مشکله الملعونین علی لسان النبی (ص)

بـعـد وفـاه الـنبی صلى اللّه علیه وآله وسلم قام المنافقون باعمال مبتکره لمعالجه مشکله الملعونین على لسان النبی صلی الله علیه وآله وسلم , تتلخص فی الاعمال التالیه :
العمل الاول :
وضعوا احادیث مفادها ان النبی صلى اللّه علیه وآله قد اعترف بخطئه فی لعن الذین لعنهم ودعا علیهم , لانه بشر سـبـه او آذاه ( صـلاه وقربه , زکاه واجرا , زکاه ورحمه , کفاره له یوم القیامه , صلاه وزکاه وقربه تقربه بها یوم القیامه , مغفره وعافیه وکذا وکذا برکه ورحمه ومغفره وصلاه , فانهم اهلی وانا لهم ناصح ) على حد تعبیر الروایات فقد روى البخاری فی صحیحه ( عن ابی هریره انه سمع النبی صلى اللّه عـلیه وسلم یقول : اللّه م فایما مؤمن سببته فاجعل ذلک له قربه الیک یوم القیامه ) (۱)
وروى مسلم فـی صـحیحه عن ابی هریره ایضا ( سمعت رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم یقول : انما محمد بشر یغضب کما یغضب البشر, وانی قد اتخذت عندک عهدا لن تخلفنیه , فایما مؤمن آذیته او سببته او جلدته فاجعلها له کفاره وقربه تقربه بها الیک یوم القیامه )(۲). وروى مسلم سبع روایات اخرى من هذا النوع وروت ذلک اغلب مصادر اخواننا فی عشرات الروایات التی تصور النبی صلى اللّه علیه وآله جالسا على کرسی الاعتراف بانه سباب لعان فحاش , مـؤذ لـلـناس یضربهم بالسوط ویهینهم کالفراعنه والابالسه , بهذا الخیر الطویل العریض وقـد حـیرت هذا الروایات بعض الفقهاء مثل البیهقی لان لعن الذین لعنهم النبی صلى اللّه علیه وآله مادام بامر اللّه تعالى فهو طاعه ولیس معصیه , لان الطرد من رحمه اللّه تعالى انما هو جزاء من اللّه تـعـالى تابع لقوانین عادله یتحمل مسؤولیتها الملعون نفسه , فلا یحتاج لعنه الى توبه کما لا یجوز الدعاء له بالخیر والبرکه والرحمه .(۳)
وقد نصت بعض روایات اللعن والدعاء على ان النبی صلى اللّه علیه وآله قال واللّه ما انا قلته ولکن اللّه قاله کما فی مسند احمد (۴). امـا اذا کان اللعن بسبب غضب وخطا بشری کما تقول الروایات , فهو معصیه کبیره توجب خروج صـاحـبها عن العداله , بل تجعله هو ملعونا مـنها ان لعن المؤمن کقتله , ومنها ان اللعنه اذا خرجت من فی صاحبها نظرت فان وجدت مسلکا فی الـذی وجـهـت الیه , والا عادت الى الذی خرجت منه وقد عقدت بعض مصادر الحدیث عندهم بابا لروایات النهی عن اللعن وتحریمه , کما فی کنز العمال(۵).
ولـکن البیهقی استطاع ان یجد حلا یحفظ کرامه نبیه کما حفظت هذه الروایات کرامه الملعونین قـال ( باب ما یستدل به على انه جعل سبه للمسلمین رحمه وفی ذلک کالدلیل عـلى انه له مباح )(۶) انتهى امر ثابت , ولا یمکن انسجامه مع عصمه النبی صلى اللّه علیه وآله الا بالقول بان اللّه قد احل لنبیه هذه المحرمات واطلق لسان نبیه ویده فی اعراض المسلمین لقد قدم البیهقی حلا للجانب الفقهی من المساله ولکن لم یقدم هو ولا غیره حلا لمحذورها الاخلاقی , الذی یدعی ان النبی صلى اللّه علیه وآله قد ارتکب مثل هذا السلوک السئ , الذی لا یلیق بشخص عـادی مـن اسـره عـادیه مؤدبه وتعالى الذی احل لنبیه هذا السلوک ولـکـن اخواننا السنه یجدون انفسهم مضطرین الى نسبه هذا النقص الاخلاقی الى النبی صلى اللّه علیه وآله
والعمل الثانی :
من اعمال معالجه اللعن , احادیث اکثر جراه على مقام النبی صلى اللّه علیه وآله لانها تـصرح بان النبی قد اخطا واساء الادب فی لعنه من لعن لـه : ان اللّه یقول لک انی لم ابعثک سبابا بالرحمه الالهیه , فلماذا تسبهم وتلعنهم ؟ فــ ( الـسورتان ) عند اصحابهما نسخه الهیه بدل دعاء اللعن والسب غیر المناسب الذی کان یتلوه الـنبی صلى اللّه علیه وآله فی قنوت صلاته وعند الباحث نسخه موضوعه لمصلحه زعماء قریش والمنافقین بدل الدعاء علیهم ولعنهم قـال البیهقی فی سننه ( عن خالد بن ابی عمران قال : بینا رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم یدعو على مضر ( یعنی قریش ) اذ جاءه جبرئیل فاوما الیه ان اسکت فسکت , فقال : یا محمد ان اللّه لم یبعثک سبابا ولا لعانا عـلـیـهـم او یـعذبهم فانهم ظالمون ثم علمه هذا القنوت : اللّه م انا نستعینک ونستغفرک ونؤمن بک ونـخـضـع لـک ونـخلع ونترک من یکفرک اللّه م ایاک نعبد ولک نصلی ونسجد والیک نسعى ونحفد ونـرجو رحمتک ونخشى عذابک ونخاف عذابک الجد , ان عذابک بالکافرین ملحق ) ثم قال البیهقی (هذا مرسل وقد روى عن عمر بن الخطاب صحیحا موصولا.عـن عـبـیـد بـن عمیر انه عمر قنت بعد الرکوع فقال : اللّهم اغفر لنا وللمؤمنین والـمـؤمـنـات والـمسلمین والمسلمات والف بین قلوبهم واصلح ذات بینهم وانصرهم على عدوک وعـدوهـم اللّهم العن کفره اهل الکتاب الذین یصدون عن سبیلک ویکذبون رسلک ویقاتلون اولیائک اللّه م خالف بین کلمتهم وزلزل اقدامهم وانزل بهم باسک الذی لا ترده عن القوم المجرمین بسم اللّه الـرحـمن الرحیم اللّهم انا نستعینک ونستغفرک ونثنى علیک ولا نکفرک ونخلع ونترک من یفجرک بـسـم اللّه الـرحمن الرحیم اللّه م ایاک نعبد ولک نصلی ونسجد ولک نسعی ونحفد ونخشى عذابک الجد ونرجو رحمتک , ان عذابک بالکافرین ملحق رواه ابو سعید بن عبدالرحمن ابن ابزى عن ابیه عن عمر فخالف هذا فی بعضه .
عـن سعید بن عبدالرحمن بن ابزى عن ابیه قال صلیت خلف عمر بن الخطاب رضی اللّه عنه صلاه الصبح فسمعته یقول بعد القراءه قبل الرکوع اللّهم ایاک نعبد ولک نصلی ونسجد والیک نسعى ونحفد نرجو رحمتک ونخشى عذابک ان عذابک بالکافرین ملحق اللّهم انا نستعینک ونستغفرک ونثنی علیک الخیر ولا نکفرک ونؤمن بک ونخضع لک ونخلع من یکفرک کذا قال قبل الرکوع وهو ان کان اسنادا صحیحا فمن روى عن عمر قنوته بعد الرکوع اکثر ).(۷)
الـعـمـل الثالث :
احادیث تفسیر قوله تعالى (لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ )(۸)
فـانـک تـجد العجب فی تفسیر اخواننا السنه لهذه الیه فالروایات فیها من کل حدب وصوب فی رد افـکـار الـنبی وآلامه من طغاه قریش وتخطئته فی دعائه علیهم ولعنه ایاهم الـروایـات وجـدوا بـغـیـتهم من القرآن ضد النبی صلى اللّه علیه وآله لمصلحه مشرکی قریش ومنافقیها قال الترمذی ( عن سالم بن عبد اللّه بن عمر عن ابیه قال : قال رسول اللّه صـلـى اللّه علیه وسلم یوم احد : اللّهم العن ابا سفیان , اللّهم العن الحارث بن هشام , اللّهم العن صـفوان بن امیه , قال فنزلت : لیس لک من الامر شئ , او یتوب علیهم , فتاب علیهم فاسلموا وحسن اسـلامـهـم الزهری عن سالم عن ابیه .
عـن عـبـداللّه بـن عمر ان رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم کان یدعو على اربعه نفر فانزل اللّه تبارک وتعالى : لیس لک من الامر شئ او یتوب علیهم او یعذبهم فانهم ظالمون فهداهم اللّه للاسلام هذا حدیث حسن غریب صحیح یستغرب من هذا الوجه من حدیث نافع عن ابن عمر ورواه یحیى بن ایوب عن ابن عجلان )(۹) .
امـا البخاری فقد عقد اربعه ابواب والمنافقین او لعنه ایاهم , ولم یسم البخاری الملعونین فی اکثرها حفظا على ( کرامتهم )
( باب لیس لک من الامر شئ او یتوب علیهم او یعذبهم فانهم ظالمون قال حمید وثابت عن انس : شج النبی صلى اللّه علیه وسلم یوم احد فقال کیف یفلح قوم شجوا نبیهم ؟ فنزلت : لیس لک من الامر شئ .
عـن الـزهـری حـدثنی سالم عن ابیه انه سمع رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم اذا رفع راسه من الـرکـوع من الرکعه الاخیره من الفجر یقول اللّه م العن فلانا وفلانا وفلانا بعد ما یقول سمع اللّه لمن حمده ربنا ولک الحمد , فانزل اللّه عزوجل : لیس لک من الامر شئ الى قوله فانهم ظالمون ). (۱۰)
وقال 🙁 باب لیس لک من الامر شئ سالم عن ابیه انه سمع رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم اذا رفع راسه مـن الـرکـوع فـی الرکعه الخره من الفجر یقول اللّه م العن فلانا وفلانا بعد ما یقول سمع اللّه لمن حـمـده ربنا ولک الحمد , فانزل اللّه لیس لک من الامر شئ الى قوله فانهم ظالمون رواه اسحق بن راشد عن الزهری ).
ثم اورد البخاری روایه اخرى تجعل فلانا وفلانا الملعونین احیاء من قبائل العرب ولیسوا قاده من قریش عـن ابی هریره رضی اللّه عنه ان رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم کان اذا اراد ان یدعو على احد او یـدعـو لاحد قنت بعد الرکوع فربما قال اذا قال سمع اللّه لمن حمده اللّه م ربنا لک الحمد, اللّه م انـج الـولید بن الولید وسلمه بن هشام وعیاش بن ابی ربیعه , اللّه م اشدد وطاتک على مضر واجعلها سـنـیـن کـسنی یوسف , یجهر بذلک وکان یقول فی بعض صلاته فی صلاه الفجر اللّه م العن فلانا وفلانا لاحیاء من العرب حتى انزل اللّه : لیس لک من الامر شئ الیه ).(۱۱)
وقال :
( بـاب قول اللّه تعالى لیس لک من الامر شئ عن ابن عمر انه سمع النبی صلى اللّه علیه وسلم یقول فـی صلاه الفجر رفع راسه من الرکوع قال اللّه م ربنا ولک الحمد فی الاخیره , ثم قال : اللّه م العن فلانا وفلانا فانزل اللّه عزوجل : لیس لک من الامر شئ او یتوب علیهم او یعذبهم فانهم ظالمون )(۱۲) .
والـمـره الـوحیده التی سمى فیها البخاری بعض الملعونین روایه رواها عن ابن ابی سفیان , ومن الطبیعی ان یحذف منها اسم ابیه ( وعن حنظله بن ابی سفیان قال سمعت سالم بن عبداللّه یقول کان رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم یـدعو على صفوان بن امیه وسهیل بن عمرو والحرث بن هشام فنزلت : لیس لک من الامر شئ الى قوله فانهم ظالمون واورد روایات یوهم تسلسلها ان الیه نزلت ردا على دعاء النبی على ابی جهل , مع ان ابا جهل قتل فی بدر والیه نزلت على اقل تقدیر بعد بدر بسنه ( باب الدعاء على المشرکین وقال ابن مسعود قال النبی صلى اللّه علیه وسلم اللّه م اعنی علیهم بسبع کـسبع یوسف وقال اللّه م علیک بابی جهل وقال ابن عمر دعا النبی صلى اللّه علیه وسلم فی الصلاه اللّه م العن فلانا وفلانا حتى انزل اللّه عزوجل : لیس لک من الامر شئ عن ابی هریره ان النبی صلى اللّه علیه وسلم کان اذا قال سمع اللّه لمن حمده فی الرکعه الخره من صـلاه العشاء قنت اللّه م انج عیاش بن ربیعه اللّه م انج الولید بن الولید اللّه م انج سلمه بن هشام اللّه م انج المستضعفین من المؤمنین اللّه م اشدد وطاتک على مضر اللّه م اجعلها سنین کسنی یوسف )(۱۳) .
والنتیجه من روایات البخاری فقط ان الایه نزلت عده مرات من اجل اشخاص او فئات متعددین وفی اوقـات مـتـفـاوتـه مـتـنـاقضه فی الزمان والمکان والاشخاص الملعونین (۱۴)
ولـکـن مسلما کان اقل تشددا من البخاری فقد روى ان نهی اللّه لرسوله عن لعن قریش تاخر عده سنوات وان الایه نزلت بعد غزوه بئر معونه وشهاده قراء القرآن قال:
سـعـیـد بن المسیب وابو سلمه بن عبدالرحمن بن عوف انهما سمعا اباهریره یقول کان رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم یقول حین یفرغ من صلاه الفجر من القراءه ویکبر ویرفع راسه سمع اللّه لمن حـمده ربنا ولک الحمد ثم یقول وهو قائم اللّه م انج الولید بن الولید وسلمه بن هشام وعیاش بن ابی ربـیعه والمستضعفین من المؤمنین اللّه م اشدد وطاتک على مضر واجعلها علیهم کسنی یوسف اللّه م العن لحیان ورعلا وذکوان وعصیه عصت اللّه ورسوله ثم بلغنا انه ترک ذلک لما انزل : لیس لک من الامر شئ او یتوب علیهم او یعذبهم فانهم ظالمون .(۱۵)
ثم برا مسلم ذمته وروى روایه اخرى لیس فیها ذکر نزول الیه قال :
عـن ابی هریره عن النبی صلى اللّه علیه وسلم الى قوله واجعلها علیهم کسنی یوسف ولم یذکر ما بعده عن ابی سلمه ان ابا هریره حدثهم ان النبی صلى اللّه علیه وسلم قنت بعد الرکعه فی الصلاه شهرا اذا قـال سمع اللّه لمن حمده یقول فی قنوته اللّه م انج الولید بن الولید اللّه م نج سلمه ابن هشام اللّه م نـج عـیـاش بن ابی ربیعه اللّه م نج المستضعفین من المؤمنین , اللّه م اشدد وطاتک على مضر , اللّه م اجـعـلـها علیهم سنین کسنی یوسف قال ابو هریره ثم رایت رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم ترک الدعاء بعد , فقلت ارى رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم قد ترک الدعاء لهم ؟ قال فقیل وما تراهم قد قدموا ؟ ثم برا مسلم ذمته مره اخرى فقال : عن ابی سلمه ان ابا هریره اخبره ان رسول اللّه صلى اللّه علیه وسلم بینما هو یصلی العشاء اذ قال سمع اللّه لمن حمده ثم قال قبل ان یسجد : اللّه م نج عیاش بن ابی ربیعه , ثم ذکر بمثل حدیث الاوزاعی الى قوله کسنی یوسف ولم یذکر ما بعده ثم روى مسلم روایه تنفى ان النبی ترک لعن الکفار من صلاته الى آخر حیاته ( حـدثـنـا ابو سلمه بن عبدالرحمن انه سمع ابا هریره یقول واللّه لاقربن بکم صلاه رسول اللّه صـلـى اللّه عـلـیه وسلم , فکان ابو هریره یقنت فی الظهر والعشاء الخره وصلاه الصبح ویدعو للمؤمنین ویلعن الکفار ) انتهى .
المصادر :
۱- صحیح البخاری ج ۷ ص ۱۵۷
۲- صحیح مسلم ج ۸ ص ۲۶
۳- مسند احمد ج۲ ص ۳۹۰ وص ۴۸۸ وص ۴۹۶ وج۳ ص ۳۸۴ وج ۵ ص ۴۳۷ وص ۴۳۹ وج ۶ ص ۴۵ـ وسـنن الدارمی ج ۲ ص ۳۱۴ وسنن البیهقی ج ۷ ص ۶۰ وکنز العمال ج ۳ ص ۶۰۹
۴- مسند احمد.ج ۴ ص ۴۸ وص ۵۷ وص ۴۲۰ وص ۴۲۴ ومجمع الزوائد ج ۱۰ ص ۴۶ وکنز العمال ج ۱۲ ص ۶۸ ومستدرک الحاکم ج ۴ ص ۸۲٫
۵- کنز العمال. ج ۳ ص ۶۱۴ و ۶۱۶
۶- سنن البیهقی ج ۷ ص ۶۰
۷- سنن البیهقی ج ۲ ص ۲۱۰
۸- آل عمران ــ ۱۲۸٫
۹- الترمذی فی ج ۴ ص ۲۹۵
۱۰- البخاری ج ۵ ص ۳۵
۱۱- البخاری ج ۵ ص ۱۷۱
۱۲- البخاری ج ۸ ص ۱۵۵
۱۳- البخاری ج ۷ ص ۱۶۴
۱۴- مسنداحمد ج ۲ ص ۹۳ و ۱۰۴ و ۱۱۸ و ۱۴۷ و ۲۵۵وسنن الدارمی ج ۱ ص ۳۷۴ وسنن البیهقی ج ۲ ص ۱۹۷ وکنز العمال ج ۲ ص ۳۷۹ والدرالمنثور ج۲ ص ۷۰٫
۱۵- مسلم ج ۲ ص ۱۳۴