در اواخر قرن اول هجری و اوائل قرن دوم، بعض تابعین و تبع تابعین به جمع آوری احادیث سیره و مغازی رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ همت گماشتند؛ مانند عروه بن زبیر (مح 92 ق) خواهر زاده عایشه و ابان بن عثمان بن عفان (م105ق) و وهب بن منبه یمنی (م110ق) ـ كه جزئی از مغازی او در هایدلبرگ آلمان محفوظ است ـ و عاصم بن عمر بن قتاده (م120ق) و محمد بن مسلم بن شهاب زهری (م124ق) و عبدالله بن ابی بكر بن حزم (135ق) و موسی بن عقبه (م124ق)… لیكن نخستین دانشمند مسلمان كه تاریخ اسلام را به تفصیل جمع آوری كرد و نخستین كتاب معتبر را به نام السیره النبویه در احوال پیغمبر و نیاكان او و اخبار بعثت و غزوات تألیف كرد، مردی شیعی مذهب و ایرانی تبار به نام محمد بن اسحاق بن یسار مطلبی (م151ق) بود و هر كس كه بعد از او در سیره و مغازی، كتابی تألیف كرده مدیون اوست. اصل این كتاب به طور كامل در دست نیست، لیكن تحریری كه به وسیله عبدالملك بن هشام (م213ق) از آن ترتیب یافته در دست است. و به چند زبان دیگر ترجمه شده و به چاپ رسیده است. عنوان این تحریر نیز السیره النبویه یا سیره ابن هشام است. اقدام شیعیان برای تدوین تاریخ اسلام و جمع آوری احادیث رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ یك واجب شرعی به شمار می رفت. بعد از هجرت امیر المؤمنین علی ـ علیه السلام ـ از مدینه به كوفه كه تشیع هویت سیاسی پیدا كرد اقدامات بنیادی برای تجدید حیات اسلام و نمایاندن چهره واقعی شریعت محمدی و نجات آن از دست اشرار و سود جویان به عمل آمد. عامل مؤثر تصحیح تاریخ اسلام خطبه های امیر المؤمنین بود كه در زمان خود او جمع آوری شد. به علاوه كتاب الدیات، در قانون جزای اسلام، و مصحف فاطمه كه به وسیله علی ـ علیه السلام ـ برای همسرش فاطمه صدیقه ـ علیهما السلام ـ نوشته شد بهترین كتاب هایی است كه در اسلام تألیف شده است. به پیروی از آن حضرت بود كه سلمان فارسی و ابوذر غفاری اخبار سیره رسول الله و تاریخ زندگی او را جمع آوری كردند. همچنین به اشارت و موافقت علی ـ علیه السلام ـ بود كه یاران او به تألیف كتاب در تاریخ اسلام آغاز نمودند. عبیدالله بن ابی رافع، منشی امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ در وصایای علی و كتابی در ذكر اسامی صحابه رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ كه در لشكركشی های جمل، صفین و نهروان در ركاب علی ـ علیه السلام ـ جهاد كردند و مجموعه فتاوی و قضایای علی ـ علیه السلام ـ را در كتابی دیگر مدون كرد. یكی دیگر از خواص یاران علی ـ علیه السلام ـ به نام اصبغ بن نباته مجاشعی فرمانی را كه آن حضرت برای مالك اشتر استاندار مصر صادر كرده بود و وصایای علی را به پسرش محمد بن الحنفیه در كتابی ضبط نمود. سلیم بن قیس هلالی كه او نیز از یاران نزدیك علی ـ علیه السلام ـ بود كتاب جامعی متضمن ارشادات علی ـ علیه السلام ـ به سلمان، ابوذر، مقداد، عمار و نیز بعض خطب آن حضرت را جمع آوری نمود كه در دست است و در نجف به چاپ رسیده است. از آن به بعد جمع احادیث شیعه و تدوین تاریخ اسلام و سیره پیغمبر و ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ آغاز گردید و كتب بسیار در مناقب ائمه اثنا عشر ـ علیهم السلام ـ به رشته تحریر در آمد. بعضی گفته اند كه معاویه شخصی را به نام عبید بن شریه جرهمی مأمور تدوین اخبار، اشعار و انساب اهل یمن نمود. لیكن محققان، از جمله مستشرق آلمانی، پرفسور كورنكو این خبر را بی اساس و مجعول دانسته اند. معلوم است كه بعد از بروز انشعاب بین مسلمین بر سر خلافت و تقسیم مسلمانان به دو گروه شیعی و سنی، و تمركز آن دو عقیده در عراق و شام، تاریخ اسلام، سیره، سنت و احادیث نبوی، برای هر دو فرقه مهم ترین دستاویز به شمار آمده و از هر دو سو كوشیده اند اخبار موافق عقیده خود را تأیید و جمع و منتشر كنند و در تضعیف مستندات طرف دیگر از هیچ اقدامی فروگذار ننمایند. پیدا شدن علم درایه، رجال و نقد احادیث و تقسیم حدیث به صحیح، حسن، موثق، ضعیف،… و تألیف سنن، مسانید و نوشتن زندگی نامه پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ، امامان، صحابه و مقاتل ائمه، صرف نظر از جنبه های دینی و علمی آن، به قصد تولی و تبری و اثبات مبادی مذهب، بوده است. تاریخ در نظر اهل تسنن شرح احوال انبیاء و امم آنان و مظاهر آفرینش الهی از بدو خلقت تا بعثت محمد بن عبدالله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و بعد از آن، دولت های اسلامی است به عقیده آنان جمع اخبار انسان بر روی زمین، مكمل وحی الهی و رسالت قرآن و حدیث می باشد. اما شیعه امامیه، استمرار حكم الهی را بعد از ختم نبوت به وجود امامان ـ علیهم السلام ـ و قیام های انقلابی شیعیان برای اعلاء كلمه حق می دانند و سیره ائمه اثنا عشر ـ علیهم السلام ـ و تاریخ حركات شیعه، همچنین تاریخ اسلام و جهان را بر این اساس تدوین كرده اند. نمونه مشخص این گونه تواریخ، كتاب تاریخ الحركات الشیعه فی الكوفه، تألیف ابو مخنف لوط بن یحیی (م157ق) و نظائر آن است. تألیف اخبار سیره، مغازی و جمع معارف اسلامی و تدوین شعب تاریخ، از احادیث، اخبار ملوك، امم، قـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ، امثال، خرافات، اساطیر، اشعار عرب، انساب قبائل، مناقب و مثالب ایشان، همه از عراق خصوصاً كوفه، نشأت گرفت و از عراق به سایر اقطار اسلامی راه یافت. تاریخ نگاری را عمده موالی شیعه كه غالباً ایرانی نژاد بودند آغاز كردند. این طبقه كه خود را در جامعه خود خواه و متعصب عربی، مظلوم و در اقلیت میدیدند از سوئی جنبش های شعوبی ضد عربی را تقویت می كردند و از سوی دیگر به تألیف آداب و علوم اسلامی به خصوص تاریخ همت گماشتند تا از یك طرف موقع و مقام طبقه خود را در جامعه اسلامی مستحكم كنند و از طرف دیگر سوابق فرهنگی و مفاخر ملی خود را به عرب ها گوشزد نمایند. نخستین مورخ بزرگ اسلام و تشیع، ابو مخنف لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف غامدی ازدی كوفی است. پدرش از اصحاب امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ و خودش از روات امام محمد باقر ـ علیه السلام ـ و به قولی امام جعفر صادق ـ علیه السلام ـ بود. او تاریخ قدیم و معاصر عرب را در 32 تألیف گرد آورد كه از آن جمله است:كتاب المغازی؛ السقیفه؛ الرده؛ فتوح الاسلام؛ فتوح العراق؛ فتوح خراسان؛ الشوری؛ مقتل عثمان؛ الجمل؛ صفین؛ النهروان؛ الحكمین؛ الغارات؛ مقتل امیر المؤمنین علی ـ علیه السلام ـ؛ مقتل الحسن؛ مقتل الحسین؛ مقتل حجر بن عدی؛ اخبار زیاد؛ اخبار المختار بن ابی عبیده الثقفی آخذ الثار؛ مصعب بن الزبیر و العراق؛ اخبار الحجاج؛ اخبار محمد بن ابی بكر؛ اخبار ابن الحنفیه؛ الخوارج و المهلب؛ الازارقه و كتاب خطبه الزهراء… به طوری كه عنوان كتاب های ابو مخنف نشان می دهد نوشته های او نه تنها تاریخ اسلام تا نیمه قرن دوم هجری بلكه دایره معارف تشیع و سیره جامع امیر المؤمنین و حسنین و تفصیل مبارزات شیعیان تا زمان مؤلف است و مورخان شیعی و سنی به خصوص راویان مقتل و واقعه طف، هم از آثار او استفاده كرده اند. وفات ابو مخنف به سال 157 ق در كوفه اتفاق افتاد. ابو عبیده معمر بن مثنی ثقفی ـ بالولاء ـ (م209ق) محدث، لغوی، ادیب و مورخ ایرانی تبار، همه روایات منظوم و منثور قبایل عرب شمالی را در زمینه های مختلف، جمع آوری كرد. شمار كتاب های او را حدود دویست عنوان ثبت كرده اند كه از آن جمله است: فتوح ارمینیه؛ ایام العرب؛ المثالب؛ طبقات الشعراء؛ القبایل و الأمثار. او ضد عرب و شعوبی مسلك بود و حتی كتابی در مطاعن و مثالب عرب نوشته است. یكی دیگر از پیش آهنگان تاریخ نگاری در اسلام، ابوالفضل نصربن مزاحم بن سیار منقری تمیمی كوفی (م212ق) است كه شیعی مذهب بوده و آثارش از منابع اصلی تاریخ تشیع، به شمار می آید. تألیفات عمده او : الغارات؛ الجمل؛ مقتل الحسین؛ اخبار المختار الثقفی؛ المناقب؛ وقعه صفین؛ النهروان و اخبار محمد بن ابراهیم و ابی السرایا. نصر بن مزاحم گرچه در محبت علی ـ علیه السلام ـ و آل او غلو می ورزیده لیكن مورخان سنی و شیعی روایات او را درست و بدون جانبداری تشخیص داده اند. كتاب صفین او كه در ایران و مصر به چاپ رسیده از اسناد معتبر تاریخی به شمار می رود. مكتب و تاریخ نویسی شیعه در عراق، رفته رفته از صورت تواریخ قبیله ای، محلی و مجمل نویسی، به صورت تحقیق، مقایسه و تفصیل در آمد و مؤلفین علاوه بر احادیث و روایات و اشعار عربی از منابع فارسی، سریانی و غیره نیز بهره مند شدند. در صف اول این طبقه باید از ابو المنذر هشام بن محمد بن ابی النصر بن سائب بشر كلبی یاد كرد وی مانند پدرش، نسب شناس، عرب شناس و از بزرگان مورخان شیعه شمرده می شود. او اهل كوفه بود در همان شهر متولد شد و به سال 204 یا 206 ق در همان شهر در گذشت. شمار تألیفات او در صد و پنجاه و اند عنوان نوشته اند. معروف ترین آن ها به شرح ذیل است: جمهره الانساب؛ الاصنام؛ نسب الخیل؛ بیوتات قریش؛ الكنی؛ المثالب؛ افتراق العرب؛ المؤودات؛ القاب قریش؛ القاب الیمن؛ ملوك الطوائف؛ ملوك كنده؛ بیوتات الیمن؛ ماكانت الجاهلیه، تفعله و یوافق حكم الاسلام؛ الدیباج؛ در اخبار شعراء؛ تاریخ اخبار الخلفاء؛ صفات الخلفاء؛ تسمیه من بالحجاز من احیاء العرب؛ كتاب الأقالیم؛ اخبار بكر و تغلب و كتاب اسواق العرب… از این جمله دو كتاب الاصنام و نسب الخیل چند بار به چاپ رسیده و نسخه خطی المثالب كه در آن عیوب عرب بر شمرده شده در كتاب خانه موزه بغداد و اخبار بكر و تغلب نیز در كتاب خانه آل سید عیسی عطار در بغداد موجود است. مورخین و ادبای بعد از او، پیوسته از كتاب های ابن كلبی نقل و درباره اخبار آن ها تحسین یا نقد نوشته اند. دیگر از مورخین شیعی ایرانی تبار كه پیش كسوت مورخان اسلام و جامع شتات تاریخ شیعه به شمار می آید، ابو عبدالله محمد بن عمربن واقد سهمی ـ بالولاء ـ نام داشت. او در مدینه متولد شد. هارون الرشید (م193ق) او را قاضی بغداد كرد و این سمت را تا سال 207 ق كه وفات كرد عهده دار بود. مرگ او هم در بغداد اتفاق افتاد. واقدی در فنون مختلف تراجم، سیره، مغازی و تاریخ، كتاب های معتبر، تألیف كرده است. از جمله آن ها، المغازی النبویه؛ فتح افریقیه؛ فتح المعجم؛ فتح مصر و اسكندریه از اسناد موثق تاریخی است كه به چاپ رسیده است. دیگر از تألیفات او تفسیر القرآن؛ اخبار مكه؛ الطبقات؛ فتوح العراق؛ سیره ابی بكر و وفاته؛ تاریخ الفقهاء؛ الجمل؛ كتاب الصفین؛ مقتل الحسین و ضرب الدنانیر و الدراهم و غیره می باشد. خطیب در تاریخ بغداد آورده است كه واقدی هر واقعه تاریخی را كه می نوشت قبلاً محل آن را معاینه می كرد. گویند بعد از مرگش ششصد جعبه بزرگ كتاب هایی كه تألیف كرده بود از خود باقی گذاشت. او دو مملوك نویسنده داشت كه شب و روز برای او كتابت می كردند. بزرگ ترین راویان اخبار او كاتبش محمد بن سعد زهری (م230ق) معروف به ابن سعد بود كه كتاب الطبقات الكبیر را در تراجم رجال اسلام تألیف كرده و در هشت مجلد به سال 1321 ق در لیدن به چاپ رسیده است. مشهور ترین مورخ شیعی قرن سوم احمد بن اعثم كوفی (مح314ق) مصنف دو كتاب الفتوح در تاریخ فتوحات اسلام تا عهد هارون الرشید و تاریخ در شرح وقایع عصر مأمون تا مقتدر عباسی است. شخصیت های معروف اسلام و جنبش های انقلابی مسلمانان در قرن سوم و چهارم هجری عمدتاً رنگ تشیع داشتند. علمای كلام شیعه كوشش خود را نه در راه ابطال عقاید سنیان، بلكه برای اثبات اصل ولایت و جنبه الهی بودن امامت و اثبات مذهب اهلبیت به كار می بردند و در این راه از كتب و مقالات سایر مذاهب نیز آزادانه استفاده می كردند. نخستین شكاف فكری و سیاسی بین تشیع و تسنن بعد از ظهور دعوت اسماعیلی در شمال آفریقا به وسیله عبیدالله مهدی (م 322 ق) و تأسیس خلافت فاطمی مصر به وسیله المعزلدین الله (م 365 ق) پیدا شد. با بنای شهر قاهره به امرالمعز و ورود او به آن شهر (362 ق) و بنای مسجد جامع و مدرسه دینی الأظهر نخستین دانشگاه شیعی و نخستین دانشگاه اسلامی (360 ق) رسمیت تشیع اعلام شد و نام خلفاء از خطبه جامع الازهر حذف گردید و به جای آن به نام علی ـ علیه السلام ـ و اولاد او خطبه خوانده شد. این افكار و شعارها در تدوین تاریخ اسلام و شرح احوال صحابه و درایه و ارزش یابی حدیث اثر گذاشت. شاعرانی مانند ابوالقاسم محمد بن هانی اندلسی (م 362 ق) و المؤید فی الدین هبه الله شیرازی (م470 ق) با قصاید فاخر خویش دنیای اسلام را متوجه قاهره كردند و تألیف كتاب هایی مانند: افتتاح الدعوه؛ المناقب و المثالب؛ مختصر الآثار فیما روی عن الأئمه الاطهار؛ مناقب بنی هاشم و كتاب المجالس و المسامرات… كه همه به وسیله ابن حیون نوشته شد، محور تازه ای برای تاریخ نویسی شیعه به وجود آورد. اما شیعیان اثنا عشری با دعوت فاطمیان، مخالفت كردند و آنان را ملحد شمردند. و علمای اثنا عشری مثل ابو جعفر علی بن الحسین معروف به صدوق و ابن بابویه قمی (م 329 ق) مصنف كتاب عیون اخبار الرضا؛ امالی؛ اكمال الدین؛ معانی الاخبار؛ كتاب التوحید و ده ها كتاب دیگر در حدیث، كلام و فقه و محمد بن عمر كشی (م 340 ق) صاحب كتاب رجال و شیخ مفید (م 413 ق) از بنیانگذاران فقه و مؤلف احوال ائمه و فضائل عزاداری شهدای طف كتاب ارشاد و احد بن علی نجاشی كوفی صاحب كتاب رجال و كتاب الكوفه و شیخ الطائفه ابو جعفر محمد (م 460 ق) فرزند حسن معروف به شیخ طوسی مصنف كتاب الرجال و كتاب الغیبه و فهرست كتب الشیعه و اسماء المصنفین و كتاب المفصح فی الامامه و مقتل الحسین و اخبار مختار و كتاب های دیگر در حدیث، تاریخ، فقه، كلام و رجال، نه تنها اصول عقاید و شعارهای شیعه اثنا عشری را مشخص نمودند بلكه محور تاریخ نویسی شیعه را هم استوار كردند. تأسیس دولت صفوی در قرن دهم هجری بزرگ ترین توفیق برای مذهب اثنا عشری بود. این دولت نیرومند، بیش از دو قرن در ایران دوام، یافت (تا 1135 ق) و مجال كافی پیدا كرد تا جامعه دوازده امامی را بر اساسی استوار بنا نهد. در این دوره در فضائل و مناقب امامان و تاریخ زندگی و شهادتشان كتب بسیار تألیف گردید. پیداست كه چنین سیاستی ـ با توجه به جنگ های طولانی ایران و عثمانی ـ تاریخ را به طور كلی دگرگون می كند و تنها احادیث مخالف عامه مستند تاریخ به شمار می آید. در عهد صفویان مذهب و رسوم تشیع از ایران به كشور های همسایه به خصوص هند، آسیای میانه، اندونزی، عراق و سواحل خلیج فارس، سرایت كرد و جوامع پیوسته شیعه از دكن تا فرات، تقیه را كنار گذاشته شعار تشیع را آشكار كردند. تعزیه داری و نوشتن كتب مقتل و نمایش نامه های غم انگیز همه جا مرسوم شد و خواندن كتاب فارسی روضه الشهداء در همه مجالس شیعه باب گردید. سایر فرق شیعه مثل اسماعیلیه بهره و اسماعیلیه نزاری و خوجه ها در هند و نور بخشیه در اسكاردو و نواحی كشمیر و غلات علی اللهی و اهل حق در كردستان و عراق، و نیز صوفیان و سایر عقایدی كه از مبادی شیعه نشأت گرفته اند، همه آن ها تاریخ تشیع و اسلام را بر طبق سنن و روایات خود تدوین نموده و از تاریخ برای ابطال دعاوی مخالفان و اثبات نظرات خویش استفاده كردند. در تمامی فروع تاریخ، اعم از تاریخ عالم یا یكی از اقطار اسلامی و تاریخ ملل و نحل و طبقات فقهاء، مفسرین، محدثین، نحویین، فلاسفه، منجمین، اطباء، ادباء، شعراء، نسب شناسان و موسیقی دانان، تألیفات بسیار از مورخان شیعی بر جای مانده است كه برای اطلاع از تفصیل آن ها باید به كتاب بیست و شش جلدی الذریعه الی تصانیف الشیعه و سایر معاجم و فارس مراجعه نمود. در این مقاله به ذكر اسامی و مؤلفات مشاهیر علمای تراجم، احوال، نسب شناسان و مورخان بسنده شده است. (درباره علمای رجال حدیث و كتب مربوط به آن رجال) عبدالله بن ابی رافع، كاتب امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ نخستین مؤلف رجال شیعه بود بعد از او گروه بسیاری از علمای شیعه در قرون متمادی به این كار دست زدند كه معروف ترین آنان به شرح ذیل است: 1. هشام كلبی مؤلف كتاب های: امهات النبی؛ امهات الخلفاء؛ كنی آباء رسول الله…؛ 2. محمد بن عمر واقدی مؤلف طبقات الفقهاء؛ 3. دعبل بن علی خزاعی، شاعر (م 246 ق) مؤلف طبقات الشعراء؛ 4. محمد بن جعفر بن بطه قمی (م 274 ق) مؤلف فهرست اسماء من راه من العلماء؛ 5. عبدالعزیز بن اسحاق زیدی (قرن چهارم) مؤلف طبقات الشیعه؛ 6. ابو محمد عبدالعزیز بن یحیی جلودی (م 330 ق) مولف طبقات العرب و الشهداء؛ 7. عباد بن یعقوب الرواحنی (م 350 یا 351 ق) مؤلف معرفه الصحابه و اخبار المهدی؛ 8. ابوبكر بن الجعابی (م 355 ق) مؤلف كتاب الشیعه، اخبار آل ابی طالب، طبقات اصحاب الحدیث؛ 9. ابو الفرج اصفهانی (م 356 ق) مؤلف الأغانی و مقاتل الطالبیین؛ 10. ابو عبدالله محمد بن عمران مرزبانی (م 358 ق) مؤلف معجم الشعراء؛ 11. ندیم یا ابن الندیم محمد بن اسحاق (م 385 ق) مؤلف الفهرست؛ 12. صاحب بن عباد (م 385 ق) مؤلف كتاب الوزراء كتاب الزیدیه و غیره؛ 13. شیخ مفید (م 413 ق) مؤلف كتاب الارشاد در احوال ائمه اثنا عشر؛ 14. ابو العباس سیرافی (قرن پنجم) مؤلف كتاب المصابیح و كتاب الزیادات؛ 15. ابن شهر آشوب ساروی مازندرانی (م 588 ق) مؤلف معارف العلماء؛ 16. منتجب الدین علی بن عبدالله بن بابویه (م 588 ق) مؤلف فهرست الاسماء؛ 17. ابن ابار اندلسی (م 658 ق) مؤلف كتاب التكمله لكتاب الصله تألیف ابن بشكنوال؛ 18. ابن طاووس عبدالكریم بن احمد (قرن هفتم) مؤلف اشمل المنظوم فی مصنفی العلوم؛ 19. ابن ساعی علی بن انجب (م 674 ق) صاحب اخبار المصنفین و تاریخ الشعراء؛ 20. ابن الفوطی، كمال الدین عبدالرزاق (م 723 ق) مؤلف مجمع الآداب؛ 21. حسن بن علی حانینی (م 1035) مؤلف نظم الجمان فی تاریخ الأكابر و الأعیان؛ 22. محمد بن الحسن بن حر عاملی (م 1104 ق) مؤلف امل الآمل فی علماء جبل عامل؛ 23. سید علی خان شیرازی (م 1118 یا 1120 ق) مؤلف سلافه العصر و الدرجات الرفیعه فی علماء الشیعه؛ 24. میرزا عبدالله اصفهانی معروف به افندی (م1120 ق) مؤلف ریاض العلماء؛ 25. یوسف بن احمد بحرانی (1187 ق) مؤلف لؤلؤه البحرین؛ 26. سید محمد حسن زنوزی (قرن سیزدهم) مؤلف رجال فارسی ریاض الجنه كه در كتاب خانه وزارت امور خارجه محفوظ است؛ 27. شیخ عبدالنبی قزوینی (م 1253 ق) مؤلف تتمه امل الآمل؛ 28. سید محمد باقر خوانساری (م 1313 ق) مؤلف روضات الجنات؛ 29. مؤلفان نامه دانشوران كه به سال1296 ق به چاپ رسید؛ 30. محمد حسن خان اعتماد السلطنه وزیر معارف عهد قاجار مؤلف خیرات الحسان در شرح احوال زنان نامبردار؛ 31. شیخ آقا بزرگ تهرانی مؤلف الذریعه الی تصانیف الشیعه؛ 32. شیخ عبدالعزیز جواهری نجفی مؤلف آثار الشیعه الامامیه در بیست مجلد؛ 33. سید محسن امین عاملی مؤلف اعیان الشیعه و دانشمندان بی شمار دیگر شیعه، از گذشتگان و معاصرین كه تألیفات مبسوطی در علم رجال به عربی، فارسی، تركی، اردو و… در شرح احوال وآثار علماء شیعه به رشته تحریر در آورده اند. در ختام این بحث لازم است از كتاب بزرگ رجال و حدیث شیعه عبقات الانوار تألیف علامه حامد حسین لكنهوئی (م 1306 ق) در دوازده مجلد به فارسی و كتاب الغدیر در یازده مجلد تألیف علامه عبدالحسین امینی (م 1390 ق) یاد شود كه هر دو از پایگاه های اساسی تشیع می باشند. در بین علمای قدیم شیعه سه تن بودند كه هر یك در یكی از شعب تاریخ تخـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ داشتند، ابو مخنف در تاریخ عراق، اخبار و فتوح آن، واقدی در سیره، مغازی، اخبار و فتوح حجاز، و محمد بن سائب كلبی (م 146 ق) و پسرش هشام در علم انساب. قبایل عرب از دیرباز به انساب و نام پدران خود اهمیت بسیار داده و می دهد و هر قبیله به نام جد اعلی و هر پسر به نام پدر نامیده می شود. این كه خواندن اشخاص با كنیه نزد عرب ها تا امروز نشان تكریم و احترام است مبتنی بر همین سابقه می باشد. مخصوصاً بنی هاشم كه تعدادشان در سراسر عالم، از صد میلیون متجاوز است، به حفظ نام نیاكان و ضبط شجره نسب تا هاشم بن عبد مناف ـ جد رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ اهمیت بسیار می دهند و در مسأله خمس و فضائل سادات و امامت نماز از آن بهره بسیار می برند. نخستین نسابه اسلام، كه در مسجد مدینه می نشست و مردم درباره انساب خود از او پرسش می كردند عقیل بن ابی طالب (م ح 60 ق) برادر امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ بود. بعد از او این اشخاص در نسب شناسی نامبردار بودند: 1. كمیت بن زید اسدی شاعر (م 126 ق) ؛ 2. محمد بن سائب كلبی كه در علم انساب او را پیش كسوت و مقدم شمرده اند؛ 3. ابو مخنف لوط بن یحیی؛ 4. ابن كلبی هشام بن محمد بن سائب مؤلف الجمهره فی النسب؛ الموجز فی النسب؛ المنزول فی النسب؛ الفرید؛ فی الانساب الملوكی؛ كه برای برامكه تألیف كرد و جمهره الجمهره؛ 5. احمد بن محمد بن خالد برقی (276 ق) مؤلف كتاب انساب الامم؛ 6. یحیی بن الحسن بن جعفر علوی (م 277 ق) معروف به نسابه؛ 7. محمد بن یزید مبرد نحوی (م 285 ق) مولف كتاب نسب عدنان و قحطان؛ 8. سید كاظم عمیدی نجفی نسابه (قرن سوم) ؛ 9. حسین بن احمد بن عمر علوی نسابه (قرن چهارم) ؛ 10. سید نجم الدین ابو الحسن بن علی علوی معاصر سید رضی و سید مرتضی؛ 11. محمد بن احمد ابیوردی اموی (م 507 ق) نسابه و مؤلف علم انساب؛ 12. شریف ابو علی عمر بن حسین صوفی قرن شش 13. احمد بن علی علوی نسابه (م 539 ق) ؛ 14. یحیی بن الحسین بن اسماعیل حسنی نسابه و حافظ (قرن ششم) مؤلف كتاب انساب آل ابی طالب؛ 15. احمد بن محمد بن علی علوی نسابه قرن هفتم؛ 16. احمد بن محمد بن علی بن محمد دیباج بخاری نسابه، كه ممكن است همان احمد شماره 15 باشد؛ 17. جلال الدین ابوالقاسم علی بن عبدالحمید نسابه (قرن هفتم) استاد جمال الدین احمد صاحب عمده الطالب؛ 18. احمد بن محمد بن المهنا الحسینی (اواخر قرن هفتم) مؤلف التذكره للانساب المطهره، المشجر فی انساب آل ابی طالب؛ 19. جلال الدین ابو علی عبدالحمید حسینی (قرن هشتم) ؛ 20. علم الدین المرتضی بن جلال الدین پسر جلال الدین عبدالحمید نسابه (قرن هشتم) ؛ 21. شریف ابو عبدالله تاج الدین محمد بن قاسم حسنی (م 779 ق) دیباجی حلی معروف به ابن معیه؛ 22. جمال الدین احمد بن علی بن الحسین حسنی (م 828 ق) مؤلف عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب؛ 23. سید تقی الدین محمد شیرازی حسنی نسابه (م 1019 ق) ؛ 24. سید مهدی غریفی نسابه (م 1343 ق) ؛ 25. سید شهاب الدین نجفی مرعشی (م 1411 / ق 1369 ش) از مراجع بزرگ تقلید شیعیان در زمان خود؛ گروه بسیار دیگری از نسابه های شیعه نامشان در كتب تاریخ، حدیث، لغت و انساب مذكور است لیكن تفصیلی از ترجمه آنان در دست نیست مانند: سهل بن عبدالله نسابه ابو نصر بخاری، و شریف بن طباطبا نسابه اصفهانی، و سید ابو المعالی اسماعیل بن الحسن حسنی مؤلف كتاب انساب الطالبیه، و سید ابو جعفر محمد بن هارون موسوی نیشابوری كه او را نسابه الشرق و الغرب خوانده اند، و شریف عز الدین ابو القاسم احمد بن محمد علوی حسینی حلبی نقیب حلب و غیرهم. تقریباً همه نسابه ها و مؤلفان انساب شیعه به طوری كه ملاحظه شد سادات علوی بوده اند و جالب آن كه نه تنها در ایران بلكه در سراسر كشور های اسلامی، خاندان های محتشم سادات، شجره نسب خود را كه آیت افتخار ایشان است تا امروز محفوظ می دارند و بعضی هم این شجره ها را به چاپ رسانده اند. تاریخ نویسی شیعه نیز به وسیله اصبغ بن نباته، یار نزدیك امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ آغاز شد او نخستین مورخی است كه مقتل حسین ـ علیه السلام ـ یعنی شرح شهادت آن حضرت و یارانش را به تفصیل روایت كرده است. اسامی و تألیفات مشاهیر مورخان شیعی به شرح ذیل است: 1. ابان بن عثمان تابعی، ابو عبدالله الأحمر (م 140 ق) استاد ابو عبیده معمر بن المتنی و مولف تاریخ اسلام شامل فصول : المبدء و المبعث و المغازی و الوفاه و السقیفه و الرده؛ 2. محمد بن سائب كلبی نسابه كه از علماء كوفه و در عهد خود از همه كس به ایام و اخبار عرب داناتر بود؛ 3. ابو مخنف لوط بن یحیی، مؤلف فتوح و مغازی و سایر كتاب هائی كه نام آن ها گذشت؛ 4. نصر بن مزاحم منقری كه قبلاً درباره او سخن رفت؛ 5. محمد بن اسحاق مطلبی، صاحب كتاب السیره النبویه و كتاب الخلفاء كه در عهد خود سرآمد مورخان و محدثان بود؛ 6. هشام بن محمد كلبی معروف به ابن كلبی (م 206 ق) كه قبلاً از او سخن رفت، وی مؤلف: الأحلاف، المآثر و البیوتات و المنافرات و المؤودات، اخبار الأوائل، فیما یقارب الاسلام من امر الجاهلیه، اخبار الاسلام، اخبارالبلدان، الشعر و ایام العرب، الأخبار و الأسمار؛ 7. محمد بن عمر واقدی مولف التاریخ الكبیر، المغازی، المبعث، اخبار مكه، فتوح الشام، فتوح العراق، الجمل، مقتل الحسین ـ علیه السلام ـ، السیره و تواریخ دیگر؛ 8. احمد بن ابی یعقوب، یعقوبی معروف به ابن واضح مؤلف تاریخ یعقوبی كه چند بار به چاپ رسیده و به فارسی هم ترجمه شده است؛ 9. احمد بن محمد خالد برقی (م 247 ق) مؤلف: اخبار الأمم، انساب الامم و المغازی؛ 10. ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفی (م 283 ق) مؤلف المغازی، السقیفه، الجمل، صفین، الحكمین، النهر، الغارات، المقاتل؛ 11. ابو عبدالله محمد بن زكریا بن دینار غلابی ـ بالولاء ـ (م 298 ق) راوی و مؤلف كتاب تاریخ؛ 12. محمد بن مسعود عیاشی (قرن سوم) مؤلف سیره ابوبكر و عمر و عثمان و معاویه؛ 13. ابو محمد احمد بن اعثم كوفی (م ح 314 ق) مؤلف كتاب الفتوح و كتاب التاریخ؛ 14. محمد بن مزید بن محمود بوشنجی (م 325 ق) مؤلف: الهرج و الامرج فی اخبار المستعین و المعتز و كتاب عقلاء المجانین؛ 15. ابو احمد جلودی بصری (م ب 330 ق) مؤلف كتب بسیار در سیر و تاریخ كه تفصیل آن ها در الفهرست ابن الندیم مسطور است؛ 16. ابوبكر صولی، مولف كتب بسیار در تاریخ كه تفصیل آن ها در الفهرست ابن الندیم مسطور است؛ 17. اسكافی محمد بن همام كاتب (م 336 ق) مؤلف تاریخ الأئمه؛ 18. ابو الحسن علی بن الحسین بن علی مسعودی (م 346 ق) مورخ بزرگ شیعی مؤلف: مروج الذهب، اخبار الزمان و من اباده الحدثان؛ تاریخ عمومی در حدود سی جلد، التنبیه و الأشراف؛ اخبار الخوارج؛ ذخائر العلوم و ما كان فی سالف الدهور؛ الرسائل؛ الاستدراكات بمامر فی سالف الأعصار؛ اخبار الأمم من العرب و العجم؛ خزائن الملوك و سر العالمین؛ المقالات فی اصول الدیانات؛ البیان ما فی اسماء الأئمه؛ المسائل و العلل فی المذاهب و الملل؛ الأبانه عن اصول الدیانه؛ سر الحیاه؛ الاستبصار فی الأمامه و السیاحه المدینه. آثار مسعودی مانند تاریخ طبری در شرق و غرب مشهور بوده و از این رو اروپاییان او را «هرودوت شرق» لقب داده اند؛ 19. ابو بكر جعابی (م 355 ق) مؤلف اخبار آل ابی طالب، اخبار بغداد، اخبار علی بن الحسین ـ علیه السلام ـ؛ 20. ابو الفرج اصفهانی كه كتاب الأغانی او سند بزرگ تاریخ و حدیث و اخبار موسیقی اسلام است؛ 21. حسن بن محمد بن حسن قمی (اواخر قرن چهارم) مؤلف تاریخ قم. این كتاب را حسن بن علی بن عبدالملك قمی به فارسی ترجمه كرده است (865 ق) ؛ 22. صاحب اسماعیل بن عباد (م 385 ق) مؤلف كتاب الأعیاد، الوزراء، الخلائف، اخبار ابی العیناء، تاریخ الملك و اختلال الدول؛ 23. شیخ صدوق مؤلف كتاب التاریخ؛ 24. شمشاطی، ابوالحسن علی بن محمد العدوی (قرن چهارم) كه تاریخ طبری را مختصر كرده و تاریخ جهان را از زمان اتمام تاریخ طبری تا زمان خود بر آن افزوده است؛ 25. ابو نصر عتبی محمد بن عبدالجبار (م 427 ق) رازی خراسانی قائم مقام شمس المعالی قابوس در خراسان مؤلف تاریخ یمینی یا تاریخ عتبی كه به نام سلطان محمود غزنوی نوشته و منینی در دو مجلد آن را شرح كرده است. ابو شرف ناصح بن ظفر جرفادقانی در اوائل قرن هفتم آن را به نثر مصنوع فارسی برگردانده است؛ 26. حاكم نیشابوری محمد بن عبدالله (م 405 ق) مؤلف تاریخ نیشابور و تذكره الحفاظ؛ 27. ابو سعید منصور بن الحسین آبی (منسوب به آوه، آبه) (م 422 ق) مؤلف نثر الدرر و تاریخ ری و كتاب التاریخ، كه به قول ثعالبی در تتمه الیتیمه پیش از او كتابی به این جامعیت در تاریخ تألیف نشده است؛ 28. ابو الحسن علی بن زید بیهقی (م 565 ق) مؤلف تاریخ بیهق؛ 29. راوندی، سعید بن هبه الله (م 573 ق) مؤلف الخرایج و الجرایح در معجزات نبوی، كرامات الأئمه الاثنی عشر…؛ 30. ابن ابار اندلسی، محمد بن عبدالله مؤلف دررالسمط فی خبر السبط؛ 31. ابن سباعی صاحب تاریخ ابن سباعی (م 674 ق) كه بیش از سی جلد است؛ 32. ابن طقطقی، صفی الدین محمد بن علی بن طباطبا (م 709 ق) مؤلف منیه الفضلاء فی تواریخ الخلفاء و الوزراء معروف به الفخری كه به نام فخر الدین عیسی حكم ران موصل تألیف كرده و مكرراً در مصر، آلمان و فرانسه به چاپ رسیده و به زبان فرانسه هم ترجمه شده است؛ 33. ابن فوطی، كمال الدین عبد الرزاق (م 723 ق) مولف الحوادث الجامعه فی تاریخ المأه السابعه؛ 34. ابو عبدالله ابن نجار بغدادی محمد بن محمود بن حسن (م 643 ق) مؤلف: ذیل تاریخ بغداد، تاریخ المدینه، نزهه الوری فی اخبار ام القری، جنه الناظرین فی معرفه التابعین؛ 35. اسكندر بیك منشی مؤلف تاریخ عالم آرای عباسی كه آن را در شرح حال و سلطنت شاه عباس صفوی و جلوس شاه صفی نوشته است (م 1038 ق) ؛ 36. احمد بن حسن بن علی بن حر عاملی (قرن یازدهم) مؤلف الدرر المسلوك فی اخبار الأنبیاء و الأوصیاء الخلفاء والملوك؛ 37. محمد بن مجیر عنقانی (م ب 1153 ق) مؤلف تاریخ جبل عامل؛ 38. میرزا محمد تقی بن ملا محمد علی كاشی ملقب به لسان الملك و متخلص به سپهر (م 1297 ق) مؤلف كتاب بزرگ ناسخ التواریخ؛ معروف ترین تاریخ عمومی متكی به احادیث شیعه كه به فارسی نوشته شده و تاریخ عالم را در مجلدات بسیار از هبوط آدم تا عصر ناصر الدین شاه قاجار به رشته تحریر در آورده است. گر چه بعد از مرگ سپهر پسرش عباس قلی خان كارش را ادامه داد مع ذلك این تاریخ بزرگ ناتمام ماند…. در دو قرن اخیر كه صنعت چاپ رواج پیدا كرده و انقلابات سیاسی موجب ظهور رژیم ها و دولت های گوناگون در جهان اسلام شده است، شیعیان در ایران و كشورهای آسیایی و افریقایی آن قدر كتاب، رساله، مقاله، زندگی نامه، داستان مذهبی، تاریخی، نسخه تعزیه، نمایشنامه و فیلم نامه تاریخی به زبان های مختلف انتشار داده اند كه فهرست اسامی مؤلفان، مترجمان، سبك و هدف آن ها، خود كتابی بزرگ را فرا می گیرد.[2] [1]. محمد حسین مشایخ فریدنی: دایره المعارف تشیع، تشیع سیری در فرهنگ و تاریخ تشیع، تهران، نشر سعید محبی، 1373، صص 393 ـ 377. [2]. منابع: كتاب الرجال؛ نجاشی، مقدمه تاریخ العبر، ابن خلدون، 1366 ق؛ المواعظ و الاعتبار فی ذكر الحطط و الآثار، تقی الدین مقریزی، بولاق 1270 ق؛ اعیان الشیعه، بیروت 1403 ق؛ عبیدالله المهدی، حسن ابراهیم و احمد شرف طه، مصر 1366 ق؛ المعز الدین الله، حسن ابراهیم و طه احمد شرف، مصر 1367 ق؛ تاریخ تفكر اسلامی در هند، عزیز احمد، ترجمه لطفی و یا حقی، تهران 1367 ش؛ بهجه الآمال فی شرح زبده المقال، حاج ملا علی علیاری، ج1، تهران 1354 ش؛ الذریعه الی تصانیف الشیعه؛ ذیل نام كتاب ها به خصوص ج 3؛
Studies on the civlzasion of islam p 18 boston 1961 the arab kingdom and its fall. Pp 15 – 113 . J . wellhavson Beirut 1963 . medieval islam Gustave E Grunebavm pp 189 – 191 Chicago 1971.
کتاب مجموعه مقالات تاريخ اسلام صفحه 121
هیچ نظری وجود ندارد