قرن پنجم هجری یکی از دورانهای متلاطم سیاسی، فرهنگی در تاریخ اسلام و ایران است که آکنده از تحولات مختلفی است که ذیلاً به صورت اجمال به آنها می پردازیم:
الف) اوضاع سیاسی۱- حکومتها و دولتهای دیالمه:دولتهای دیالمه آل زیاد «316 – 433 ق» در مناطق شمالی ایران و دولتهای دیالمه آل بویه «320- 447 ق» در نقاط مرکزی و جنوبی ایران که در ترویج اسلام و حمایت از جریانهای فکری فرهنگی تشیع و ساحت علم نقش موثری ایفا کردند. ادبا و دانشمندان مختلف مورد توجه ایشان بودند، شخصیت هایی چون ابوعلی سینا، ابن مسکویه در سایه حمایت ایشان به فعالیت علمی می پرداختند.۲- تحرکات دولت غزنویان «351 – 582 ق» در ساقط کردن حکومتهای سامانیان و دیالمه و لشکرکشی به نقاط مختلف ایران و هند قابل اهمیت است. علاقه حکام غزنوی خصوصاً محمود غزنوی به حضور دانشمندان و شعرا و ادبا در دربار غزنوی، ایشان را در بر آن داشت تا با دعوت، تشویق و حتی تنبیه و توسل به زور عالمان را به دربار خود بیاورند. دانشمند شهیری چون ابوریحان بیرونی از آن جمله است.۳- ضعف خلفاء عباسی و کمرنگ شدن ایشان در تحولات سیاسی و فرهنگی جهان اسلام قرن پنجم هم از نکات قابل توجه است.۴- تشکیل دولت ترک تبار سلجوقیان در ایران «429 ق» و حمایت دربار ملکشاه و دیگر شاهان سلجوقی از فعالیتهای علمی فرهنگی خصوصاً فعالیتهای خواجه نظام الملک توسی با ساخت و تاسیس نظامیه ها و ..تقریباً در تمام دوران قرن ۵ اکثر حاکمان و پادشاهان توجه ویژه ای به حوزه های علمی داشتند و سعی در حمایت از دانشمندان و امور پژوهشی را در دسترو کار داشتند.
ب) نهضت فرهنگی امامیه و عامه۱- حوزه های علمیه شیعه و امامیه در بغداد و نجف با قدرت علمی بالایی فعالیت می کردند، علوم فقهی کلامی محور مباحثات علمی در این مراکز بود.۲- فقها و متکلمین امامیه چون شیخ مفید «متوفی ۴۱۳ ق» و سید مرتضی «متوفی ۴۳۶ ق» و شیخ طوسی «متوفی ۴۶۰ ق» و قاضی ابن براج «متوفی ۴۸۱ ق» و دیگران چون نجاشی، دوریستی، کراجکی ، سلار و …۳- حرکتهای علمی فرهنگی شخصیتهایی چون امام محمد غزالی «505» متکلم و معلم اخلاق، ابوالمعالی جوینی «متوفی ۴۷۸ ق» ابوالحسن بصری «متوفی ۴۳۶ ق» و قاضی عبدالجبار »متوفی ۴۱۵ ق» از جمله مهمترین حرکات علمی اهل تسنن در این دوران می باشد.۴- به عبارتی در این دوران دو حوزه علمی عقلی دید به صورت جدی آغاز و پی گیری شد یکی علم اصول و دیگری کلام. علم اصول در بیان قواعد استنباط حکم فقهی و علم کلام پیرامون پاسخگویی به مسائل اعتقادی و هستی شناسی
ج) ادامه روند نهضت ترجمهنهضت ترجمه که در زمان مامون عباسی «اواخر قرن ۲» با حمایت رسمی و همه جانبه دولت عباسی و با تشیکل بیت الحکمه گسترش یافته بود رفته رفته از حالت دولتی و انسجام خارج شده ولی به صورت پراکنده در جاهای مختلف این کار ادامه داشت و آن هم به صورت بسیار کمرنگ و ما در اینجا به بعضی از ترجمه های علوم عقلی و فلسفی اشاره خواهیم کرد.۱-ابوالخیر بن الخمار:طبیب و حکیم نصرانی ایرانی «متوفی ۴۲۱ ق» از شاگردان ابوزکریا که اثاری را از یونانی به عربی ترجمه کردند. از جمله مهمترین آثار ترجمه وی الاثار العلویه پیرامون مسائل ثاوفرسطس است و همچنین نگارش آثاری چون کتاب الوفاق بین رای الفلاسفه و النصاری و سیره الفیلسوف را هم بنا به ضبط ابن ندیم انجام داده است (ابن ندیم، ص۳۷۰)۲- جناب ابوریحان بیرونی:دانشمند مسلمان ایرانی که طی سفر به هند و انجام تحقیقات با ارزشی پیرامون هندوستان کتاب تحقیق ماللهند را نگاشت و رساله ای شامل پیرامون موجودات محسوس و معقول را از هندی ترجمه نمود (صفاء ، ۱۳۸۴، هـ ، ص ۳۲۹) در تحقیق ماللهند مطالبی پیرامون فلسفی هندی هم به چشم می خورد خصوصاً در تطبیق مسائل فلسفه یونان و تصوف با فلسفه هندی.البته باید توجه داشت که این دوران «قرن ۵» تقریباً یک دوره سکون در واردات، صادرات علمی است بلکه دوران هضم، نقد و بررسی و اجتهاد در حوزه های علوم مختلف به حساب می آید.
پی نوشت:
۱- ثاوفرسطیس : از شاگردان افلاطون و ارسطو « 372 – 287 ق م »منابع :ابن ندیم ، الفهرست، نشر دارالمعرفه ، بیروت، لبنانانتشارات جامعه اصفهان، آوای ابوریحان، نشر دانشگاه اصفهان ، ۱۳۵۲بیات، عزیزالله ، کلیات تطبیقی تاریخ ایران، نشر امیرکبیر، ۱۳۷۷ شجزفادقانی، م ، علمای بزرگ شیعه، انتشارات معارف اسلامی، ۱۳۶۴ شجناتی، محمد ابراهیم، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، انتشارات کیهان، ۱۳۷۲ شصفا ، ذبیح الله ، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، انتشارات مجید، ۱۳۸۴
هیچ نظری وجود ندارد