جایگاه برائت در مکتب اهل بیت(علیهم السلام)

۱- اهمیت تبری از دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام) تبری به معنای بیزاری جستن و انزجار و دشمنی با دشمنان خاندان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌باشد که از قبول نداشتن و نپذیرفتن ولایت آنها شروع شده و در مراحل بعدی به اظهار و ابراز نفرت و خشم دورنی و همچنین به اعلان انزجار می‌رسد، و از دیدگاه حضرات معصومین(علیهم السلام) چنان حائز اهمیت است که رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «….لایجوز احد علی الصراط الا ببراءه من اعداء علی علیه السلام» (الفضائل شاذان بن جبرئیل، ص ۵۹). «هیچ کسی از پل صراط نخواهد گذشت مگر آنکه برائت و بیزاری از دشمنان علی(علیه السلام) داشته باشد». برای اعلام و اظهار برائت روشهای متعدد و گوناگونی وجود دارد که از اولین مرحله زندگی – یعنی نام‌گذاری – شروع شده و تا لحظات پایانی – یعنی تلقین میت – به صورت مستمر ادامه دارد، چنانچه امام موسی کاظم(علیه السلام) با اعجاز در گهواره به زبان فصیح به «یعقوب سراج» که اسم نوزاد خویش را حمیراء ]عایشه] نامگذاری کرده بود، فرمودند: «اذهب فغیر اسم ابنتک التی سمیتها امس، فانه اسم یبغضه الله» (کافی، ج ۱، ص ۳۱۰)؛ «برو نامی که دیروز برای دخترت انتخاب کردی تغییر ده، خدا این اسم را مبغوض می‌دارد». همانگونه که در تلقین میت چنین می‌گوییم: «….یا فلان بن فلان اذا اتاک الملکان المقربان» وقتی دو فرشته مقرب آمدند، نام امامان معصوم را یکی پس از دیگری ذکر نموده و در ادامه بگو: «ائمتی و سادتی و قادتی بهم اتولی و من اعدائهم اتبرء فی الدنیا والاخره» (مفاتیح الجنان احکام اموات). ۲- تبری لازمه اجتناب ناپذیر تشیع تبری در فرهنگ روایات معصومین(علیهم السلام) جایگاه خاص و ویژه‌ای دارد به گونه‌ای که اگر شخص، بیزاری از دشمنان اهل بیت(علیهم السلام) نجوید هرگز در زمره شیعیان و محبین محسوب نخواهد شد. امام صادق(علیه السلام) در ضمن روایتی فرمودند: «هیهات کذب من ادعی محبتنا ولم یتبرأ من عدونا» (بحارالانوار، ج ۲۷، ص ۵۸). «هرگز! دروغ می‌گوید کسی که ادعای محبت ما را دارد در حالی که از دشمنان ما بیزاری نمی‌جوید». همچنین حضرت فرمودند: «محبت و ولایت اولیای الهی و بیزاری از دشمنان آنها واجب است؛ برائت از کسانی که بر آل محمد(علیهم السلام) ستم کرده، حرمت آنها را هتک نموده، فدک و میراث حضرت فاطمه زهرا÷ را به زور گرفتند و حقوق آن حضرت و امیرالمؤمنین(علیهم السلام) را به یغما بردند. همان کسانی که خانه حضرت فاطمه÷ را آتش زدند اساس و بنیان ستم را استوار و سنت و سیره پیامبر(صلی الله علیه و آله) را دگرگون نمودند. برائت از ناکثین که بیعت خود را شکسته، جنگ جمل را به راه انداختند و قاسطین ]معاویه و اصحابش در جنگ صفین[ و مارقین ]خوارج نهروان[، برائت از انصاب و ازلام، پیشوایان ضلالت و گمراهی و سرمداران ظلم و ستم از اولین و آخرین،.برائت از اشقی الاولین و الآخرین ]ابن ملجم[ و بیزاری از همه قاتلان اهل بیت(علیهم السلام) واجب است…» (الخصال شیخ صدوق، ص ۶۰۷). و در این زمینه حضرت ثامن الحجج(علیه السلام) فرمودند: «شیعتنا الذین یقیمون الصلاه و یؤتون الزکاه و یحجون البیت الحرام و یصومون شهر رمضان و یوالون اهل البیت و یتبروؤن من اعدائهم…» «شیعیان ما کسانی هستند که نماز به پا داشته و زکات می‌دهند، حج خانه خدا به جا آورده و ماه رمضان روزه می‌گیرند، اهل بیت را دوست داشته و از دشمنان آنها بیزاری می‌جویند». (بحار الانوار، ج ۸، ص ۵۹). «شیخ صدوق& در کتاب اعتقادات خویش در این باره می‌فرماید: «اعتقاد ما ]شیعیان[ درباره ظالمان این است که آنها ملعون هستند و برائت از آنها واجب است… اعتقاد ما ]شیعیان[ درباره «برائت» این است که برائت و بیزاری از بت‌های چهارگانه آن چهار مرد ]…و… و… و معاویه[ و آن چهار زن ]…و…و هنده و ام‌حکم[ و همه پیروان و تابعان آنها واجب است و آنها را شرورترین و بدترین خلق خدا می‌دانیم. اعتقاد به خدا و پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) بدون بیزاری از دشمنانشان ارزشی ندارد». (الاعتقادات فی دین الامامیه، ص ۱۰۲) ۳- قبولی ولایت و اعمال در پرتو تبری تبری از دشمنان اهل بیت(علیهم السلام) شرط مردود یا مقبول شدن اعمال و عبادات می‌باشد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مولا امیرالمومنین(علیه السلام) فرمودند: «….یا علی و الذی بعثنی بالنبوه و اصطفانی علی جمیع البریه لو ان عبدا عبدالله الف عام ما قبل الله ذلک منه الا بولایتک و ولایه الائمه من ولدک و ان ولایتک لاتقبل الا بالبرائه من اعدائک و اعداء الائمه من ولدک بذلک اخبرنی جبرئیل(علیه السلام) {فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ}» (مائه منقبه، المنقبه التاسعه). «یا علی! قسم به خدایی که مرا به پیامبری برگزید و بر همه مردمان مبعوث گردانید، اگر بنده‌ای هزار سال خدا را عبادت کند، خدا از او نمی‌پذیرد مگر با اعتقاد به ولایت تو و ولایت امامان از دودمان تو، و ولایت تو پذیرفته نیست مگر به برائت و بیزاری و تنفر از دشمنان تو و دشمنان دودمانت، این مطلبی است که جبرئیل از جانب خدای تعالی آورده: «هر کس خواست بپذیرد و هر که خواهد انکار نماید و کافر شود». چنانچه امام سجاد(علیه السلام) فرمودند: «…ان محمداً لسید الاولین و الآخرین و ان آل محمد خیر آل النبیین و ان اصحاب محمد الموالین لاولیاء محمد و علی علیهما السلام و المتبرئین من اعدائهما افضل الصحابه المرسلین و ان امه محمد الموالین لاولیاء محمد و علی، المتبرئین من اعدائهما افضل امم المرسلین و ان الله تعالی لایقبل من احد عملا الا بهذا الاعتقاد و لایغفرله ذنبا ولایقبل له حسنه ولایرفع له درجه الا به» حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) سرور و آقای اولین و آخرین است و خاندان او بهترین خاندان پیامبران، و اصحاب او که ولایت پیامبر و امیرالمؤمنین‘ را پذیرفته و از دشمنان آن دو بیزاری داشته باشند بهترین صحابه‌اند؛ و امت او که ولایت پیامبر و امیرالمؤمنین‘ را پذیرفته و از دشمنان آن دو بیزاری جسته باشند از امت‌های بقیه پیامبران افضل و برترند. همانا خدا از هیچ کس عملی را نمی‌پذیرد، گناه کسی را نمی‌آمرزد، حسنه‌ای را قبول نمی‌کند، مقام و درجه کسی را بالا نمی‌برد مگر با این اعتقاد.» (تفسیر امام حسن عسکری(علیه السلام)، ص ۶۲۷). شخصی از امام سجاد(علیه السلام) پرسید: سبب قبول شدن نماز چیست؟ حضرت فرمودند: «ولایتنا و البرائه من‌اعدئنا» «ولایت پذیری از ما و بیزاری از دشمنان ما». (مناقب ابن شهر آشوب، ج ۳، ص ۲۷۴). امام حسن عسکری(علیه السلام) نیز فرمودند: «… و ان الله یزکی اعمالک و یضاعفها بموالاتک لهم و براءتک من اعدائهم…» (تفسیر امام حسن عسکری، ص ۳۶۵). «خداوند به واسطه ولایت اهل بیت(علیهم السلام) و بیزاری از دشمنان آنها اعمالت را پاکیزه می‌کند و ]پاداشی[ مضاعف بر آن عنایت می‌فرماید». 4- بعثت انبیاء برای اعلان تبری: امام باقر(علیه السلام) فرمودند: «ما بعث الله نبیا قط الابولایتنا و البراءه من عدونا و ذلک قول الله فی کتابه {وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی کُلِّ أُمَّهٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللهَ وَ اجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَهُ} (تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۲۵۸). «خدای تعالی هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر به ]اعلان[ ولایت ما و بیزاری و برائت از دشمنان ما، چنانکه خدای تعالی در قرآن می‌فرماید: «همانا ما در میان هر امتی پیغمبری فرستادیم ]تا به خلق ابلاغ کند[ که خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید، پس بعضی مردم را خدا هدایت کرد و بعضی دیگر در ضلالت و گمراهی ثابت ماندند». 5- اشتیاق نگهبانان و حوریان بهشتی به تبری‌جویان امام حسن عسکری(علیه السلام)فرمودند: «پس از ساخته شدن منبر برای پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، ناله‌ای از تنه درخت خرما – که به آن تکیه می‌داد – به گوش رسید، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «والذی بعثنی بالحق نبیا ان حنین خزان الجنان و حورها و قصورها الی من یوالی محمد و علیا و آلهما الطیبین و یبرء من اعدائهما لاشد من حنین هذا الجذع الی رسول الله…» (بحارالانوار، ج ۸، ص ۱۶۳). «قسم به خدایی که مرا به حق به پیامبری برانگیخت! اشتیاق خازنان ]فرشتگان موکل بر[ بهشت و حوریان بهشتی و کاخهای بهشتی به کسی که به ولایت محمد و علی‘ و خاندان پاک آن دو اعتقاد دارد و بیزاری از دشمنان آنها می‌جوید،از اشتیاق و علاقه این درخت به من بیشتر است». 6- عنایت اهل بیت(علیهم السلام) نسبت به تبری‌جویان اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) برای برائت جویان ارزش فوق‌العاده‌ای قائل بوده‌ و به مدح و ستایش آنها پرداخته‌اند، که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم: ۱- آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) در وصف «سلمان» و «ابوذر» و «مقداد» فرمودند: «رحم الله سلمان و اباذر و المقداد ما کان اعرفهم بهما واشد برائتهم منهما و لعنتهم لهما…» (کتاب سلیم بن قیس، ص ۴۴۰)؛ «رحمت خدا بر سلمان و ابوذر و مقداد! چقدر شناخت آنها نسبت به آن دو ]عمر و ابوبکر[ دقیق و تنفرشان از آن دو شدید بود! و چه بسیار بر آن دو لعن و نفرین می‌فرستادند!». 2- در ضمن روایتی دیگر آمده است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در وصف «مقداد» به حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: «یا علی! المقداد اخوک فی الدین و قد قدمک فکانه بعضک حباً لک و تعصباً علی اعدائک…» (بحارالانوار، ج ۳۰، ص ۲۲۴). «یا علی! مقداد برادر دینی توست و تو را بر خویش ترجیح می‌دهد. گویا او بخشی از وجود توست، چون تو را دوست می‌دارد و در دشمنی با دشمنان تو تعصب دارد…» 3- «محمد بن ابی بکر» نیز یکی از کسانی است که امام صادق(علیه السلام) در وصف او فرمودند: «رحمه الله و صلی الله علیه» (الاختصاص شیخ مفید، ص ۶۹). «رحمت خدا و صلوات خدا بر او باد».چرا که او با امیرالمومنین بیعت کرد بر برائت بیزاری از پدرش ابوبکر «عن ابی جعفر(علیه السلام) قال: ان محمدبن ابی بکر بایع علیاً علی البراءه من ابیه: (اختیار معرفه الرجال شیخ طوسی، ج ۱، ص ۲۸۲، ح ۱۱۴). و همچنین با حضرت بیعت کرد بر برائت و بیزاری از عمر «عن ابی جعفر(علیه السلام) قال : بایع محمد بن ابی بکر علی البراءه من الثانی» (همان، حدیث ۱۱۵).
ماهنامه امام شناسی شماره ۲۹