:۳ ـ ۳۸۷، الباب ۹۴ و ۲۳۸:۳ ـ ۲۳۹، الباب ۷۱ و ۳۰۹:۳ ـ ۳۱۰، الباب ۸۰٫
۳۵ ـ الفصول المهمّه، لابن الصبّاغ المالکی ۲۹۰، الفصل ۱۲٫ وللشبراوی فی کتابه « الإتحاف بحبّ الأشراف » 179 ـ ۱۸۰ عباره قریبه من عباره ابن الصبّاغ.
۳۶ ـ مناقب آل أبی طالب، لابن شهرآشوب ۵۳۱:۴٫
۳۷ ـ الغیبه، للشیخ الطوسی ۲۱۵٫
۳۸ ـ تاریخ التمدّن الإسلامی، لجرجی زیدان ۱۶۵:۲٫
۳۹ ـ تاریخ الخلفاء، للسیوطی ۳۳۵٫ تاریخ الإسلام، للدکتور حسن إبراهیم حسن ۳۳۷:۲٫
۴۰ ـ اختیار معرفه الرجال، للکشّی ۸۰۲:۲ ـ ۸۰۳٫
۴۱ ـ المناقب، لابن شهرآشوب ۵۲۵:۴٫
۴۲ ـ تاریخ الیعقوبی ۲۰۹:۳، طبعه النجف ۱۳۵۸ هـ.
۴۳ ـ تاریخ بغداد، للخطیب البغدادی ۲۸۷:۱۳ ـ ۲۸۸٫
۴۴ ـ الکامل فی التاریخ، لابن الأثیر ۱۰۱:۷٫
۴۵ ـ کشف الغمّه، للأربلی ۳۹۴:۲٫
۴۶ ـ ذکر ذلک: سبط ابن الجوزی فی تذکره الخواص ۳۶۲٫ وابن الصبّاغ المالکی فی الفصول المهمّه، نهایه الفصل العاشر. والشبلنجی فی نور الأبصار ۱۵۰٫ کما ذکره: المسعودی فی مروج الذهب ۸۶:۴٫ والطبرسی فی أعلام الورى ۳۵۵ وغیرهما کثیر.
۴۷ ـ الفصول المهمّه ۲۸۷، الفصل ۱۱٫ أخبار الدول، للقرمانی ۱۱۷٫
۴۸ ـ الإرشاد، للمفید ۳۳۴:۲٫
۴۹ ـ کمال الدین، للصدوق ۴۱:۱٫ الکافی، للکلینی ۴۲۲:۱٫
۵۰ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۴٫ بحار الأنوار، للمجلسی ۳۴۴:۵۱٫
۵۱ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۹٫ تنقیح المقال ۲۴۵:۲٫
۵۲ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۹٫ تنقیح المقال ۲۴۵:۲٫
۵۳ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۹ ـ ۲۲۰٫ بحار الأنوار ۳۴۹:۵۱٫
۵۴ ـ الغیبه، للطوسی ۲۱۹٫ بحار الأنوار ۳۴۸:۵۱٫
۵۵ ـ الغیبه، للطوسی ۲۲۱٫ بحار الأنوار ۳۵۰:۵۱٫
۵۶ ـ الغیبه، للطوسی ۲۲۷٫ بحار الأنوار ۳۵۲:۵۱ ـ ۳۵۴٫
۵۷ ـ الغیبه، للطوسی ۲۳۶ ـ ۲۳۷٫ بحار الأنوار ۳۵۷:۵۱٫
۵۸ ـ الغیبه، للطوسی ۲۴۲ ـ ۲۴۳٫ بحار الأنوار ۳۶۱:۵۱٫
۵۹ ـ الغیبه، للطوسی ۲۴۲٫ بحار الأنوار ۳۶۰:۵۱٫
۶۰ ـ کمال الدین، للصدوق ۴۸۴:۲٫ الاحتجاج، للطبرسی ۴۷۰:۲٫
۶۱ ـ کمال الدین ۲۵۳:۱٫
۶۲ ـ الاحتجاج، للطبرسی ۴۹۷:۲ ـ ۴۹۸٫
۶۳ ـ الغیبه، للطوسی ۲۲۱٫
۶۴ ـ الغیبه، للطوسی ۲۶۲٫ الغیبه، للنعمانی ۲۹۴ حدیث ۱۱٫
۶۵ ـ الغیبه، للطوسی ۲۶۲٫ الغیبه، للنعمانی ۲۹۴ حدیث ۱۳٫
۶۶ ـ فرائد السمطین، للحموینی ۳۳۷:۲ ـ ۳۳۸ حدیث ۵۹۱٫
۶۷ ـ آل عمران: ۲۰۰٫
۶۸ ـ الغیبه، للنعمانی ۱۹۹ حدیث ۱۳٫
۶۹ـ انظر: الحدیث فی ینابیع المودّه، للقندوزی ۳۹۸:۳ ـ ۳۹۹، الباب ۹۴ / الرقم ۵۴٫
۷۰ ـ انظر: فرائد السمطَین ۳۳۵:۲٫ ینابیع المودّه ۳۹۷:۳ ـ ۳۹۸، الباب ۹۴ / الرقم ۵۲٫
۷۱ ـ یقصد الإمام المهدی علیه السّلام، لأنّه الخامس من ولد الإمام السابع: موسى بن جعفر الکاظم علیه السّلام.
۷۲ ـ الغیبه، للنعمانی ۱۵۴ حدیث ۱۱٫
۷۳ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۰۰ حدیث ۱۶٫
۷۴ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۶۴ حدیث ۲۶٫
۷۵ ـ عقد الدرر، للشافعی السلمی ۸۷، الفصل الثانی من الباب الرابع.
۷۶ ـ عقد الدرر ۷۲ ـ ۷۳، الفصل الثانی من الباب الرابع.
۷۷ ـ الغَیبه، للطوسی ۲۷۰٫ عقد الدرر ۷۷، الفصل الثانی من الباب الرابع.
۷۸ ـ الغیبه، للطوسی ۲۷۹٫ عقد الدرر ۷۷، الفصل ۲،الباب ۴٫
۷۹ ـ الغیبه، للطوسی ۲۷۸٫
۸۰ ـ الغیبه، للطوسی ۲۷۹٫
۸۱ ـ الغیبه، للطوسی ۲۷۷ ـ ۲۷۸٫ عقد الدرر ۸۸، الفصل ۲، الباب ۴٫
۸۲ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۷۹ ـ ۲۸۲ حدیث ۶۷٫ عقد الدرر ۸۷ ـ ۸۹، الفصل الثانی من الباب الرابع.
۸۳ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۲ ـ ۲۵۳ حدیث ۹ و ۱۱ و ۱۲٫
۸۴ ـ الارشاد، للمفید ۳۶۰، فی ذِکر علامات ظهور إمام العصر علیه السّلام.
۸۵ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۳ ـ ۲۵۷ حدیث ۱۳٫
۸۶ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۶۰ ـ ۲۶۱ حدیث ۱۹ و ۲۰٫
۸۷ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۳ ـ ۲۵۷ حدیث ۱۳، و ۲۸۹ ـ ۲۹۰ حدیث ۶٫ عقد الدرر ۱۰۵، الفصل الثالث من الباب الرابع. الغیبه، للطوسی ۲۷۴٫
۸۸ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۹۰ حدیث ۶٫ عقد الدرر ۱۰۱، الفصل الثالث من الباب الرابع.
۸۹ ـ الشعراء: ۴٫ راجع: الغیبه، للنعمانی ۲۶۰ ـ ۲۶۳ حدیث ۱۹ و ۲۰ و ۲۳٫ عقد الدرر ۱۰۱ و ۱۰۵، الفصل الثالث من الباب الرابع
۹۰ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۶۴ حدیث ۲۶٫ عقد الدرر ۱۱۱، الفصل الثالث من الباب الرابع.
۹۱ ـ عقد الدرر ۶۶، الفصل الاول من الباب الرابع. الملاحم والفتن ۶۱، الباب ۱۲۰٫
۹۲ ـ بحار الأنوار ۲۰۷:۵۲٫ وانظر الغیبه، للنعمانی ۲۷۴ ـ ۲۷۵ حدیث ۵۵٫
۹۳ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۷۰ حدیث ۴۳٫
۹۴ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۲حدیث ۹، و ۲۵۷ حدیث ۱۵٫
۹۵ ـ سبأ: ۵۱٫ راجع: عقد الدرر ۶۷ ـ ۸۹، الفصل الثانی من الباب الرابع. الملاحم والفتن ۶۵ ـ ۶۶، الباب ۱۳۲٫ صحیح مسلم ۱۶۸:۸، باب الخسف بالجیش الذی یؤمّ البیت. الفتن، لابن حماد ۲۰۳٫
 
ظهور کفٍّ من السماء
روی عن الأئمّه علیهم السّلام أنّ من علامات الظهور الحتمیّه التی لابدّ من تحقّقها: ظهور کف من السماء(۱) وروی عن بعض الصحابه أنّ أماره ذلک الیوم ( یوم الظهور ) أن کفّاً من السماء مُدلاّهً ینظر الناس إلیها(۲) کما روی عن الإمام الصادق علیه السّلام أنّ ظهور الکفّ سیکون فی شهر رجب قبل العام الذی فیه الصیحه(۳)، وفی بعض الروایات أن ظهور الکف من السماء یقترن بنداء ینادی: إنّ أمیرکم فُلان(۴).
 
ظهور نار من قِبل المشرق
من علامات الظهور أنّ ناراً تطلع من قِبل المشرق
طولاً ثلاثه أیّام أو سبعه، وأنّ طلوعها من علامات فَرَج آل محمد علیهم السّلام(۵)، وأنّ طلوعها یستمرّ عدّه لیالٍ(۶). وروی عن النبیّ صلّى الله علیه وآله أنّ أوّل أشراط الساعه نار تَحشُر الناسَ من المشرق إلى المغرب(۷)؛ ولعلّهما نار واحده.
 
الدجّال
روی عن النبیّ صلّى الله علیه وآله وعن أئمّه الهدى علیهم السّلام روایات کثیره ومتواتره عن خروج الدجّال فی آخر الزمان، واقترن ذِکره فی معظم هذه الروایات بنزول عیسى بن مریم علیه السّلام، وأنّ عیسى علیه السّلام هو الذی سیقتله. وسنتحدّث لاحقاً عن نزول عیسى علیه السّلام واقتدائه بالإمام المهدی علیه السّلام ومعاونته له على أداء مهمّته الکبرى فی عملیّه التغییر العظیمه.
وروی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی قصّه الدجّال بأنّ أکثر أتباعه الیهود لابسو التیجان، وأنّ البلاء سیعمّ الأرض عند ظهوره، وأنّه سیطأ معظم أقطار الأرض، فإذا نزل عیسى علیه السّلام وصلّى خلف المهدی علیه السّلام التقى بالدجّال فطعنه فذاب کما یذوب الرصاص(۸). کما ورد فی الروایات أنّ الیهود سیُهزَمون عند مقتل الدجّال(۹). وقد وردت فی مصادر أهل السنّه روایات فی شأن الدجّال وفی سائر علامات الظهور ینبغی تمحیصها؛ لتناقضها مع بعضها.
 
خروج الدابّه
روى علماء المسلمین عن النبیّ صلّى الله علیه وآله أنّ خروج الدابّه من أوّل آیات آخر الزمان، وأن خروجها مصداق لقوله تعالى: « وإذا وَقَعَ القَولُ علَیهم أخرَجنا لهم دابّهً من الأرضِ تُکلّمهُم أنّ الناسَ کانوا بآیاتِنا لا یُوقنون »(10)، وروَوا عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّ الدابّه تخرج ومعها عصا موسى وخاتم سلیمان، فتجلو وجه المؤمن بالعصا، وتختم أنف الکافر بالخاتم(۱۱). ورووا عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّها تخرج من الصَّفا، وأنّها تنکث وجه المؤمن بالعصا فتترکه أبیض، وتنکث وجه الکافر بالخاتم فتترکه أسود، فلا یبقى أحد إلاّ وسَمَت وجهَه(۱۲).
 
طلوع نجم من المشرق
روی أنّ من علامات الظهور طلوعَ نجم من المشرق له ذَنَب، یُضیء لأهل الأرض کإضاءه القمر لیله البدر(۱۳)، وفی روایه: إنّه ینعطف حتّى یکاد یلتقی طَرَفاه(۱۴)، وروی أن ظهوره فی شهر صفر (۱۵).
 
نزول عیسى بن مریم علیه السّلام
تواترت الأخبار فی نزول عیسى علیه السّلام فی آخر الزمان وصلاته خلف الإمام المهدی علیه السّلام. روی عن النبیّ صلّى الله علیه وآله أنّه قال: کیف بکم إذا نزلَ ابن مریمَ فیکم وإمامُکم منکم ؟ (۱۶). وروی عنه صلّى الله علیه وآله أنّه وصف المهدی علیه السّلام فقال: منّا المهدی یصلّی عیسى بن مریم خلفه(۱۷). وقال لفاطمه علیها السّلام وقد رآها بکت یوماً: ما یُبکیک یا فاطمه ؟ أما علمتِ أنّ الله تعالى اطّلع إلى الأرض اطّلاعهً فاختار منها أباکِ فبعثه نبیّاً، ثمّ اطّلع ثانیه فاختار بعلَک فأوحى إلیّ فأنکحتُک إیّاه واتّخذتُه وصیّاً… ( إلى أن قال: ) ومنّا سِبطا هذه الأمّه وهما ابناکِ، ومنّا مهدی الأمّه الذی یصلّی عیسى خلفه. ثمّ ضرب على منکب الحسین علیه السّلام فقال: مِن هذا مهدیّ الأُمّه(۱۸).
وروی فی تفسیر قوله تعالى: « وإن مِن أهلِ الکتابِ إلاّ لَیؤمِنَنّ به قبلَ موتِه »(19) أنّه نزول عیسى بن مریم علیه السّلام(۲۰).
 
کسوف الشمس وخسوف القمر فی شهر واحد
ورد عن أهل البیت علیهم السّلام أن للمهدیّ علیه السّلام آیتین لم تکونا منذ خلق الله السماوات والأرض: تنکسف الشمس فی النصف من شهر رمضان، والقمر فی آخره(۲۱)، وفی روایه أُخرى رکود الشمس من عند الزوال إلى وسط أوقات العصر وطلوعها من المغرب(۲۲).
وقد روى علماء أهل السنه روایات مفصّله فی طلوع الشمس من مغربها، وأن طلوعها مصداق قوله تعالى: «یومَ یأتی بعضُ آیاتِ ربِّکَ لا یَنفَعُ نَفْساً إیمانُها لم تکن آمنَتْ من قَبلُ أو کَسَبتْ فی إیمانِها خیراً»(23)(24).
 
نزول عیسى بن مریم علیه السّلام
من المواضیع التی ینبغی إلقاء الضوء علیها: نزول عیسى بن مریم علیه السّلام فی آخر الزمان، واقتداؤه بالإمام المهدی علیه السّلام، ومساهمته فی عملیه إرساء العدل وبسطه فی ربوع البسیطه بقیاده الإمام المهدی المنتظر علیه السّلام.
وقد ذکرنا أنّ أتْباع الأدیان الأخرى یشترکون مع المسلمین فی الاعتقاد بعوده عیسى علیه السّلام، وإن کان الدور الذی سیقوم به مُبهماً لدیهم إلى حدّ ما.
وقد ورد عن النبیّ صلّى الله علیه وآله روایات متواتره فی نزول عیسى علیه السّلام تطرّقنا إلى ذِکر بعضها، ونُضیف أنّه رُوی فی تفسیر قوله تعالى: « لِیُظهِرَهُ علَى الدِّینِ کلِّه »(25) قیل: عند نزول عیسى علیه السّلام، حین لا یبقى على وجه الأرض کافر(۲۶). وروی فی تفسیر الآیه: إذا نزل عیسى لم یکن فی الأرض إلاّ دین الإسلام(۲۷)، وروی فی تفسیرها: لا یکون ذلک حتّى لا یبقى یهودیّ ولا نصرانیّ صاحب ملّه إلاّ الإسلام، حتّى تأمن الشاهُ الذئبَ، والبقرهُ الأسدَ، والإنسانُ الحیّه، وحتّى لا تقرض فأره جراباً، وحتّى تُوضَع الجزیه ویُکسَر الصلیب ویُقتل الخنزیر، وذلک إذا نزل عیسى بن مریم علیه السّلام(۲۸).
وروی فی تفسیر قوله تعالى: « وإنّهُ لَعِلْمٌ للساعه »(29): ینزل عیسى بن مریم علیه السّلام عند انفجار الصبح ما بین مهرودَین ـ وهما ثوبان أصفران ـ … ویقبض أموال القائم ویمشی خلفه أهلُ الکهف، وهو الوزیر الأیمن للقائم وحاجبه ونائبه، ویبسط فی المغرب والمشرق الأمن من کرامه الحجه بن الحسن صلوات الله علیه(۳۰).
ونودّ الإشاره إلى أنّه قد ورد أیضاً فی بعض التفاسیر والکتب الحدیثیه تفسیر لهذه الآیات الکریمه بالإمام المهدی علیه السّلام وأنّه المهدیّ من ولد فاطمه علیها السّلام، وأنّه یکون فی آخر الزمان(۳۱). ولا منافاه بین هذه وتلک؛ لإمکان الجمع بینهما، ولتحقّقهما فی وقت واحد.
وقد ذکر بعض العلماء أنّ بقاء عیسى علیه السّلام سیکون لإیمان أهل الکتاب بالآیه المذکوره وتصدیقهم بنبوّه سیّد الأنبیاء وخاتم المرسلین محمّد صلّى الله علیه وآله، ویکون بیاناً لدعوى الإمام عند أهل الإیمان بدلیل صلاه عیسى علیه السّلام خلفه ونصرته إیّاه ودعوته إلى الملّه المحمّدیه التی إمامها المهدی علیه السّلام. وبقاء المهدی علیه السّلام أصل لبقاء عیسى علیه السّلام؛ لأنّه لا یصحّ وجود عیسى علیه السّلام منفرداً بدولهٍ ودعوه، وقد قال النبیّ صلّى الله علیه وآله: لا نبیّ بعدی، وقال: الحلال ما أحلّ الله على لِسانی إلى یوم القیامه، والحرام ما حرّم الله على لسانی إلى یوم القیامه(۳۲).
 
أوصاف الإمام المهدی علیه السّلام
أنّه أجلى الجبین أقنى الأنف
وردت روایات کثیره عن النبیّ صلّى الله علیه وآله فی صفه المهدی المنتظر علیه السّلام، وصَفَتْه بأنّه أجلى الجبین ( أی أنّ الشعر منحسر عن جبهته )(۳۳) أقنى الأنف ( القنا فی الأنف طوله ودقّه أرنبته مع حدب فی وسطه ). وفی روایه عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه شابّ مربوع حَسَن الوجه، حَسَن الشَّعر، یسیل شَعرهُ على منکبَیه، ونورُ وجهه یعلو سوادَ لحیته ورأسه(۳۴).
 
أنّه أفرَقُ الثَّنایا
روی عن النبیّ صلّى الله علیه وآله فی صفه المهدی علیه السّلام أنّه أفرَقُ الثنایا، وفی روایه: أفلَج الثنایا(۳۵)، وهما بمعنى واحد، إذ أنّ تفلیج الأسنان افتراقها عن بعضها.
 
وجهه کأنّه کوکب دُرّیّ، فی خدّه الأیمن خال
روی فی صفه المهدی علیه السّلام أنّ وجهه کأنّه کوکب درّیّ، فی خدّه الأیمن خال(۳۶). ومرّ فی صفته أنّ نور وجهه یعلو سواد لحیته ورأسه، کما جاء فی صفته أنّه طاووس أهل الجنّه(۳۷). وفی روایه أنّ وجه المهدی علیه السّلام یتلألأ کالقمر الدرّی(۳۸).
 
أنّه علیه السّلام ابن أربعین سنه
روی فی صفه الإمام المهدی علیه السّلام حین یُبعَث أنّه ابن أربعین سنه(۳۹)، ویدعم ذلک طائفهٌ من الروایات ورد فیها وصفه بأنّه شابّ. وفی روایه عن الإمام الرضا علیه السّلام أنّ الناظر إلى المهدی علیه السّلام لَیحسَبُه ابن أربعین سنه أو دونَها، وأنّ من علاماته أن لا یَهرَم بمرور الأیّام واللیالی حتّى یأتیَه أجلُه(۴۰).
أنّ خَلْقه وخُلُقه خَلْق رسول الله صلّى الله علیه وآله وخُلُقه
ورد أنّ المهدی علیه السّلام یُشبه جدّه رسول الله صلّى الله علیه وآله خَلْقاً وخُلُقاً(۴۱). جاء فی بعض الروایات أنّ أهل الأرض وأهل السماء والطیر فی الجوّ سیرضون فی خلافته علیه السّلام(۴۲)، وهو أمر ینسجم مع بسطه علیه السّلام العدل فی ربوع البسیطه، واستخراجه الکنوز، وإعطائه المال حَثْیاً بدون عدٍّ کما سنشیر لاحقاً، وروی أنّ المهدی علیه السّلام سیظهر على أفواه الناس، وأنّهم یُشرَبون حبَّه ولا یکون لهم ذِکر غیره(۴۳).
 
سیره الإمام المهدیّ علیه السّلام
کرمه وعدله
وردت روایات کثیره فی کرم الإمام المهدی علیه السّلام وإنفاقه المال، وأنّه یحثو المال حثیاً ولا یعدّه عدّاً(۴۴)، وأنّه یقسم المال بالسویه بین الناس، فیملأ قلوب أمّه محمّد صلّى الله علیه وآله غنى، ویسعهم عدله، حتّى یأمر منادیاً فینادی « مَن له فی المال حاجه ؟ فما یقوم من الناس إلاّ رجل واحد، فیحثوا له المهدی علیه السّلام، فیندم الرجل فیردّ المال، فیقول له المهدی علیه السّلام: إنّا لا نأخذ شیئاً أعطیناه » (45).
 
أنّه شدید على العمّال، رحیم بالمساکین
سیره الإمام المهدی علیه السّلام کسیره جدّه رسول الله صلّى الله علیه وآله، وسیره أمیر المؤمنین علیه السّلام وآبائه الطاهرین سلام الله علیهم أجمعین. وکان من سیرتهم أنّهم شدیدون على العمّال باعتبارهم مُستخلَفین مِن قِبل الله تعالى على العباد لرعایه مصالحهم، رُحمَاء بالمساکین لأنّهم أبواب رحمه الله تعالى وآیات لُطفه ومنّه.
وقد وردت روایات الإمام المهدی علیه السّلام بهذه الصفه ـ الشدّه على العمّال والرحمه بالمساکین (۴۶) ـ وأنّه یقفو أثر النبیّ صلّى الله علیه وآله فلا یُخطئ(۴۷)، وفی الروایه أنّ المهدی علیه السّلام کأنّما یُلْعِق المساکینَ الزُّبْد(۴۸).
 
زُهده علیه السّلام
لا ریب فی أنّ الإمام الذی أعدّه الله تعالى لبسط العدل فی ربوع الأرض لابدّ وأن یکون زاهداً فی حُطام الدنیا، خاصّه بعد أن عرفنا أنّه یقفو سیره جدّه رسول الله صلّى الله علیه وآله، وقد ورد فی الروایه أنّ المهدی علیه السّلام لا یلبس إلاّ الغلیظ، ولا یَطْعَم إلاّ الشعیر(۴۹)، وقد ذکرنا ـ وهذا من زهده ـ أنّه یُعطی المال ولا یسترجعه ویقول: إنّا لا نأخذ شیئاً أعطیناه.
 
ما بعد الظهور
فیض البرکه والنِّعم
تتنعّم الأُمّه فی زمن المهدی علیه السّلام ـ کما فی الروایات ـ نعمهً لم تتنعّم مثلها قط، فالسماء تُرسل قَطرها مِدراراً، والأرض لا تَدَع شیئاً من نباتها إلاّ أخرجته(۵۰)، ویستخرج المهدی علیه السّلام الکنوزَ ویفتح مدائن الشِّرک(۵۱)، فیرضى فی خلافته أهلُ الأرض وأهل السماء والطیر فی الجوّ(۵۲)، ویجعل اللهُ الغَنِى فی قلوب هذه الأمّه(۵۳)، حتّى یُهِمّ ربّ المال مَنْ یقبل منه صدقته، وحتّى یعرضه فیقول الذی یُعرَض له: « لا أَرَب لی فیه »(54) حتّى یتمنّى الأحیاءُ الأموات ممّا صنع اللهُ عزّوجل بأهل الأرض من خیره(۵۵).
 
ظهور الدِّین
یردّ الله تعالى الدِّین بالمهدی علیه السّلام، فلا یبقى على ظهر الأرض إلاّ الموحّدون الذین یقولون: « لا إله إلاّ الله »(56)، وروی أنّ المهدی علیه السّلام یهدم ما قَبله ـ کما صنع رسول الله صلّى الله علیه وآله ـ ویستأنف الإسلام جدیداً(۵۷)، وأنّه لا یترک بِدعهً إلاّ أزالها، ولا سُنّهً إلاّ أقامها(۵۸)، وأنّه سیملک الأرض کلّها(۵۹)، وأنّه سیکسر الصلیب ویقتل الخنزیر(۶۰)، وأنّ الإسلام سیلقى بجِرانه إلى الأرض(۶۱)، کنایهً عن استقراره وثباته، ویذهب الرّبا والزِّنا وشُرب الخمر والریاء، ویُقبل الناس على العباده والشرع والدیانه(۶۲).
 
الأُلفه وزوال الإحن والعداوه
یؤلّف الله تعالى بالمهدی علیه السّلام بین القلوب المتشاحنه بعد عداوه الفتنه، کما ألّف بینها بعد عداوه الشِّرک(۶۳)، وتُزال العداوه حتّى تأمن البهائمُ السباعَ(۶۴). وتأمن الأرض حتّى إنّ المرأه لَتحجّ فی خمس نِسوه ما معنّ رجل، لا تتّقی شیئاً إلاّ الله عزّوجل(۶۵)، وحتّى ترعى الشاه والذئب فی مکانٍ واحد، ویلَعب الصبیان بالحیّات والعقارب لا یضرّهم شیء(۶۶).
إشراق الأرض بنور الله تعالى
إذا ظهر المهدی علیه السّلام أشرقت الأرض بنور ربّها، وذهبت الظُّلمه(۶۷)، ظُلمه الکفر وظُلمه الجور وظُلمه الجهل وظُلمه المعصیه؛ فالأرض التی لیس فیها إلاّ موحّد، التی یحکمها حُکم الله تعالى ودینه ( الإسلام )، ویقوم على أمرها إمامٌ أشبه الناس خَلْقاً وخلُقاً برسول الله صلّى الله علیه وآله، یعلو نورُ وجهه سواد شعر لحیته ورأسه، ستنفی عنها الظلمات وتُشرق بنور ربّها فی عصر جدید تسوده العداله والأُخوّه والمساواه، ویعبق فیه نسیم المعنویه والإیمان.
 
الآیات القرآنیّه المفسّره بالإمام المهدی علیه السّلام
ورد فی کتب التفسیر والحدیث مجموعه کبیره من الآیات القرآنیّه المفسّره بالإمام المهدی علیه السّلام وظهوره وما سیتحقّق على یده علیه السّلام من علوّ الإسلام وانتشاره فی أرجاء البسیطه، وبسط العدل والإنصاف فی ربوع الأرض، ویتحدّث بعضها عن الهزیمه التی ستلحق بالکفّار على ید المهدیّ علیه السّلام أو على ید عیسى علیه السّلام الذی سیأتمّ به ویُساعده فی إرساء قواعد العدل وقتل الرجّال:
۱ ـ قوله تعالى: « لَهُم فی الدنیا خِزیٌ ولهم فی الآخرهِ عذابٌ عظیم »(68)، حیث روی عن السدّی فی تفسیر الآیه قال:
أمّا خزیهم فی الدنیا إذا قام المهدی وفُتحت القسطنطینیّه قَتَلهم، فذلک الخزی(۶۹).
۲ ـ قوله تعالى فی عیسى ابن مریم علیه السّلام: « ویُکلِّمُ الناسَ فی المهدِ وکَهْلاً ومِن الصالحین » (70)، حیث روی عن ابن زید قال:
قد کلّمهم عیسى فی المهد، وسیُکلّمهم إذا قَتَل الدجّال وهو یومئذٍ کهل(۷۱).
۳ ـ قوله تعالى فی عیسى علیه السّلام: « وإنْ مِن أهلِ الکتابِ إلاّ لَیؤمِنَنَّ بهِ قَبلَ موتهِ ویومَ القیامهِ یکونُ علیهِم شهیداً »(72).
روی عن ابن عبّاس وابن زید وأبی مالک والحسن البصری: إذا نزل عیسى ابن مریم فقَتَل الدجّال، لم یبقَ یهودیّ فی الأرض إلاّ آمن به، قال: وذلک حین لا ینفعهم الإیمان(۷۳).
۴ ـ قوله تعالى: « یسألونَکَ عن الساعهِ أیّانَ مُرساها قُل إنّما عِلمُها عند ربّی لا یُجلِّیها لوقتِها إلاّ هو ثَقُلَت فی السماواتِ والأرضِ لا تأتیکم إلاّ بَغتهً »(74).
روی عن الإمام الرضا علیه السّلام أنّه قال ( فی حدیث دِعبِل الخُزاعی ): إنّ النبیّ صلّى الله علیه وآله قیل له: یا رسول الله، متى یخرج القائم من ذَریّتک ؟ فقال علیه السّلام: مَثَلُه مَثَل الساعه التی لا یُجلّیها لوقتِها إلاّ هو ثَقُلَت فی السماوات والأرض، لا تأتیکم إلاّ بغتهً(۷۵).
۵ ـ قوله تعالى: « وقاتِلوهم حتّى لا تکونَ فِتنهٌ ویکونَ الدِّین کُلُّه لله »(76)، روی عن الإمام الصادق علیه السّلام قال: إنّه لم یجئ تأویل هذه الآیه، ولو قد قام قائمُنا بعده سیرى مَن یُدرکه ما یکون من تأویل هذه الآیه، ولیَبلُغَنّ دینُ محمّد صلّى الله علیه وآله ما بَلَغ اللیلُ، حتّى لا یکون مُشرکٌ على ظهر الأرض، کما قال الله(۷۷).
۶ ـ قوله تعالى: « هو الذی أرسَلهُ بالهُدى ودِینِ الحقِّ لِیُظَهِرَهُ على الدِّین کُلِّه ولو کَرِهَ المشرکون » (78)، رُوی عن الإمام الکاظم علیه السّلام فی تفسیر الآیه الکریمه، قال: یُظهره على جمیع الأدیان عند قیام القائم(۷۹).
وروی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه قرأ الآیه، ثمّ قال: أظَهَر بعدُ ذلک ؟!
قالوا: نعم. قال: کلاّ، فوالذی نفسی بیده حتّى لا تبقى قریه إلاّ ویُنادى فیها بشهاده أن لا إله إلاّ الله، بُکرهً وعَشیّاً(۸۰).
وروى الگنجی الشافعی عن سعید بن جُبیر فی تفسیر الآیه، قال: هو المهدیّ من عتره فاطمه علیها السّلام(۸۱). وروى الفخر الرازی عن أبی هریره، قال: هذا وعدٌ من الله، بأنّه ـ تعالى ـ یجعل الإسلام عالیاً على جمیع الأدیان؛ وروى عن السدّی أنّه قال: ذلک عند خروج المهدی، لا یبقى أحد إلاّ دخل فی الإسلام أو أدّى الخَراج(۸۲).
۷ ـ قوله تعالى: « ویقولونَ متى هذا الوعدُ إن کُنتم صادقین »(83)، روی عن الإمام الحسین علیه السّلام أنّه ذکر القائم علیه السّلام ( فی حدیث، ثمّ قال: ) له غَیبه یرتدّ فیها أقوام ویَثبُت فیها على الدِّین آخَرون، فیُؤذَون ویُقال لهم: « متى هذا الوَعدُ إن کُنتم صادقین ؟ » أما إنّ الصابر فی غَیبته على الأذى والتکذیب بمنزله المجاهد بالسیف بین یَدَی رسول الله صلّى الله علیه وآله(۸۴).
۸ ـ قوله تعالى: « ولقد کَتَبْنا فی الزَّبور مِن بعدِ الذِّکرِ أنّ الأرضَ یَرِثُها عبادیَ الصالحون »(85)، روی عن الإمام الباقر علیه السّلام فی تفسیر «عبادیَ الصالحون»، قال: القائم علیه السّلام وأصحابه (۸۶).
۹ ـ قوله تعالى: « وَعَد اللهُ الذینَ آمنوا منکم وعَمِلوا الصالحاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فی الأرض کما استَخلَفَ الذینَ مِن قَبلِهم ولَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دِینَهمُ الذی ارتضى لهم ولَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعد خَوفِهم أمْناً یَعبُدونَنی لا یُشرِکونَ بی شیئاً »(87)، فقد روی عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه قال ( فی حدیث طویل مع جُندَب بن جُناده، سأله فیه عن الأوصیاء بعده من ذریّته، فقرأ صلّى الله علیه وآله الآیه، ثمّ قال: )
یا جُندَب! فی زمن کلّ واحدٍ منهم ( أی من الأئمّه ) سلطانٌ یعتریه ویُؤذیه، فإذا عجّل اللهُ خُروج قائمنا یملأ الأرضَ قِسطاً وعدلاً کما مُلئت جَوراً وظلماً. ثمّ قال علیه السّلام: طُوبى للصابرین فی غیبته، طُوبى للمتّقین على مَحَجّتهم ـ الحدیث(۸۸).
وروی عن الإمام الصادق علیه السّلام فی تفسیر الآیه، قال: نَزَلَت فی القائم وأصحابه(۸۹).
۱۰ ـ قوله تعالى: «إنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ علیِهم من السماءِ آیهً فَظَلّتْ أعناقُهم لها خاضِعین»(90)؛ روی عن أمیر المؤمنین، علیه السّلام أنّه قال: انتظروا الفَرَج من ثلاث، فقیل: یا أمیر المؤمنین! وما هُنّ ؟ فقال: اختلاف أهل الشام بینهم، والرایات السُّود من خراسان، والفزعه فی شهر رمضان ـ الحدیث(۹۱).
وروی عن الإمام الباقر علیه السّلام أنّه سئل عن الآیه الکریمه، فقال: نَزَلَت فی قائم آل محمّد صلوات الله علیهم، یُنادى باسمه من السماء(۹۲). وروی عن أبی حمزه الثُّمالی أنّه ذکر هذه الآیه فقال: بَلَغَنا ـ واللهُ أعلم ـ أنّها صوتٌ یُسمَع من السماء فی النصف من شهر رمضان، وتخرج له العواتق من البیوت(۹۳).
۱۱ ـ قوله تعالى: «ونُریدُ أن نَمُنَّ علَى الذینَ استُضعِفوا فی الأرض ونَجعَلَهُم أئمّهً ونَجَعَلَهُمُ الوارثین» (94)، روی عن رسول الله صلّى الله علیه وآله أنّه قال: إنّ الله تعالى لم یَبعث نبیّاً ولا رسولاً إلاّ جَعَل له اثنیَ عشر نقیباً ( ثمّ ذکر أسماء الأئمّه علیهم السّلام، إلى أن قال: ) ثمّ ابنُه محمّد بن الحسن المهدیّ القائم بأمر الله.. وذلک تأویل الآیه « ونُریدُ أن نَمنّ على الذینَ استُضعِفوا » ـ الآیه (۹۵).
وروی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه قال: لَتعطِفَنَّ علینا الدنیا بعد شِماسها، عَطْفَ الضَّروسِ على وَلَدِها.. ثمّ قرأ الآیه(۹۶).
۱۲ ـ قوله تعالى: «وإنّه لَعِلْمٌ للساعهِ فلا تَمْتَرُنّ بها واتَّبِعُونِ هذا صراطٌ مستقیم»(97)، روی عن مقاتل بن سلیمان أنّه قال فی تفسیر الآیه: هو المهدیّ علیه السّلام یکون فی آخر الزمان، وبعد خروجه یکون قیام الساعه وأماراتها(۹۸).
وروی عن ابن عبّاس والضحّاک وغیره فی تفسیر الآیه، قال: هو خروج عیسى ابن مریم علیه السّلام قبل یوم القیامه(۹۹).
أقول: لیس هناک تعارض بین کلا التفسیرَین، لأنّ نزول عیسى علیه السّلام یتزامن مع ظهور المهدی علیه السّلام فی آخر الزمان.
 
 
ــــــــــــــــــــــــــــ
۱ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۲ حدیث ۱۱، و ۲۵۷ حدیث ۱۵٫
۲ ـ الفتن، لابن حماد ۲۰۹٫
۳ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۲ حدیث ۱۰٫
۴ ـ الحاوی للفتاوی، للسیوطی ۷۶:۲٫
۵ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۵۳ حدیث ۱۳٫ والارشاد، للمفید ۳۵۷٫ القول المختصر، لابن حجر ۱۳۶٫
۶ ـ الارشاد ۳۵۷٫
۷ ـ تفسیر الدر المنثور، للسیوطی ۴۹۲:۷٫
۸ ـ عقد الدرر ۲۷۴ ـ ۲۷۵، الفصل الثانی من الباب ۱۲٫
۹ ـ عقد الدرر ۲۷۰، الفصل ۲، الباب ۱۲٫ الملاحم والفتن ۸۲ ـ ۸۳، الباب ۱۸۶٫
۱۰ ـ النمل: ۸۲٫
۱۱ ـ الملاحم والفتن ۱۰۰، الباب ۲۰۸٫ عقد الدرر ۳۱۶، الفصل ۶، الباب ۱۲٫
۱۲ ـ عقد الدرر ۳۱۷ ـ ۳۱۸، الفصل ۶، الباب ۱۲٫ الملاحم والفتن ۱۰۰، الباب ۲۰۸ عن النبیّ صلّى الله علیه وآله.
۱۳ ـ الملاحم والفتن لابن، طاووس ۴۶، الباب ۷۱٫ الارشاد، للمفید ۳۵۷٫ الفتن، لابن حماد ۱۳۳٫
۱۴ ـ الارشاد، للمفید ۳۵۷٫
۱۵ ـ الملاحم والفتن ۴۴، الباب ۶۳٫
۱۶ ـ صحیح البخاری ۲۰۵:۴، باب نزول عیسى بن مریم علیه السّلام. البیان، للشافعی الگنجی ۱۱۲، الباب ۷٫
۱۷ ـ الفتاوی الحدیثیه، لابن حجر ۲۹٫ البیان ۱۱۶، الباب ۷٫ الحاوی للفتاوی، للسیوطی ۴۷۸:۲٫
۱۸ ـ البیان، للگنجی ۱۱۹ ـ ۱۲۰، الباب ۹٫
۱۹ ـ النساء: ۱۵۹٫
۲۰ ـ تفسیر ابن کثیر ۵۷۶:۱٫ تفسیر الدرّ المنثور، للسیوطی ۲۴۱:۲٫
۲۱ ـ عقد الدرر ۶۵، الفصل ۱، الباب ۴٫ الغیبه، للنعمانی ۲۷۱ حدیث ۴۵٫
۲۲ ـ الارشاد، للمفید ۳۵۷٫
۲۳ ـ الأنعام: ۱۵۸٫
۲۴ ـ عقد الدرر ۳۱۹ ـ ۳۲۶، الفصل السابع. القول المختصر، لابن حجر ۱۳۰ ـ ۱۳۱٫
۲۵ ـ الفتح: ۲۸٫
۲۶ ـ تفسیر الکشّاف، للزمخشری ۳۴۶:۴٫
۲۷ ـ تفسیر الکشّاف ۵۲۶:۴٫ تفسیر القرطبی ۱۲۱:۸ و ۱۲۲٫
۲۸ ـ تفسیر الکشّاف ۲۳۱:۳٫
۲۹ ـ الزخرف: ۶۱٫
۳۰ ـ تفسیر روح المعانی، للآلوسی ۹۵:۲۵ ـ ۹۶٫
۳۱ ـ التفسیر الکبیر، للفخر الرازی ۴۰:۱۶٫ الفصول المهمّه، لابن الصبّاغ المالکی ۳۰۰٫ نور الأبصار، للشبلنجی ۱۸۶٫ الصواعق المحرقه ۱۶۲، الباب ۱۱، الفصل ۱٫
۳۲ ـ البیان فی أخبار صاحب الزمان علیه السّلام، للگنجی الشافعی ۱۵۷، الباب ۲۵٫
۳۳ ـ مسند أحمد ۱۷:۳ حدیث ۱۰۷۴۶٫ المستدرک على الصحیحین، للحاکم ۵۵۷:۴٫
۳۴ ـ الغیبه، للطوسی ۲۸۱٫ بحار الأنوار، للمجلسی ۳۶:۵۱٫
۳۵ ـ البیان، للگنجی الشافعی ۱۳۹، الباب ۱۹٫ بحار الأنوار ۳۹:۵۱ ـ ۴۰٫
۳۶ ـ المعجم الکبیر، للطبرانی ۱۲۰:۱۸ حدیث ۷۴۹۵٫ البیان، للگنجی الشافعی ۱۳۷ـ ۱۳۸، الباب ۱۸٫
۳۷ ـ الفردوس، للدیلمی ۲۲۲:۴ حدیث ۶۶۶۸٫ البیان ۱۱۸، الباب ۸٫
۳۸ ـ البیان ۱۱۸، الباب ۸٫
۳۹ ـ البیان ۱۳۷، الباب ۱۸٫ القول المختصر، لابن حجر ۷۸٫
۴۰ ـ کمال الدین، للصدوق ۶۵۲:۲ حدیث ۱۲٫
۴۱ ـ الغیبه، للطوسی ۱۱۶٫ البیان ۱۲۹، الباب ۱۳٫ فرائد السمطین، للحموینی ۲ حدیث ۵۸۶٫
۴۲ ـ البیان ۱۳۵ ـ ۱۳۶، الباب ۱۷٫
۴۳ ـ القول المختصر ۷۲٫
۴۴ ـ البیان، للگنجی الشافعی ۱۲۱ ـ ۱۲۲، الباب ۱۰٫
۴۵ ـ البیان ۱۲۳، الباب ۱۰٫ عقد الدرر ۱۶۵، الباب ۸٫
۴۶ ـ عقد الدرر ۱۶۷، الباب ۸ و ۱۴۳، الباب ۷٫
۴۷ ـ الفتوحات المکیّه ۳۳۲:۳، الباب ۳۶۶٫
۴۸ ـ عقد الدرر ۲۲۷، الفصل ۳، الباب ۹٫
۴۹ ـ عقد الدرر ۲۲۸، الفصل ۳، الباب ۹٫
۵۰ ـ البیان، للگنجی الشافعی ۱۴۵، الباب ۲۳٫ المعجم الأوسط، للطبرانی ۳۷:۲ حدیث۱۰۷۹٫
۵۱ ـ البیان ۱۳۸، الباب ۱۸٫
۵۲ ـ البیان ۱۳۵ ـ ۱۳۶، الباب ۱۷٫ عقد الدرر، للشافعی السلمی ۱۴۹، الباب ۷٫
۵۳ ـ عقد الدرر ۱۶۹، الباب ۸٫
۵۴ ـ عقد الدرر ۱۶۶، الباب ۸٫ الارشاد، للمفید ۳۶۳٫
۵۵ ـ عقد الدرر ۱۴۱، الباب ۷٫ القول المختصر، لابن حجر ۴۱٫
۵۶ ـ البیان ۱۲۹، الباب ۱۳٫ عقد الدرر ۲۲۲، الفصل ۳، الباب ۹٫
۵۷ ـ عقد الدرر ۲۲۷، الفصل ۳، الباب ۹٫ الارشاد ۳۶۴٫
۵۸ ـ عقد الدرر ۲۲۴، الفصل ۳، الباب ۹٫ الارشاد ۳۶۵٫
۵۹ ـ عقد الدرر ۲۲۰، الفصل ۳، الباب ۹٫
۶۰ ـ عقد الدرر ۱۶۶، الباب ۸٫
۶۱ ـ عقد الدرر ۱۵۹، الباب ۷٫
۶۲ ـ عقد الدرر ۲۳۵، الباب ۱۱ و ۱۴۲، الباب ۷٫
۶۳ ـ البیان ۱۲۵، الباب ۱۱٫
۶۴ ـ عقد الدرر ۱۳۷، الباب ۶٫
۶۵ ـ عقد الدرر ۱۵۱، الباب ۷٫
۶۶ ـ عقد الدرر ۱۵۹، الباب ۷٫
۶۷ ـ الارشاد ۳۶۳٫
۶۸ ـ البقره: ۱۱۴٫
۶۹ ـ تفسیر الطبری ۳۹۹:۱، ذیل الآیه. تفسیر الدر المنثور، للسیوطی ۱۰۸:۱٫ عَرف المهدی، للسیوطی ۵۷:۲٫
۷۰ ـ آل عمران: ۴۶٫
۷۱ ـ تفسیر الطبری ۱۸۸:۳، ذیل الآیه. تفسیر الدّر المنثور ۲۵:۲٫
۷۲ ـ النساء: ۱۵۹٫
۷۳ ـ تفسیر الطبری ۱۴:۶٫ الدرّ المنثور ۲۴۱:۲٫ تفسیر مجمع البیان، للطبرسی ۱۳۷:۳٫
۷۴ ـ الأعراف: ۱۸۷٫
۷۵ ـ کمال الدین، للصدوق ۳۷۲:۲ حدیث ۶٫ عیون أخبار الرضا علیه السّلام، للصدوق ۲۶۵:۲ حدیث ۳۵٫ فرائد السمطَین، للحموینی ۳۳۷:۲ حدیث ۵۹۱٫
۷۶ ـ الأنفال: ۳۹٫
۷۷ ـ تفسیر العیّاشی ۵۶:۲ حدیث ۴۸٫ تفسیر مجمع البیان ۵۴۳:۳٫
۷۸ ـ التوبه: ۳۳٫
۷۹ ـ الکافی، للکُلَینی ۴۳۲:۱ حدیث ۹۱٫ الصراط المستقیم، للبیّاضی ۷۴:۲٫
۸۰ ـ تفسیر مجمع البیان ۲۸۰:۵٫ المحجّه، للبحرانی ۸۶٫
۸۱ ـ البیان، للگنجی الشافعی، الباب ۲۵٫
۸۲ ـ التفسیر الکبیر، للفخر الرازی ۴۰:۱۶٫
۸۳ ـ یونس: ۴۸٫
۸۴ ـ کمال الدین ۳۱۷:۲ حدیث ۳٫
۸۵ ـ الأنبیاء: ۱۰۵٫
۸۶ ـ تفسیر مجمع البیان ۶۶:۴٫ تأویل الآیات، لشرف الدین ۳۳۲:۱ حدیث ۲۲٫ ینابیع المودّه، للقندوزی، الباب ۷۱٫
۸۷ ـ النور: ۵۵٫
۸۸ ـ کفایه الأثر، للخزّاز ۵۶٫
۸۹ ـ الغیبه، للنعمانی ۲۴۰ حدیث ۳۵٫ ینابیع المودّه، الباب ۷۱٫
۹۰ ـ الشعراء: ۴٫
۹۱ ـ عقد الدرر، للشافعی السلمی ۱۰۴، الباب ۴، الفصل ۳٫ تأویل الآیات، لشرف الدین ۳۸۷:۱ حدیث ۴٫
۹۲ ـ تأویل الآیات ۳۸۶:۱ حدیث ۲٫ المحجّه، للبحرانی ۱۵۹٫ ینابیع المودّه، الباب ۷۱٫
۹۳ ـ عقد الدرر ۱۰۱، الباب ۴، الفصل ۳٫ تفسیر مجمع البیان ۱۸۴:۴٫
۹۴ ـ القصص: ۵٫
۹۵ ـ دلائل الإمامه، للطبری ۲۳۷٫
۹۶ ـ شرح نهج البلاغه، لابن أبی الحدید ۲۹:۱۹، الحکمه ۲۰۵٫ شواهد التنزیل، للحسکانیّ ۴۳۱:۱ حدیث ۵۹۰٫
۹۷ ـ الزخرف: ۶۱٫
۹۸ ـ البیان، للگنجی الشافعی، الباب ۲۵٫ الفصول المهمه، لابن الصبّاغ ۳۰۰٫ الصواعق المحرقه. لابن حجر ۱۶۲٫
۹۹ ـ مسند أحمد ۳۱۷:۱٫ تفسیر الکشّاف، للزمخشری ۲۶۰:۴٫ تفسیر ابن کثیر ۱۴۲:۴٫