مفهوم العرش و الکرسی
العرش فی اللغه یعنی السریر و مسند الملوک، و إن مسند رب العالمین لا یمکن تعریفه[۱]. و العرش فی الأصل یطلق على الشیء الذی له سقف، و جمعه (عروش)، و یطلق (العرش) على مسند الملک و ذلک بسبب ارتفاعه و علوه[۲].
الکرسی یعنی المسند، العلم، الملک، قدره الباری تعالى و تدبیره.[۳]
و قد ورد فی القرآن الکریم استعمال العرش و الکرسی و إطلاقهما على موجودین آخرین من غیر السماء و الأرض و ما بینهما.
و فیما یخص العرش و الکرسی فإن المفسرین للقرآن الکریم أوردوا عده احتمالات لمفهومی العرش و الکرسی، و ذلک من خلال الاستعانه بالآیات و الروایات الصادره عن الأئمه المعصومین (ع)، هی:.
فقد اعتقد البعض أن العرش و الکرسی اسمان لشیء واحد، فالعرش باعتبار دلالته على أریکه السلطنه و القدره، و الکرسی باعتباره الأفضلیه و العلو و سریر إداره الحکم و مقر صدور الأوامر، و کلا اللفظین تعبیر کنائی عن المقام الناشئ منه تدبیر العالم.[۴]
و قد استعملت لفظه "العرش" فی القرآن أربع مرات بمعنى المسند و السریر و فی السور التالیه: (یوسف، ۱۰۰؛ النحل، ۲۳، ۳۸، ۴۲) و قد جاءت الإشاره إلى العرش الإلهی فی القرآن المجید ۲۱ مره، و أغلب هذه الإشارات من قبیل الاستعاره، و إن آیات العرش تعد من متشابهات القرآن المهمه.[۵]
و أما المعانی المحتمله لمفهوم العرش الإلهی:
۱- یحتمل أن المراد بالعرش الإلهی مقام السلطنه و التدبیر الإلهی، خصوصاً أن لفظ العرش فی القرآن الکریم غالباً ما یتلوه لفظ التدبیر و نظائره و مصادیقه، مثل قوله: «ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ یُدَبِّرُ الأَمْرَ».[6]
۲- یحتمل أن یکون العرش اسماً لموجود خاص و حقیقی، کما فی قوله: «وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ».[7] ففی هذه الآیه یوصف الله سبحانه بأنه "رب العرش" و ظاهر الآیه یوحی بأن العرش هو موجود و أن الله هو ربّه.
و إراده هذا المعنى للعرش لیس ببعید إذا ما توجهنا إلى دلاله اللفظ فی الآیه «الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ».[8] فلا یبعد أن یکون العرش موجوداً حقیقیاً.
۳- الاحتمال الثالث الجمع بین المعنیین بحسب تفصیل الآیات، ففی بعض الآیات یأتی العرش کموجود حقیقی، و فی البعض الآخر یکون المعنى کنائیاً[۹] یقول العلامه الطباطبائی فی معنى العرش: العرش حقیقه من الحقائق الخارجیه. «ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ» و فی نفس الوقت هو مثال یجسد إحاطه الله فی تدبیر ملکه، و بهذا فإنه یحمل هذه الدلاله، إضافه إلى وجود حقیقه فی البین، و هو عباره عن المقام الذی تجتمع فیه جمیع أزمه الأمور. و بحسب ظاهر الآیات (۷، سوره المؤمن؛ ۱۷ سوره الحاقه؛ ۷۴ سوره الزمر) یتأتى أن العرش حقیقه من الحقائق الخارجیه.[۱۰]
و المستفاد من الروایات الوارده فی معنى العرش أن العرش موجود حقیقی، و قد ورد ذکر لحملته، و قد سئل الإمام الصادق عن العرش و الکرسی فقال (ع): «إن للعرش صفات کثیره مختلفه، له فی کل سبب وضع فی القرآن صفه على حده…»،[۱۱] فمعنى العرش إذن یحدده السیاق و الموضع الذی یذکر فیه، مثلاً فی قوله: «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ»، فالعرش العظیم بمعنى الملک العظیم، و فی قوله: «الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى»، بمعنى أن الله محیط بملکه، و هذا هو معنى العلم بکیفیه الأشیاء، و إن لفظ العرش إذا جاء مرادفاً للفظ الکرسی فمعناه مغایر لمعنى الکرسی؛ لأن العرش و الکرسی بابان کبیران من أبواب الغیب الواسعه، و کونهما فی الغیب و من الغیب فمثل بعضهما، مع اختلاف مؤداه أن الکرسی فی ظاهر الغیب و طلوع أی شیء بدیع و جدید من هناک و إن وجود جمیع الأشیاء من قبل ذلک الباب.
و أما العرش فیمثل الباطن؛ یعنی العلم بکیفیه الموجودات و وجودها و قدرها و حدها و مکانها، و کذلک المشیئه و الصفه و الإراده و علم الألفاظ و الحرکات و الترک، و العلم ببدایه الموجودات و تکونها کل ذلک من قبل هذا الباب.
فالعرش و الکرسی إذاً بابان یقرن أحدهما بالآخر. إلا أن ملک العرش غیر ملک الکرسی، و علم العرش أخفى و أکثر خفاءً بلحاظ الغیب من علم الکرسی.[۱۲]
یقول الشیخ الصدوق فی شرح الجمله «ثم العرش فی الوصل منفرد من الکرسی»: العرش مقدم على الکرسی و مؤثر فیه من دون واسطه، و العرش و الکرسی موجودان من الموجودات الملکوتیه الغائبه عن الإدراک.[۱۳]
و فی روایه عن رسول الله (ص): «إن الشمس و القمر و النجوم خلقن من نور العرش».[14]
معنى الکرسی:
وردت صیغه "الکرسی" مره واحده فی القرآن الکریم فی قوله: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ»،[۱۵] و قد وردت عده بیانات فی توضیح معناه.
۱- الکرسی بمعنى محل الحکومه و کنایه عن مقام إصدار الأوامر، و بهذا المعنى فإن الله حاکم على جمیع السموات و الأرض، و إن نفوذ حکومته مبسوط على کل مکان، و علیه فإن کرسی الله هو مجموع عالم الماده المستوعب للأرض و النجوم و المجرات و کل الأجرام الأخرى و السدم، و على هذا الأساس فالعرش لا بد و أن یکون مرتبه أعلى من مرتبه عالم الماده، و علیه فإن عالم العرش هو عالم الأرواح و الملائکه و عالم ما وراء الطبیعه.[۱۶]
۲- الاحتمال الثانی أن المراد بالکرسی منطقه نفوذ العلم الإلهی، یعنی أن العلم الإلهی محیط بجمیع السماوات و الأرض، و لم یخرج شیء عن دائره نفوذ العلم الإلهی.[۱۷]
و هذه النظریه مؤیده بروایه عن الإمام الصادق (ع) حینما سؤل عن المراد بالکرسی فی الآیه «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ»، قال: علمه[۱۸] و کذلک قال الإمام الصادق (ع) فی معنى الکرسی: «و الکرسی هو العلم الذی لم یطلع علیه أحداً من أنبیائه و رسله و حججه».[19]
۳- الاحتمال الثالث فی معنى الکرسی، هو أن الکرسی موجود أوسع من السماوات و الأرض و أنه یحیط بهما من کل الجوانب.
و قد سئل الإمام علی (ع) عن الکرسی فأجاب: «الکرسی محیط بالسماوات و الأرض و ما بینهما و ما تحت الثرى».[20]، [۲۱]
و کما هو ظاهر هذه الروایات فإن الکرسی یذکر بصفته موجودا حقیقیا و بحسب ما یراه صاحب تفسیر الأمثل، أنه لا وجود لأی منافاه بین هذه المعان الثلاثه، و ذلک لأن المقصود فی قوله: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ» یمکن أن یکون إشاره إلى النفوذ و الحکومه المطلقه و قدره الله فی السموات و الأرض، و کذلک نفوذه العلمی، و عالم أوسع من هذا العالم یحیط بالسموات و الأرض.[۲۲]
[۱] صفی پور، عبد الکریم، منتهى الإرب، ج ۳ و ۴، باب العین، ص ۱۷۱۶٫
[۲] الراغب الأصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ماده عرش.
[۳] صفی پور، عبد الکریم، منتهى الأرب، ج ۳ و ۴، باب الکاف، ص ۱۰۹۰٫
[۴] مصباح الیزدی، محمد تقی، معارف القرآن، ج ۱- ۳، ص ۲۴۸٫
[۵] الخرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه ی قرآن، ج ۲، ص ۱۴۴۵- ۱۴۴۶٫
[۶] یونس، ۳٫
[۷] التوبه، ۱۲۹٫
[۸] غافر، ۷٫
[۹] مصباح الیزدی، محمد تقی، معارف القرآن، ج ۱-۳ ، ص ۲۴۹- ۲۵۰٫
[۱۰] شمس، مراد علی، با علامه فی المیزان، ج ۲، ص ۱۶۵- ۱۶۶٫
[۱۱] توحید الصدوق، ص ۳۲۱- ۳۲۲، ح ۱، باب ۵۰٫
[۱۲] المیزان فی تفسیر القرآن، ج 2، ص ۳۴۱٫بتصرف.
[۱۳] توحید صدوق، ص ۳۲۱- ۳۲۲، ح ۱، باب ۵۰٫
[۱۴] الدر المنثور، ج ۳، ص ۴۷۷؛ بحار الأنوار، ج ۵۵، ص ۲۱۰٫
[۱۵] البقره، ۲۵۵٫
[۱۶] الأمثل، ج ۲، ص ۲۰۰- ۲۰۱٫
[۱۷] المیزان (مترجم)، ج ۲، ص ۵۱۳؛ التفسیر الأمثل، ج ۲، ص ۲۰۰- ۲۰۱٫
[۱۸] التوحید، ص ۳۲۷٫
[۱۹] معانی الأخبار، ص ۲۹، ح ۱؛ تفسیر البرهان، ج ۱، ص ۲۴۰، ح ۶٫
[۲۰] تفسیر نور الثقلین، ج ۸، ص ۲۶۰، ح ۱۰۴۲٫
[۲۱] الأمثل، ج ۲، ص ۲۰۰- ۲۰۱٫
[۲۲] الأمثل، ج ۲، ص ۲۰۰- ۲۰۱٫