مباحث مربوط به ولایت تکوینی و ولایت تشریعی را بیان کرده، از نظر تکلیفی هم گفتیم که ولایت یا نفیی است مثل ولایت حاکم ستمگر یا اثباتی مثل ولایت اهل بیت(علیهم السلام) ولایت امامت به معنای اعم و امامت به معنای اخص را نیز بیان نمودیم، ثابت شد که در ولایت امامت به معنای اخص تمامی مراتب ولایت وجود دارد یعنی هم به عنوان رهبر و هم به عنوان مرجعیت دینی و هم ولایت معنوی و ولایت حبی و محبی و… در جلسه قبل معلوم شد که در سال آخر عمر مبارک حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) به فرمان خدا، پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) افرادى را به سراسر سرزمینهایى اسلامى فرستاد تا به همۀ مسلمانان بگویند امسال آخرین سال عمر مبارک پیامبر(صلی الله علیه و آله) است، هر کس استطاعت دارد، حج را با پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) به جا آورد. این دعوت به همراهى، به دو دلیل زیر صورت گرفت: ۱- بیان تتمه احکام شرع و جزئیات فریضۀ حجّ توسط پیامبر(صلی الله علیه و آله). ۲- تعیین وصى و جانشین به فرمان خدا. اما درس امروز، در مورد تعیین جانشین برای رسول خدا به فرمان الاهی است. دلایل قرآنی فراوانی از جمله آیات؛ ولایت (مائده/۵)، اطاعت (نساء/۵۹)، صادقین (توبه/۱۱۹)، مباهله (آل عمران/۶۱)، خیرالبریه (بینه/۷)، تطهیر (احزاب/۳۳)، انذار (رعد/۷)، ابلاغ (مائده/۶۷)، اکمال دین و اتمام نعمت (مائده/۳) و… همگی دلالت بر تعیین ولایت و امامت به ویژه امامت امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) دارند. در سال حجهالوداع که به حجهالبلاغ نیز معروف است در برگشت از سفرحج، آیۀ «ابلاغ» نازل شد. خداوند متعال فرمودند: {َیا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ} (مائده/۶۷) «اى پیامبر آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده ابلاغ کن و اگر نکنى پیامش را نرساندهاى و خدا تو را از [گزند] مردم نگاه مىدارد آرى خدا گروه کافران را هدایت نمىکند» همۀ مفسرین و مورخین و متکلمین شأن نزول آیۀ را در مورد ولایت و امامت امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) بیان نمودهاند، در یک بیان کلی میتوان عنوان نمود که تمامی آیات امامت و ولایت در قرآن مؤید دستور الاهی نسبت به نصب امیرالمؤمنین در غدیرخم است. اما این سئوال که {بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ}؛ ابلاغ کن آنچه را بر تو نازل شده است، در مورد کدام آیه است که مستقیماً دستور به نصب و تعیین خلافت و جانشین برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دارد و به صراحت این نصب و ابلاغ را که به پیامبر دستور داده است، که در این آیه میفرماید: اگر آن نصب را انجام ندهی و ابلاغ نکنی رسالتت را انجام ندادهای؟ در پاسخ به این سئوال، سورۀ انشراح را مورد بررسی قرار میدهیم. آیهای از قران که در سال حجه الوداع و حجه البلاغ بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل شد و بهصراحت دستور نصب ولایت علی(علیه السلام) را اعلام فرموده و شأن نزول آیه ابلاغ است، آیه {فَاذا فَرَغْتَ فَانصَب}؛(انشراح آیه/ ۷.) «و آنگاه که از حج فارغ شدی نصب کن ولایت را.» دقت در آیات آغازین این سوره دارای اهمیت فراوان است، {بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ…} «آیا ما به تو شرح صدر ندادیم؟» در بعضى از روایات آمده است: {أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ} بِوَلاَیه عَلّیٍ؛ {وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ}؛ اى پیامبر(صلی الله علیه و آله)! آیا بار سنگین را از دوش تو برنداشتیم {الَّذی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ}؛ آن بار سنگین که کمر تو را شکسته بود و {وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ}؛ و ما نام و یاد تو را بلند گردانیدیم. آنجائى که پیامبر(صلی الله علیه و آله) مىترسند ولایت را اعلام کنند، خداوند مىفرماید: {فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا}؛ یا رسول الله! بدرستى که با هر سختى آسانى است مثل اینکه مىخواهد دلدارى و پشتگرمى بدهد که نترس، دوباره تأکید مىکند: {إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا}؛ مطمئن باش که با هر سختی آسانی است، بعد مىفرماید: {فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ}؛ پس هرگاه از حجّهالوداع فارغ شدى؛ «فانصب ولایه على(علیه السلام)» همه قبول دارند که این سوره در حجهالوداع نازل شده است. در مورد آیۀ {فاذا فرغت فانصب} بعضى از تفاسیر اهل سنّت توجیهات بسیار ضعیف و سستى بیان کردهاند که بیشتر به بازى بچهگانه شبیه است تا تفسیر و تأویل قرآن. در تفسیر ابو لیث سمرقندى، ج ۳، ص ۵۷، آمده است: «فاذا فَرَغْتَ مِنْ اشغال نفسک فَاْنصب یعنى «فَصلِّ»»؛ مىگوید: هنگامى که از کارهاى شخصى خود فارغ شدى، مثل این که پیامبر(صلی الله علیه و آله) شب در خانهاش خوابیده و در حال استراحت یا در حال صحبت با خانواده است که آیه نازل مىشود. پس از انجام کارهاى شخصى خود بلند شو نماز بخوان. مىگوید: فانصب یعنى فصلّ، نماز بخوان. وى پس از تجزیه و تحلیل و نقد و نظر، از دیگران نقل مىکند و مىگوید: اى بسا اینگونه باشد که «فاذا فرغت من الفرایض» اگر از فرایض و انجام واجبات فارغ شدى «فانصب فى الفضایل»؛ حالا مستحبات را شروع کن. وى دو قول و دو نظریۀ متفاوت را بدون مستندات کافی این گونه آورده است. و یا در تفسیر السلمى ج ۲، ص ۴۰۵ آمده است: «فِاذا فَرَغْتَ من تبلیغ الرساله فانصب لطلب شفاعه»؛ هنگامى که از تبلیغ رسالت فارغ شدى، طلب شفاعت بنما؛ که میبینیم با هیچ یک از دلایل نقلی و مبانى عقلى همخوان نیست. این همه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) مىگوید: ما به تو شرح صدر دادیم، پیامبر نترس، پشت هر سختى آسانى است بعد بیاید و بگوید: پس از انجام کارهای شخصی خود نماز بخوان یا پس از نمازهاى واجب، نماز مستحبى بخوان!!! در تفسیر «أضواء البیان» ذیل آیۀ شریفه آمده است: {فاذا فرغت فانصب}؛ «فاخذها الشیعه على الفراغ من النبوّه و نصب على اماماً»؛ شیعه این آیه را این گونه معنى کردهاند: اى پیامبر! وقتى از رسالت فارغ شدى -در سال حجّه الوداع- على(علیه السلام) را نصب کن. وى میگویند: «لیس الامر متعیّناً بعلىٍ» اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) چنین چیزى گفته باشد، امر متعیّن به على(علیه السلام) نیست، اگر شما شیعهها اینطور مىگویید: «فالسنّى یمکن ان یقول فانصب ابابکر» پس سنّىها هم ممکن است بگویند که ابابکر را نصب کن. در رابطه با نصب ولایت حضرت على(علیه السلام) هزار حدیث و صدها شأن نزول از آیات قرآن داریم، ما شیعیان با استناد به آیات قرآن و روایات پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)، صدها ویژگی، منقبت خاص و عظمت وجودى امیرالمؤمنین(علیه السلام) را به شما نشان مىدهیم؛ شما به چه دلیل و استنادی میتوانید بگویید در مورد ابابکر است؟ زمخشرى ذیل آیۀ شریفه در تفسیر کشاف مىگوید: «و لو صَحَّ هذا للرّافضى» اگر این حدیث براى رافضىها و شیعهها که مىگویند بعد از اینکه از حجه الوداع فارغ شدى، على(علیه السلام) را نصب کن، صحیح باشد، «لصَحَّ للناصبى ان یقرأ هکذا» براى ناصبىها و معاندان حضرت على(علیه السلام) هم صحیح است تا بگویند: خدا به پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: هنگامى که از حجّ فارغ شدى، على(علیه السلام) را لعن کن، نصب کن یعنى على(علیه السلام) را لعن کن!!! زمخشرى در تفسیر کشّاف با آن همه عظمتى که اهل سنّت از او یاد مىکنند، این گونه اظهار نظر مىکند!!! آیا عقلایى است که خداوند به پیامبر(صلی الله علیه و آله) دستور دهد تا اوّلین مسلمان، اولین نماز گذار بعد از رسول الله(صلی الله علیه و آله)، اوّلین رزمنده اسلام، داماد و وصّى پیامبر(صلی الله علیه و آله) درب شهر علم نبی(صلی الله علیه و آله) مورد لعن قرار گیرد؟ آلوسی میگوید: «و نُسِبَ الى بعض الامامیّه انّه قرأ، فانصب بکسر الصاد فقیل، فاذا فرغت من النبوّه فانصب علیاً للامامه» وى ضمن بیان عقیدۀ شیعه مىگوید و اگر اینطور باشد: «و لیس فى الآیه دلیلٌ على خصوصیّه المفعول» (تفسیر آلوسی، ج ۳۰، ص ۱۷۲.) چون مفعول مجهول است، مفعول در تقدیر است؛ علیا در تقدیر است. «فاذا فرغت یا رسول الله(صلی الله علیه و آله) فانصب» وى مىگوید: هیچ دلیلى نداریم که این خصوصیّت مفعول چه کسى باشد؟ لذا همینطور از آن مىگذریم یعنى اصلاً کارى به کار تفسیر آن نداریم. در تفسیر قرطبى ج ۲۰ ص ۱۰۹، آمده است: «و قالوا معناه انصب الامام الذى تستخلفه» مىگوید: «بعضى گفتهاند که معنایش این است که نصب کن امام را و او را جانشین خود قرار بده…» اما برخی دیگر از مفسرین اهل تسنن منصفانه بررسی کردهاند؛ حاکم حسکانى در «شواهد التنزیل» از ۵ طریق مختلف به نقل از محدثان دربارۀ شأن نزول این آیه مىنویسد: «حدثّنى على بن موسى بن اسحاق عن محمد بن مسعود بن محمد قال حدثنا جعفر بن احمد قال حدثنى حمدان عن العبیدى عن یونس عن زرعه عن سماعه عن ابىبصیر عن ابىعبدالله فى قوله تعالى: «فاذا فرغت فانصب» قال یعنى انصب علیاً للولایه» «اى اذا فرغت من اداء رسالتک و تبلیغ نبوّتک انصب علیاً للولایه التى تکون مکمله لاهداف الرساله» یعنى هنگامى که از اداء رسالتت و تبلیغ پیامبریت فارغ شدى، على(علیه السلام) را براى ولایت انتخاب کن تا مکمل رسالت براى هدایت مردم باشد. (شواهد التنزیل، ج ۲، صفحههای ۴۵ تا ۴۵۳.) ابن ابى حاتم رازى مىنویسد: «حدثنا أبی حدثنا عثمان بن رزاد حدثنا اسماعیل بن زکریا حدثنا على بن عابس عن الأعمش حدثنا عن عطیه العوفى عن ابى سعید الخدرى قال: نزلت هده الآیه: «یایّها الرَّسول بلّغ ما انزل الیک» فى على بن ابى طالب(علیه السلام).» (تفسیر ابن ابی حاتم رازی، ج ۳، ص ۱۱۷۲.) ثعلبى پس از بیان جریان غدیر خم مىنویسد: « معناه بلّغ ما انزل الیک فى فضل على بن ابى طالب(علیه السلام) ؛ فلمّا نزلت الآیه أخذ(صلی الله علیه و آله) بید علىٍّ(علیه السلام) فقال: مَن کنتُ مَولاه فعلى مولاه» سپس مىگوید: اگر غدیر خم را بپذیریم، شان نزول این آیه «فاذا فرغت فانصب» خواهد بود. بنابراین پیامبر(صلی الله علیه و آله) ضمن بیان خطبۀ غدیر میفرماید: این دستور الاهی است که وقتی من از انجام رسالت فارغ شدم، ولایت را نصب کنم
ماهنامه امام شناسی شماره ۲۹تقریر: حجه الاسلام شیخ محمدرضا منصوری
هیچ نظری وجود ندارد