«خواتین» و نقش سیاسى – اجتماعى آنان در تاریخ اسلام‏

خاستگاه، معانى و مترادف‏هاى «خاتون»خاتون/قاتون/قادین، در بیشتر منابع به معناى خانم و زن شوهردار و اصیل، بانو، سیّده و بیگم (به طور عام) و بانوى بزرگ و زنان و دختران بزرگان، خان و خاقان (به طور خاص) به کار رفته است.۲خاتون عنوانى با خاستگاه سغدى بوده که بر همسران تئوچوئه، از سلسله حکم‏رانان چین قدیم و حاکمان ترک زبان بعدى اطلاق گردیده است. بعدها، این عنوان را سلجوقیان (۵۹۰ – ۴۲۹ه )، خوارزمشاهیان (۶۲۸ – ۴۷۰ه ) و جانشینان چنگیز، به کار برده‏اند۳٫ محمود کاشغرى، لغت‏دان مشهور ترک در قرن پنجم هجرى، قاتون را نام دختران افراسیاب دانسته‏4 و صاحب فرهنگ ترکى به فارسى سنگلاخ آن را به بانوى بزرگ، زنان بزرگان و زن شوهردار معنا کرده است‏5. مؤلف غیاث اللغات نیز خاتون را در ترکى از لقب‏هاى زنان بزرگ برشمرده است‏6. بنابراین مى‏توان گفت که کلمه قاتون بعدها در متن‏هاى عربى، فارسى و ترکى، شکل خاتون به خود گرفته است. در واقع، واژه «خاتون» در برابر عنوان «خان» به نشانه بزرگداشت و تجلیل زنان، به کار رفته و در فارسى، بنابر قاعده جمع مکسّر در عربى، به خواتین جمع بسته شده است‏7.خاتون و واژه‏هاى مترادف با آن، هم‏چون بى‏بى و سیّده، در میان شیعیان، به ویژه پیروان شیعه اثناعشرى در ایران، جایگاه خاصى داشته و امام‏زاده‏ها و بقعه‏هاى گوناگون با همان عنوان‏ها، اکنون در ایران و برخى از کشورهاى همسایه، زیارتگاه شیعیان است. بنابراین، گذشته از اطلاق عنوان‏هایى، چون خاتون معلق، خاتون قیامت و خاتون عرب به حضرت فاطمه(س) و حضرت نرجس(س)، مادر بزرگوار امام زمان(عج)۸، امروزه امام‏زاده‏هاى بسیارى در گوشه و کنار کشورهاى اسلامى به دختران برخى از ائمه اطهارعلیه السلام منتسب مى‏باشند که به خاتون یا مترادف‏هاى آن معروف شده‏اند، که از میان آنها، مى‏توان به بقعه آمنه خاتون در قزوین، خدیجه خاتون در مسیر قم – اصفهان، منسوب به دختران امام صادق‏علیه السلام و امام‏زاده‏هاى حلیمه خاتون و سکینه خاتون در قم، منسوب به دختران امام کاظم‏علیه السلام، اشاره کرد۹٫ هم چنین از امام‏زاده‏هاى منسوب به دختران امام کاظم‏علیه السلام که به «بى بى» مشهورند، مى‏توان از بى‏بى حکیمه خاتون در شهرکرد، بى‏بى خاتون در ورده‏10، بى‏بى هیبت در باکو۱۱ یاد کرد. چنان که بقعه‏هاى سَتِى فاطمه در اصفهان، سید ملک خاتون در تهران و سیده بانو در تالش، اغلب به دختران امام هفتم‏علیه السلام منتسب شده‏اند.۱۲علاوه بر «بى بى» از مترادف‏هاى خاتون، که به معناى زن نیکو، خاتون خانه، بیگم، مادر بزرگ و بانو مى‏باشد در فارسى، با اقتباس از ترکى، به مفهوم «خانم خانه» به کار رفته و در قرن هفتم هجرى به زنان متشخص و محترم خراسان اطلاق مى‏شده است،۱۳ گاهى عنوان‏هاى «حُرّه» و «خانم» نیز به معناى خاتون به کار رفته‏اند، چنان که عنوان خانم در دربار تیمور (حک: ۸۰۷ – ۷۷۱ه ) تنها به همسر اول شاه اختصاص داشته و همسر دوم، «کیچیک خانم» یا «کوچک خانم» نامیده شده است. در دوره صفویه نیز براى افرادى، مثل پرى خان خانم، دختر شاه طهماسب، از این عنوان استفاده مى‏شد۱۴٫ از زنان معروفى که عنوان حُرّه داشته‏اند، مى‏توان حُرّه، دختر عبدالکریم بن هوازن قشیرى، محدّث قرن پنجم هجرى و اهل نیشابور، که سمعانى از او حدیث شنیده است؛ حُرّه دختر عبدالرحمن بن الحسن اشعرى، از محدثان دوره خویش و حُرّه خُتّلى (ختلى خاتون)، خواهر سلطان محمود غزنوى و از فعالان سیاسى در جانشینى سلطان مسعود (حک: ۴۳۲ – ۴۲۱ه ) را نام برد۱۵٫در برخى از دوره‏ها، واژه‏هاى خاتون و «تَرکان» ترکیب یافته و حاصل آن، «تَرکان خاتون»، عنوان بعضى از خاتون‏ها شده است. واژه‏هاى تَرکان/تَرخان/تَرکَن، به معناى شریف و خواجه و در لغت ارغو به معنى امیر و فرمان‏روا بوده و یک خطاب و عنوان خاقانى (سلطنتى) براى امیران ولایت‏ها به حساب مى‏آمده است و تنها بر کسى که در صدر و پیشگاه خاقانیت و سلطنت و امارت قرار داشت، اطلاق مى‏شد و معناى آن «یا مطاع»؛ یعنى فرمانرواى درخور اطاعت بود۱۶٫ گرچه واژه تَرکان یا تَرکَن که اغلب بدون توجه به جنسیت (مرد و زن) در بین ترک‏ها و مغولان متداول بوده است، احتمالاً تغییر یافته «تنگرى کن» به مفهوم صاحب و خداوند مى‏باشد، ولى این واژه بیش از مردان، درباره زنان نام‏دارى، هم‏چون، مادر سلطان محمد خوارزمشاه، زوجه سلطان ملکشاه سلجوقى، همسر سلطان سنجر و… بکار رفته و همه آنها به «ترکان خاتون» مشهور شده‏اند۱۷٫
جایگاه و نقش سیاسى خواتین‏جایگاه خاص خاتون‏ها در نزد خلفا، پادشاهان، امیران، وزیران و دیگر کارگزاران دولتى و دسترسى آنان به خبرها و سندهاى ادارى و نیز آگاهى نسبى از جریان‏هاى سیاسى حاکم بر دربار، آنها را به یکى از عوامل تأثیرگذار در امور سیاسى و حکومتى در دوره‏هاى گوناگون، تبدیل کرده است، به طورى که برخى از آنان، از جمله ملکه خاتون در ماوراء النهر، صفیه خاتون در حلب، غازیه خاتون در حماه، ارغنه خاتون در آلمالیغ و… با بهره‏گیرى از فرصت‏هاى پیش آمده، توانستند قدرت را به دست گیرند یا با نفوذ سیاسى بر حکم‏رانان، روند سیاسى را به نفع خویش تغییر دهند.۱۸در این خصوص، علاوه بر حکومت «ملکه خاتون» بر ماوراء النهر – در آستانه فتح این سرزمین به دست مسلمانان در دوره معاویه (۶۰ – ۴۱ه ) – که نشان دهنده حضور فعال و مستقیم خاتون‏ها در قدرت سیاسى پیش از اسلام است، حضور مؤثر «زبیده خاتون»، دختر جعفر بن منصور عباسى و همسر هارون، به عنوان دومین شخصیت سیاسى پس از هارون، به ویژه پس از مرگ خیزران، مادر هارون، اهمیت بسیارى دارد؛ دخالت‏هاى مستقیم زبیده در مسائل حکومتى، خصوصاً کشمکش‏هاى امین و مأمون، فرزندان هارون، که بر سر ولایت عهدى و جانشینى پدر نزاع مى‏کردند، دلیلى بر اقتدار و نفوذ سیاسى خاتون‏ها در دوره عباسیان است. تلاش‏هاى زبیده به عنوان همسر عرب نژاد هارون، در حمایت از فرزند خویش، امین، براى غلبه بر مأمون، فرزند مراجل، همسر ایرانى تبار هارون، با شکست مواجه شد، لکن کسب شهرت فراوان او در این جریان، مبنى بر این که امین، بعد از امام على‏علیه السلام (و به روایتى پس از امام حسن‏علیه السلام) دومین یا سومین خلیفه داراى تبار هاشمى بوده و در تاریخ عباسیان، این افتخار تنها نصیب فرزند زبیده شده است، بعدها از عوامل مؤثر در تحکیم جایگاه سیاسى و اجتماعى زبیده گردید. دخالت در تضعیف خاندان برمک، که منصب وزارت عباسیان را داشتند، یکى دیگر از اقدامات مهم زبیده بود؛ زبیده با تحریک هارون بر ضد جعفر برمکى، زمینه قتل عام برمکیان، (وزیران ایرانى) را فراهم ساخت.۱۹نخستین زنى که بعد از اسلام در ایران رسماً به حکم‏رانى پرداخت، سیده ملکه خاتون، بانوى شیعه و دختر رستم بن شروین، از سپهبدان خاندان باوند در مازندران و همسر فخرالدوله دیلمى (حک: ۳۸۷ – ۳۶۶ه ) بود که در حدود ۴۱۹ه درگذشت.۲۰گرچه طرح و انعکاس جایگاه خاتون در دیوان لغات الترک محمود کاشغرى با بیان «نامى براى دختران افراسیاب»، در اواسط قرن پنجم هجرى مى‏تواند دلیل روشنى بر مقام و منزلت ویژه سیاسى و اجتماعى خواتین در دوره ایلک خانیان (۶۰۷ – ۳۸۲ه ) باشد،۲۱ لکن وجود شاه خاتون، دختر قدرخان، از حکم‏رانان ایلک خانى، در تاریخ بیهقى، مصداق بارز نزدیکى خواتین به دربار در این عصر است.۲۲عصر سلجوقى (۵۹۰ – ۴۲۹ه ) را باید یکى از جلوه‏هاى مهم حیات سیاسى و اجتماعى خواتین به شمار آورد. در این دوران، ترکان خاتون، دختر طفغاج خان، پادشاه سمرقند و همسر ملکشاه سلجوقى، با ایفاى نقش سیاسى در امور حکومتى، پى‏آمدهاى مهمى در باب مسائل گوناگون حکومت داشت. برنامه‏ریزى‏ها و زمینه چینى‏هاى او براى ولى‏عهدى پسر خردسالش، محمود ابن ملکشاه، سبب مخالفت خواجه نظام الملک طوسى و بروز کدورت میان ملکشاه و وزیر گشت. خاتون بعد از وفات ملکشاه در سال ۴۸۵ه خلیفه را واداشت تا محمود، پسر خردسال او را به جانشینى ملکشاه برگزیند. پس از این اقدام، ترکان خاتون از بغداد بازگشت و وارد اصفهان شد و بعد از محاصره این شهر از سوى برکیارق، عاقبت طرفین تن به صلح دادند، ولى ترکان خاتون شخصى را در پى او فرستاد و پس از جنگ دو سپاه در کرج (بین بروجرد و اراک فعلى)، لشکر ترکان شکست خورد. ترکان خاتون عاقبت در سال ۴۸۷ه درگذشت.۲۳از دیگر شخصیت‏هاى معروف خواتین در دوره سلجوقى، ترکان خاتون، دختر ارسلان، خان سمرقند و همسر سلطان سنجر بود. او که در جنگ «قطوان» در سال ۵۳۶ه ، همراه سلطان بود، به دست گورخان قراختائى اسیر شد و پس از دو سال اسارت در قبال پانصد هزار دینار آزاد گردید، ولى در «حادثه غز»، بار دیگر اسیر شده و در زندان درگذشت‏24. گفته شده که سلطان سنجر، همسر دیگرى به نام گوهر خاتون داشته است‏25. در همین دوره، علاء الدین گرچه از برادران دیگر خود کوچک‏تر بود، به سبب موقعیت خاص مادرش کرجى خاتون، ملکه ابخاز، از جانب پدرش غیاث الدین کیخسرو به مقام ولى عهدى دست یافت‏26. در تاریخ آمده است که در سال ۵۳۵ه فرستاده پادشاه کرمان با هدایاى بسیار زیاد نزد سلطان مسعود [بن ملکشاه سلجوقى‏] آمد و خاتون، بیوه المستظهر را خواستگارى کرد. پس وزیر سلطان مسعود به خانه خاتون آمد و پس از گرفتن موافقت، قضات به خانه سلطان آمدند و خطبه عقد، با مهریه‏اى به مقدار یک صد هزار دینار، جارى شد و سکه‏هاى درهم و دینار را شاباش کردند و آن زن پس از این مقدمات روانه خانه شوهر گردید۲۷٫ دیگر شخصیت‏هاى معروف خواتین در عصر سلجوقیان عبارتند از: مهملک خاتون و سَتِى خاتون، همسران سلطان محمود بن محمد ملکشاه؛ خاتون کرمانى، همسر ارسلان بن طغرل؛ خاتون، زوجه سلطان طغرل بَکْ؛ زبیده خاتون، همسر سلطان مسعود و سلجوقه خاتون، دختر قلیچ ارسلان بن مسعود.۲۸نقش اساسى و در برخى موارد منحصر به فرد سیاسى ترکان خاتون در امور مختلف حکومتى، نظامى و اجتماعى در دوره خوارزمشاهیان (۶۲۸ – ۴۷۰ه ) به لحاظ تاریخى، بسیار مهم است. در دوره پادشاهى محمد خوارزمشاه (آغاز به سال ۵۹۶ه ) آن گاه که غوریان هند در صدد حمله به قلمرو خوارزمشاهى بودند، تسلیح همگانى در گرگانج از سوى ترکان خاتون، مادر سلطان محمد خوارزمشاه و همسر علاء الدین تکش، مانع جدى ورود غوریان به شهر شد؛ ملکه ترکان خاتون، ملقب به «خداوند جهان» و «اُلُغ ترکان» این تسلیح را – که چیزى جز یک خدعه جنگى نبود – به کار بست. او براى این کار، هم زمان با اعزام پیکى به خراسان براى مطلع ساختن فرزندش از هجوم دشمن، دستور داد تا مردم خودهایى از کاغذ بسازند و خود را در برابر دشمن مسلّح نشان دهند. نتیجه عظمت ظاهرى چنین لشکرى، در حالى که شهر کاملاً بى‏دفاع بود، این شد که براى برقرارى صلح با قراختائیان، مادرش، ترکان خاتون را به نمایندگى خود براى انجام دادن مذاکرات با قراختائیان مأموریت داد. در برخى منابع تاریخى آمده است که این زن دستور قتل امیر نیشابور را در سال ۶۰۵ه صادر کرده است. اما گفته شده است که در سال ۶۰۹ه که محمد در پى بروز ناآرامى‏ها، درصدد قتل تمام بیگانگان ساکن در خوارزم و همه اهالى سمرقند برآمده بود، با مخالفت جدى ترکان خاتون روبه‏رو شد و کشتار صورت نگرفت.۲۹از دیگر اقدامات مهم ترکان خاتون، مادر سلطان محمد خوارزمشاه، حمایت او از نظام الملک براى رسیدن به مقام وزارت بود. به طورى که سلطان محمد به پیشنهاد ترکان خاتون، ابتدا محمد بن صالح، غلام پیشین ملکه را به وزارت منصوب و سپس، وى را به لقب نظام الملک و ناصرالدین مفتخر کرد و هنگامى که در سال ۶۱۵ه ، سلطان محمد، وزیر خویش را به بى‏لیاقتى و رشوه‏خوارى متهم و برکنار ساخت، ترکان خاتون با تمام توان به پشتیبانى از وزیر برخاست و در این بین، توطئه قتل وزیر را نیز برملا کرد. بر همین اساس، وى که دختر یکى از خانان ترک بود، به پشت گرمى قبیله‏اش – که در جلوس سلطان محمد خدماتى کرده بودند – کاملاً بر امور مسلط شد. تا جایى که وزیران سلطان نیز به میل او انتخاب مى‏شدند و با آن که این مسئله، اطاعت و تبعیت رجال و وزیران سلطان از او بود، موجب بروز کدورت بین وى و سلطان شد. بعدها ترکان خاتون به سبب مخالفت با آى جیجک، مادر جلال الدین منکبرنى، تلاش زیادى کرد تا قطب الدین اوزلاغ شاه، برادر او را ولى عهد کند، امّا نه تنها موفق نشد، بلکه همین امر باعث افزایش کدورت بین او و نواده‏اش، سلطان جلال الدین، گردید. ترکان خاتون به هنگام استیلاى مغول در خوارزم، دوازده تن از شاه‏زادگان را که در آن ولایت بودند، کشت و از بیم گرفتارى، با گنجینه‏ها و حرم سلطان از خوارزم بیرون آمد، ولى سرانجام در برابر مغولان تسلیم شد و پس از اعزام به مغولستان در اسارت و خوارى درگذشت.۳۰سرزمین‏هاى مصر و شام نیز، هم‏چون سایر مناطق جغرافیایى تحت حاکمیت اسلام، شاهد حضور خاتون‏ها در امور سیاسى و حکومتى بوده است؛ چنان که صفیه خاتون، مادر ملک عزیز و دختر ملک عادل، صاحب حلب، بعد از مرگ سلطان ملک ناصر، با صلاح الدین یوسف ازدواج کرد و عاقبت در سال ۳۴۰ه از دنیا رفت‏31. هم‏چنین الملک الکامل در سرزمین‏هاى شرق، الملک المظفر را فراخواند و در لشکرگاه خود دخترش، سلطان دخت غازیه خاتون را به همسرى او درآورد و فرمان حکم‏رانى حماه را به نام او به ثبت رساند۳۲٫ در سال ۵۲۹ خاتون زمرد، دختر جاولى، پسر خود، شمس الملوک اسماعیل را که بعد از پدرش، تاج الملوک ابوسعید بورى، حکومت دمشق را به دست گرفته بود، کشت و امور حکومتى را به برادرش شهاب الدین محمود بن بورى واگذار کرد۳۳٫درباره موقعیت خاص سیاسى و اجتماعى برخى از خاتون‏هاى این دوره، در مصر و شام آمده است که خاتون (د: ۶۹۴ه )، دختر ملک اشرف، موسى بن الملک و همسر ملک منصور محمود بن صالح، داراى املاک مهمى، از جمله دار السعاده، کاخ‏ها، تالارها، روستاها و مزارعى در دمشق و حوران بوده است‏34. و نیز گویند: «هنگامى که در سال ۷۱۶ه سلطان ملک الناصر، محمد بن قلاوون دستور داد که دخترى از خاندان چنگیز را به عقد وى درآورند، خاتون طلبناى با گروهى از فرستادگان روانه سفر شد و چون این کاروان در سال ۷۳۰ه به اسکندریه رسید و خاتون از جایگاه خویش نمایان شد، بى‏درنگ او را بر هودجى زرین، که ممالیک (غلامان) حمل مى‏کردند، نشاندند و به دارالسلطنه در اسکندریه بردند و سلطان، عده‏اى از حاجیان و هجده‏تن از اهل حرم خود را براى خدمت‏گزارى به نزد او فرستاد و پس از پایان مراسم عقد ازدواج، خانه‏اى برایش ساخت و فرستادگان را پس از آن که به آنها انعام‏هاى فراتر از انتظار داد، بازگرداند و آنان هدایاى گران‏قدرى نیز با خود بردند»35. درباره عادله خاتون، دختر احمد پاشا و همسر سلیمان پاشا میرزا قلى (ابو لیلا)، حاکم عثمانى در بغداد، هم آمده است که در دوران حیات شوهرش سهمى از حکومت شوهرش عهده‏دار شد و پس از درگذشت سلیمان نیز تا حدود زیادى قدرت سیاسى را خود به دست گرفت و در برابر مدعیان جانشینى سلیمان، به پاخاست‏36.سلطه مغولان بر بخشى از سرزمین‏هاى اسلامى، به ویژه پس از دوره ایلخانى، زمینه‏هاى مناسبى براى ورود شخصیت‏هاى برجسته خاتون به عرصه‏هاى سیاسى فراهم کرد. به طورى که در دوره فترت، یعنى از دوره ایلخانى تا تشکیل دولت تیمورى (ح: ۷۷۱ه )، زنان بسیارى یا به طور مستقیم بر قدرت سیاسى دست یافتند و یا به طور غیر مستقیم، مشاور همسرانشان در اداره امور ولایت‏ها بودند و حتى مشهورترین سلسله این دوره؛ یعنى آل جلایر، به ویژه شیخ حسن بزرگ (حک: ۷۵۷ – ۷۴۰ه )، مدیون همسر خود، دلشاد خاتون بود که هفده سال حکومت کرد.در دوره آل مظفر هم، زنان در دو جبهه نظامى و سیاسى فعالیت بیشترى داشتند۳۷٫ در این دوران، گذشته از مشاوره و همراهى یسونجین بیکى، خاتون بزرگ‏تر چنگیزخان با او و نیز اولجاى خاتون به همراه دقوز خاتون، با هولاکوخان، در اوایل قرن هفتم هجرى، ایران خاتون، از زنان فرمان‏رواى محلى و حاکم لرستان بود. وى که دختر ابوطالب بود، در سال ۶۳۵ه درگذشت و در حرم سیدالشهداعلیه السلام در کربلا به خاک سپرده شد۳۸٫ هم چنین، در سال ۶۴۹ه ، ارغنه خاتون، به جاى فرزند کوچک‏تر خویش مبارکشاه، به حکم‏رانى اولوس جغتاى رسید و در سال ۶۵۹ه که براى نخستین بار، دو خان بزرگ؛ یعنى قبلاى در چین و اریغ بوکا در مغولستان، بر اریکه قدرت تکیه زده بودند، ارغنه بیکى خاتون [اورقنه‏]، فرمانفرماى اولوس جغتاى، طرفدار اریغ بوکا بود و به همین سبب تلاش قبلاى براى تصرف اولوس جغتاى ناکام ماند و خود قبلاى عاقبت به فرمان اریغ بوکا به قتل رسید. گویند ارغنه خاتون که در آلمالیغ حکومت مى‏کرد، در سال ۶۵۲ه از هلاکو پذیرایى کرد و پس از مرگ همسرش آلغو، با جلب موافقت امیران و وزیران خویش، مبارکشاه را به تخت نشاند. مبارکشاه، از رعایا در برابر سپاه مغول حمایت کرد و در کنار آن، سپاهیانى را که بر عادت گذشته به تاراج اموال مى‏پرداختند، بازداشت و به سبب مسلمان بودنش، از رعایا پشتیبانى کرد. و خود خاتون نیز کیش بودایى داشت، ولى حامى جدى مسلمانان بود۳۹٫ در تاریخ آمده است که در حدود سال ۶۰۸ه پس از ورود مغولان به آلمالیغ وواگذارى آن جا به تغناق تکین، پسر بوزار [اوزار]، بوزار که به طغرى خان ملقب گشته بود، فرزند خویش تغناق تکین و دختر خود، اُلُغ خاتون را به نزد چنگیزخان فرستاد و با مغولان پیمان اتحاد بست‏40.تصاحب حکومت و قدرت سیاسى از سوى اغول غایمیش خاتون، بیوه گیوک خان و جنیقاى، پس از مرگ گیوک خان، از حوادث مهم دوره فترت است. این خاتون که همسر بزرگ گیوک خان (حک: ۶۴۷ – ۶۴۴ه ) بود، پس از مرگ شوهرش، به سنت مغول، به قدرت رسید و به عنوان دومین فرمان‏رواى زن مغول در ایران، حدود پنج سال (۶۴۹ – ۶۴۴ه ) و بنا به قول دیگر، چهار سال، بر امپراطورى مغول حکومت کرد. سرانجام این شاهزاده همراه با «قد اقاج خاتون» به اتهام توطئه چینى بر ضد منکو، در سال ۶۴۹ه محکوم به اعدام شد. گویند در همین ایام منکوقاآن نامه شدید اللحنى خطاب به روبروک، پادشاه فرانسه نوشت و در آن، شاه زاده؛ یعنى اغول غایمیش خاتون را که فرستادگان سن لوئى را با حسن نیت پذیرفته بود، «زنى شریر و بدتر از سگ» دانسته و افزوده است: «چگونه ممکن است که مشار الیها چیزى از جنگ و صلح و خیر و صلاح دولت بداند»41.هم چنین در دوران حکومتى منکو، سلطان پس از مرگ سرتاق، امیران خویش را به قزل اردو فرستاد و براقچین خاتون، بیوه باتو را به فرمانفرمایى منصوب کرد۴۲٫ بنا به نوشته رشید الدین فضل اللَّه، توراکینا خاتون و موکاخاتون، از همسران با نفوذ اوکتاى قاآن بوده‏اند. او درباره یکى از آن دو خاتون مى‏نویسد: «توراکینا خاتون، گر چه از زیبایى زیادى برخوردار نبود لکن در طبیعت او تسلطى تمام بود، مع هذا، این خاتون تحت نفوذ شدید کنیز مسلمان خویش بنام فاطمه و عبدالرحمن وزیرش قرار داشت و به همین سبب، رجال برجسته‏اى از هلاکت نجات یافتند».43
نقش اجتماعى، فرهنگى و دینى خواتین‏حضور مستقیم برخى از خاتون‏ها در عرصه‏هاى حکومتى و جایگاه ویژه بعضى دیگر از آنان در نزد حاکمان، که نفوذ سیاسى و اجتماعى آنان را در میان قشرهاى گوناگون جامعه در پى داشت، زمینه مناسبى براى رشد هدف‏هاى دینى و فرهنگى جوامع اسلامى فراهم کرد. برخى از این خاتون‏ها خود از فقیهان، محدثان، عارفان، هنرمندان، شاعران و پژوهش‏گران عصر خویش بوده‏اند و بدین گونه، تأثیرات مهمى را به طور مستقیم در توسعه فرهنگى و تمدنى جهان اسلام داشته‏اند.شمارى از فقیهان، محدثان، دانشمندان علوم قرآنى، عارفان و پژوهش‏گران عرصه علم عبارتند از: آمنه خاتون، دختر علامه مجلسى اول، از مجتهدان و فقیهان شیعى قرن یازدهم هجرى و صاحب آثارى همچون شرحى بر الفیه ابن مالک و شواهد سیوطى؛۴۴ اسماء خاتون هَکارى (د: ۷۷۰ه )، محدثه قرن هشتم هجرى؛ سَلَمى خاتون جزرى، محدثه و عالمه قرن نهم هجرى؛ فاطمه خاتون جَزَرى، مُدرّسه علوم دینى در قرن نهم هجرى؛ معصومه خاتون شیرازى، عالمه، محدّثه، عابده، زاهده و حافظه قرآن در قرن یازدهم هجرى؛ فاطمه خاتون دختر ملاصدرا؛ عروس مولانا جلال الدین محمد بلخى و عارفه و سالکه قرن هفتم هجرى؛۴۵ بى‏بى منجمه، بانوى ستاره‏شناس ایرانى و همسر مجدالدین محمد ترجمان (د: ۶۷۰ه )؛۴۶ کپک خاتون از قاریان قرآن در دوره سلطان محمد اوزبک‏47 و بى‏بى، دختر عبدالصمد بن على هروى از محدثان معروف دوره خود.۴۸در خصوص هنرهاى اسلامى، از میان خواتین، بیگم خاتون، همسر جهانشاه قراقویونلو (ح: ۸۳۹ه )، از زنان هنردوست و ادب پرور و بانى اصلى مسجد کبود تبریز؛ شاه ملک خاتون، از خوش‏نویسان معروف قرن نهم هجرى و دختر محمد سلطان گورکانى؛ پادشاه خاتون، خطاط و نویسنده مصاحف گوناگون قرآنى؛ گلرخ بانوبیگم و گوهرشاد خاتون از خطاطان معروف قرن‏هاى دهم و یازدهم هجرى، جزء تلاش گران این دوران بوده‏اند.۴۹ هم‏چنین گُنجشکب، دختر ابغا از دیگر خواتین والامقام این دوره بود و امیر سیف الدین تنکنر، احترام مبالغه‏آمیزى براى او قائل بود و فرستادگان او را به گرمى مى‏پذیرفت.۵۰در نیمه دوم قرن هفتم هجرى، از میان خاتون‏هاى معروف، ترکان خاتون، دختر قطب الدین محمود شاه، از اتابکان یزد و همسر اتابک سعد بن ابوبکر، از اتابکان فارس بود. ترکان خاتون بر سعد غالب بود و بعد از وفات اتابک سعد، اغلب امور مربوط به سلطنت، در دست خاتون، قرار گرفت و با آن که نام اتابکى بر او نبود، ولى رأى او در اکثر امور و شئون، معتبر شمرده مى‏شد. شیخ سعدى، قصایدى در ستایش او گفته است. ترکان خاتون سرانجام در حدود سال ۶۶۱ه و یا اندکى بعد از آن، به امر سلجوقشاه، که در حال مستى، دستور اعدام او را به غلام خود داده بود، به قتل رسید.۵۱ همین‏طور در این ایام، أبش خاتون، دختر سعد الثانى و همسر منکو تیمور بن هلاکو، در حدود سال‏هاى (۶۸۶ – ۶۶۳ه )، در مقام امیر فارس، فرمان‏روایى کرد. زامباور او را از اتابکان فارس به شمار آورده است. سلغریان، در سال‏هاى (۶۸۴ – ۶۸۲ه )، اقدام به ضرب سکه در شیراز کردند که نام ابش خاتون نیز بر یکى از آنها که از جنس طلا است، به چشم مى‏خورد. ابش خاتون پس از ۲۳ سال حکومت، به سال ۶۸۵ه در تبریز درگذشت.۵۲در میان حکم‏رانان بنى براک در کرمان، نیز دو زن با عنوان خاتون بوده‏اند، که یکى از آنها قتلغ ترکان خاتون، بیوه قطب الدین محمد بود، که از سال ۶۵۵ تا ۶۸۱ه به حکومت پرداخت و دینارى به تاریخ ۶۷۷ه به نام او ضرب شده که اکنون موجود است و دیگرى صفوه الدین، پادشاه خاتون، دختر محمد و همسر آباقاخان، ایلخان مغول است، که از سال ۶۹۳ تا ۶۹۴ه به عنوان پنجمین پادشاه زن مسلمان، قدرت سیاسى را در دست داشته است.۵۳ از دیگر خاتون‏هاى حکم‏ران در این دوره، دولت خاتون و لاله خاتون بودند که خاتون نخست، اهل سیاست و حکومت بود و پس از فوت همسرش، عزالدین محمد، در سال ۷۱۱ه ، زمام امور را به دست گرفت و خاتون دوم، از دختران سلاطین کرمان بود و مدت زیادى حاکم کرمان بود.۵۴ابن بطوطه، در نیمه نخست قرن هشتم هجرى، از دو ملکه و زن متنفذ در امور حکومتى، که عنوان خاتون داشته‏اند، سخن گفته است؛ یکى از آنها، ملکه طیطغلى، از زنان سلطان محمد اوزبک است که بر مجار، سرداق، خوارزم و نواحى تابعه آنها حکم مى‏رانده و چنان که از وجه تسمیه او معلوم است، ملکه بوده و در نزد سلطان منزلت و نفوذ بالایى داشته است؛ به طورى که سلطان، تا دم در قبه به استقبال او مى‏رفت و سلام مى‏کرد و دستش را مى‏گرفت و تا پاى تخت همراهى مى‏کرد و زودتر از خاتون نمى‏نشست، و دیگرى، بغداد خاتون بود که بر ابوسعید، پسر محمد خدابنده، تسلط کامل داشت و از احترامى بیشتر از زنان دیگر برخوردار بود و چون سلطان بعدها، دلشاد خاتون را به زنى گرفت، بغداد خاتون، با دستمالى سلطان را خفه کرد و به قتل رساند۵۵٫در قرن نهم هجرى، گوهرشاد آغا و دسپینا خاتون از حکم رانان و شخصیت‏هاى معروف خواتین، بودند. گوهرشاد، همسر شاهرخ میرزاى گورکانى (حک: ۸۵۰ – ۸۰۷ه )، سومین پادشاه سلسله گورکانیان و دسپینا، همسر کاردان و پرقدرت اوزون حسن آق قویونلو (حک: ۸۸۲ – ۸۵۷ه ) بودند۵۶٫ هم چنین از حاکمان برجسته زن در هند، مصادف با قرن یازدهم هجرى، ارجمند بانو بیگم (د: ۱۰۴۰ه )، همسر ایرانى تبار شاه جهان، پادشاه گورکانى هند است. این بانو علاوه بر نفوذ خویش بر شاه در دربار گورکانیان هند (حک: ۱۲۷۳ – ۹۳۲ه )، نگهدارى مهر حکومتى، مشهور به «مُهر اُزوک» را بر عهده داشت؛ این نشان، بالاترین حکم حکومتى آن دوره بود. از خاتون‏هاى دیگر این دوران، جهان آرا بیگم (د: ۱۰۹۲ه )، دختر شاه جهان، پادشاه گورکانى هند و صاحب مدرسه و مسجد بزرگ در آگره بود.۵۷با توجه به حمایت برخى از خاتون‏ها از دانشمندان، شاعران و شخصیت‏هاى ادب پرور و علم دوست، طرح دو نکته، که در بعضى از آثار به آنها اشاره شده، لازم است: نکته اول، اتهام شیخ مجدالدین بغدادى، از عالمان معروف دوره خوارزمشاهیان، به ارتباط با ترکان خاتون، در دوران پادشاهى محمد خوارزمشاه مربوط است. در این خصوص، دیدگاه بارتولد این است که گمان نمى‏رود چنین ارتباطى وجود داشته باشد، زیرا ملکه خاتون در آن زمان، حتى داراى «نتیجه» نیز بوده است و قتل شیخ، در واقع، نتیجه خشم آنى خوارزمشاه بوده و به همین دلیل، شاه پس از قتل شیخ، بى‏درنگ از عمل خویش پشیمان شد۵۸٫ نکته دوم، اتهام ترکان خاتون – بانوى دیگر دوره سلجوقیان – به هم دستى با تاج الملک، از وزیر زادگان پارسى زبان، در مخالفت با خواجه نظام الملک وزیر بود، که عاقبت به قتل خواجه انجامید. در این باره نیز، دشمنى‏هاى خواجه با اسماعیلیان و شیعیان اثناعشریه که از سیاست‏هاى تند مذهبى او ناشى مى‏شد و از هیچ تلاشى در راه خنثى کردن عقاید شیعیان فروگذار نبود، نمى‏توان از نظر دور داشت. در ضمن، در همین ایام، ترکان خاتون با امام محمد غزالى همکارى داشته و در تلاش‏هایى که با کمک خلیفه براى رساندن پسرش به پادشاهى انجام داده، از حمایت غزالى برخوردار شده است.۵۹برخى از ادیبان و شاعران معروف خاتون‏ها عبارتند از: لاله خاتون، از دختران پادشاهان کرمان؛۶۰ امه اللَّه خاتون کرد هَکارى، بانوى دانشمند و ادیب قرن نهم هجرى و استاد السخاوى، مؤلف کتاب الضوء اللامع؛ اوراق سلطان بیگم دختر امیر اسکندر، از امیران سلسله قراقویونلوى شیعى مذهب و ادیب و شاعر قرن نهم هجرى؛ پروین خاتون، شاعر اواخر قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم هجرى؛ جهان خاتون، دختر سلطان مسعود شاه اینجو و شاعر بداهه‏گو و صاحب دیوان و لطیفه‏پرداز قرن هشتم هجرى؛ دلشاد خاتون (د: ۷۵۵ه )، نوه امیر چوپان و بانوى فاضل و ادب پرور قرن هشتم هجرى، که هدایاى او به سلمان ساوجى معروفست، به طورى که سلمان او را «بلقیس زمان» لقب داده و مقنعه او را از تاج پادشاهى برتر دانسته است؛۶۱ آغا بیگى گرگانى همسر سعد وقاص و عالم و شاعر زمان خود؛ آقا بیگم هراتى، بانوى توانا در رشته‏هاى مختلف علمى و شعر و بلاغت؛ دولت بانو بیگم دختر عظیم شاه، سلطان هند و اهل علم و فصاحت؛ زیب النسا بیگم، دختر اورنگ پادشاه، سلطان هند و از شاعران پر آوازه فارسى‏گو؛ عصمت بیگم، دختر سیف الملوک میرزا و نور جهان بیگم، همسر سلطان جهانگیرشاه، از شاعران معروف زمان خویش.۶۲برخى از این شخصیت‏هاى ادبى از شاعران پرآوازه عصر خود بوده و شعرهاى دلنشین آنان علاقه‏مندان زیادى داشته است. در ذیل به نمونه‏هایى از اشعار شمارى از خاتون‏ها اشاره مى‏شود:بود از جان محب آل حیدراوراق سلطان بنت شه سکندر(اوراق سلطان بیگم)۶۳
 
من آن زنم که همه کارِ من نکوکارى است‏به زیر مقنعه من همه کُلَه‏دارى است‏حسن شهم زنژاد قرا الغ سلطان‏نه هر سرى به کلامى سزاى سالارى است‏(پادشاه خاتون)۶۴
بلبل از گل بگذرد گرد چمن بیند مرابت پرستى کى کند گر برهمین بیند مرادر سخن پنهان شدم مانند بو در برگ گل‏هر که دیدن میل دارد در سخن بیند مرادختر شاهم ولیکن رو به فقر آورده‏ام‏زیب زینت بس همینم نام من زیب النساء است‏(زیب النساء بیگم)
چون ابر بهار دم به دم گریانم‏مانند فلک همیشه سرگردانم‏با هر که وفا کنم جفا مى‏بینم‏بر بخت خود و طالع خود حیرانم‏(عصمت بیگم)
نور جهان گر چه بصورت زنست‏لیک به باطن زن شیرافکن است‏(نور جهان بیگم)۶۵
اهتمام به تأسیس مدارس و ایجاد مراکز آموزشى، یکى از برنامه‏هاى اساسى حاکمان در اکثر دوره‏هاى اسلامى بوده است و علل اساسى تأسیس این گونه مدارس را باید در نگاه مثبت آنان به عالمان جست و جو کرد، زیرا به سبب ارتباط دین و سیاست، عالمان در حقیقت، نگهبانان دین بوده‏اند و خلفا در اداره امور کشور، به مشارکت آنها نیاز داشته‏اند و از آن جا که عالمان، نزد مردم، محترم و گرامى بودند، به تبع، امیران و پادشاهان هم براى تقویت نفوذ خود و نزدیکى هر چه بیشتر به مردم، بهترین وسیله را نیکویى به فقیران و گرامیداشت عالمان و فقیهان مى‏دانستند. از این رو، براى تحقق این هدف، راهى جز بناى مساجد، بیمارستان‏ها، رباطها (مهمانسراها) و… و نیز تعیین مقررى براى عالمان و فقیهان نبود.۶۶از سوى دیگر، تمدن اسلامى طورى در پیشرفت علم و ادب مؤثر بود، که از کاخ خلیفه تا مسجد و خانه وزیر و امیر و حتى در بساطهاى عیش و نوش، دانشمندان، نویسندگان و گویندگانى پدید آورد و در هر جا براى پژوهش‏هاى علمى و ادبى، محفلى تشکیل مى‏شد و تحصیل علم بر نوجوانان، پیران، کنیزان، غلامان، زن‏ها و… واجب مى‏نمود.۶۷ بر همین اساس، فراهم ساختن امکانات تعلیم و تربیت از طریق بناى مدارس، مساجد، خانقاه‏ها و سایر مراکز آموزشى، از هدف‏هاى اساسى خاتون‏ها در جهت برنامه‏هاى حاکمان مسلمان بوده است؛ آنان با تأسیس مساجد و مدارس در سراسر قلمرو اسلامى، نقش مؤثرى در اعتلاى فرهنگى و دینى جوامع اسلامى، ایفا کرده‏اند و این امر نشان دهنده اهتمام آنان به امر آموزش و پرورش و توسعه دینى و فرهنگى مسلمانان است.۶۸خاتون‏ها، ده‏ها مسجد و مدرسه مهم تأسیس کردند که برخى از آنها بدین قرار است: مسجد عادله خاتون، دختر احمدپاشا؛ مسجد خاتون الس خاتون (ح: ۵۰۷ه ) در شام؛ مسجد ملکه هدیه خاتون در الحکر؛ مدرسه خاتون، دختر سلطان ملک عزالدین مسعود بن قطب الدین، در جبل؛۶۹ مدرسه ربیعه خاتون (د: ۶۴۳ه )، دختر ایوب، ویژه حنبلى‏ها؛۷۰ مدرسه خاتونیه حنفیه خاتون، دختر معین الدین و همسر نورالدین زنگى، در دمشق؛۷۱ مدرسه زمرد خاتون، دختر ایوب، در محدوده بیمارستان نورى که ابن یونس در آن تدریس مى‏کرد؛ مسجد خاتون معینیه، واقع در پایین قلعه نورالدین؛ مسجد تربه خاتون در کنار نهر یزید؛ مسجد زمرد خاتون در صنعا؛۷۲ مسجد بى‏بى خانم (د: ۸۰۱ه ) در سمرقند؛۷۳ مسجد و مدرسه بزرگ تاش خاتون، مادر سلطان ابواسحق در شاه چراغ شیراز؛۷۴ مدرسه شومانیه خاتون، دختر ظهیرالدین شومان؛ مدرسه خاتون، همسر ملک نورالدین؛ مدرسه قصاعیه خطبلسى خاتون، دختر گلى (ح: ۵۹۳ق)؛ مدرسه مادانیه آخشاخاتون، دختر ملک قطب الدین، صاحب ماردین (ح ۶۱۰ق)؛۷۵ مدرسه ست الشام خاتون، دختر نجم الدین بن شاذى؛۷۶ مدرسه خاتونیه ارغوان خاتون، همسر عزالدین (ح: ۷۷۵ه )؛ مدرسه خاتونیه اغل خاتون (ح: ۱۸۲ه ) در بغداد و مدرسه عثمانیه شاه خاتون در قدس‏77. همچنین بعضى از آنها؛ مثل خاتون دختر انر و خاتون دختر خطبلسى، با ایجاد خانقاه در دمشق و مناطق دیگر و نیز باى خاتون، دختر ملک ظاهر بیبرس، با اختصاص محلى با موقوفه‏هاى کافى براى تعلیم زنان، خدمات شایانى در زمینه ارشاد و آموزش مردم، در ابعاد مختلف دینى و اجتماعى انجام داده‏اند.۷۸شمارى از خاتون‏ها در ابتدا مسلمان نبودند، امّا حمایت عملى آنان از اسلام در آن دوران، در متن‏هاى تاریخى ثبت شده است؛ ارغنیه خاتون، از جمله آنهاست. او که در حدود سال ۶۴۹ه به جاى پسر کوچک خویش مبارکشاه، به حکم‏رانى اولوس جغتاى منصوب شد، برکیش بودا بود، ولى با جرأت تمام به حمایت از مسلمانان برخاست و فرزندش مبارکشاه، نخستین فرد از خاندان چنگیزخان بود که اسلام آورد. ابن الفرّاء در این باره مى‏نویسد: سالى شعله‏هاى مصائب و آفات و بلیّات بر مردم خزر روى آورد و پادشاه از حمایت مردم درماند. خاتون، به شاه خزر گفت: «شهریارا! صفت پسندیده‏اى است که هر کسى از آن تازه شود، پژمرده نمى‏شود و هر کسى از آن عزت یابد، خوار نمى‏گردد… و براى سرپرستى رعایا نیز هیچ کس شایسته‏تر از شهریار نیست… پس سپاس نعمت را به سوى او [خداوند] روى آور و از عقوبت دشوار هم بدو پناه ببر و او را فراموش مکن تا فراموشت نکند… به مردم بگو که با صفاى دل به کنه قدرت خداوند اقرار کنند و خود نیز چنان کن و بگو که شکر بى‏شائبه به درگاه بارى را در دعا و زبان به ناله و زارى بگشایند و خود نیز چنان کن… شهریار فرمود که با این سخنان مردم را متنبه و هشیار سازد و خاتون چنان کرد و… پس خداوند خیرات را برایشان متواتر ساخت و برکت آسمان‏ها بر آنان فرو بارید تا اندوهشان به شادى بدل شد و فراخى نعمت بدانان بازگشت.»79گذشته از اقدامات خاتون‏ها در جهت استحکام پایه‏هاى دین اسلام، که در بالا به پاره‏اى از آنها اشاره شد، حضور صد کنیز قرآن خوان در نزد زبیده خاتون و حمایت او از اصحاب علم و ادب و فقیهانى، هم چون جبرائیل بن بختیشوع، طبیب دربار عباسیان؛ اصمعى دانشمند علم لغت؛ قاضى یوسف فقیه و ابوالعتاهیه شاعر، باعث شد که محفل زبیده محل اجتماع هنرمندان، عالمان، طبیبان، شاعران و ادیبان باشد و این اقدامات، زبیده را در منابع تاریخى، زنى دین‏دار، اصیل زاده، محبوب، نیکوکار و خیّر مى‏نماید.۸۰ همین طور، نقش مهم ترکان خاتون، مادر سلطان قطب الدین محمد از عالمان مذهبى را باید از گام‏هاى مؤثر در راه توسعه اهداف عالیه اسلامى دانست.۸۱خاتون‏ها در زمینه‏هاى اجتماعى هم با ایجاد مراکز خدماتى و نیز حمایت از قشرهاى آسیب‏پذیر جامعه‏خویش نقش مهمى ایفا کرده‏اند. برخى از آنان از جمله زبیده خاتون همسر هارون، با حمایت از زاهدان، نیکوکاران، فقیران و بیچارگان؛۸۲ مؤنسه خاتون دختر ملک عادل، با تلاش براى تداوم فعالیت بیمارستان کبیر منصورى در قاهره؛۸۳ بى‏بى منجمه، با تأسیس زاویه در شاه چراغ شیراز، جهت اطعام و پذیرایى زائرین؛۸۴ عادله خاتون و خاتون دختر دقاق و عذرا خاتون، با تأسیس کاروانسرا به نام خودشان‏85 و زیتون خاتون، همسر نیکوکار ارسلان شاه اول (حک: ۵۳۷ – ۴۵۹ه ) ششمین پادشاه سلجوقى کرمان، با تأسیس مدرسه ادب ماهان و رباط مربض یزدیان، گام‏هاى مؤثرى را در راه ارائه خدمات عمومى به قشرهاى مختلف مردم، برداشته‏اند. باید افزود، کاروانسراها بر اساس هنر معمارى اصیل ایرانى و تکالیف مربوط به آن، نماد و نشانه‏هایى دارند که به خوبى تقابل امور مادى و غیر مادى فرهنگ را روشن مى‏کنند.۸۶هم چنین برخى دیگر از خاتون‏ها، با هدیه‏هاى خویش به مستمندان و یارى آنها در مناسبت‏هاى مختلف، جایگاه خاصى در نزد عموم مردم پیدا کردند. نمونه‏هاى زیر از این قبیل است: حفر قنات آب در مکه با هزینه یک میلیون و هفت صد هزار دینار، که به دستور زبیده، همسر هارون صورت گرفت و امروزه به قنات زبیده معروف است؛۸۷ یارى خاتون سریه على بک از زنان نیکوکار به تهیدستان؛۸۸ خیرات و صدقات و خدمات چشمگیرست الشام، خاتون شقیقه تورانشاه (د: ۶۱۰ه )؛۸۹ آثار خیرخواهانه ارسلان خاتون، همسر القائم بامر اللَّه در قزوین و جاهاى دیگر از جمله اهداى لباس و اطعام نیازمندان‏90 و تقسیم آشامیدنى‏ها و خوردنى‏ها در طول سال با هزاران دینار هزینه از سوى ست الشام (د: ۶۱۶ه )، دختر امیر نجم الدین ایوب در مصر.۹۱ این امور، تأثیرات مهم اجتماعى زیادى داشته است. خاتون‏هاى نیکوکار دیگر عبارتند از: تاج الدین خاتون، مادر سلطان سنجر (حک: ۵۵۲ – ۵۱۱ه )؛ تاشى خاتون (د: ۷۵۰ه )، بانى آستان شاه چراغ در شیراز؛۹۲ زمرد خاتون، مادر الناصر لدین اللَّه در قرن ششم هجرى و زاهده خاتون، همسر اتابک بزامه از والیان محلى دوره غزنوى در قرن ششم هجرى و صاحب مدرسه در شیراز.۹۳ابن جبیر (د: ۶۱۴ه )، جهان‏گرد اندلسى، در گزارش خویش درباره چند تن از خاتون‏هاى نیکوکار، با عنوان «سه خاتون نام دار و نیکوکار»، از شرکت آنها در حج سال ۵۷۹ه گزارش مى‏دهد و به بیان برخى از ویژگى‏ها و اقدامات مهم آنان مى‏پردازد. او درباره خاتون اول، دختر امیر مسعود، شاه دربند و ارمنستان و همسر نورالدین، صاحب «آمد» مى‏نویسد: «آثار نیک این خاتون در راه سفر حاجیان بسیار است، از آن جمله، سقاخانه‏هایى که براى رساندن آب رایگان در مسیر، تعبیه شده و نزدیک به سى شتر و دولاب آبکشى دارد و هم چنین او براى تأمین و حمل ره توشه زائرین بیت اللَّه از قبیل جامه و زاد راه و دیگر چیزها، نزدیک به یک صد شتر اختصاص داده است». او در پایان ذکر اقدامات این بانو، میزان نیکوکارى خاتون اول را با جمله: «… و امرها یطول وصفها…» به پایان مى‏برد۹۴٫ ابن جبیر، خاتون دوم؛ یعنى مادر معزالدین، صاحب موصل و همسر بابک، برادر نورالدین و صاحب شام را نیز داراى کارهاى نیک و احسان بسیار مى‏داند و خاتون سوم، دختر دقوس، صاحب اصفهان را نیز زنى والامقام و مؤثر در کارهاى خیر عنوان مى‏کند. نویسنده در پایان گزارش خود، اهتمام این سه خاتون براى انجام کارهاى نیک، همراه با شکوه و جلال سلطنتى آنان را بسیار شگفت‏انگیز و تحسین‏آمیز مى‏داند.۹۵
نتیجه‏خاتون/قاتون/قادین، به معناى خانم و بانوى اصیل (به طور عام) و زنان والامقام و دختران خان و خاقان و بزرگان (به طور خاص)، داراى جایگاه ویژه‏اى در دوره‏هاى مختلف، خصوصاً پس از اسلام، است. واژه خاتون با خاستگاه سغدى آن که امروزه در متون عربى، فارسى و ترکى بدین شکل به کار مى‏رود؛ در ابتدا، شکل قاتون داشته و پیش از اسلام در چین و ماوراء النهر به همسران حکم‏رانان چین و حاکمان بعضى از سرزمین‏هاى دیگر، هم چون بخارا، اطلاق شده است.در دوره اسلامى و دست کم از اوایل دوره عباسى، گرچه خاتون در کنار خان (عنوان خاص مردان) براى بزرگداشت و تجلیل از زنان به کار رفته است؛ لکن این عنوان در بعضى از دوره‏ها از جمله عصر سلجوقیان (۵۹۰ – ۴۲۹ه )، دوره فترت، دوره ایلخانى (ح: ۶۵۴ه ) تا تأسیس دولت تیمورى (ح: ۷۷۱ه ) و دوران حکم‏رانى ممالیک (۹۲۸ – ۶۴۸ه )، در قلمرو اسلامى، کاربرد بیشترى داشته است.واژه خاتون و مترادف‏هاى آن هم چون سیّده و بى‏بى در نزد شیعیان اثناعشرى هم، اهمیت ویژه‏اى داشته و درباره شخصیت برجسته شیعى، از جمله حضرت فاطمه (س) و مادر بزرگوار امام دوازدهم (عج) و یا امام زاده‏هاى منسوب به مادر امام سجادعلیه السلام، دختران امام صادق‏علیه السلام و امام کاظم‏علیه السلام و… به کار رفته است. و نام نخستین حاکم زن ایرانى شیعه در قرن چهارم هجرى، «سیّده ملکه خاتون» بوده است.از سوى دیگر، جایگاه خاص خواتین در نزد خلفا، وزیران، امیران و سایر کارگزاران حکومتى و دست‏رسى آنان به اخبار، اسناد و امکانات دولتى موجب گردیده است که خواتین بتوانند در زمینه‏هاى سیاسى، فرهنگى، دینى و اجتماعى در تاریخ اسلام، نقش مهم و مؤثرى ایفا کنند. به طوریکه برخى از آنان در دوره‏هایى توانستند با دست یافتن بر قدرت سیاسى، خود امور حکومتى را بر عهده گیرند. نیز گذشته از این‏که بعضى از خواتین خود از فقیهان، محدثان، عارفان، دانشمندان، هنرمندان و شاعران پرآوازه عصر خویش بوده‏اند، برخى دیگر از آنان با تأسیس مسجد، مدرسه، خانقاه و سایر مراکز آموزشى و پرورشى، زمینه توسعه فرهنگى، دینى و اجتماعى جوامع اسلامى را فراهم کردند.
پی‌نوشت‌ها:

۱-. دانشجوى دکتراى تاریخ و تمدن ملل اسلامى دانشگاه آزاد – واحد علوم و تحقیقات تهران.۲٫ میرزا مهدى استرآبادى، سنگلاخ، (تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۴ش)، ص ۱۵۲؛ دایره المعارف آذربایجان شوروى (سابق)، (باکو، ۱۹۸۲م) ج ۱۰، ص ۶۱؛ على اکبر دهخدا، لغتنامه، دانشگاه تهران (CD)، ماده «خاتون»؛ محمدحسین اعلمى حائرى، تراجم اعلام النساء، (بیروت، اعلمى، ۱۴۲۰ق)، ج ۱، ص ۳۸۵ (به نقل از تذکره الخواتین)۳-. دایره المعارف اسلام (انگلیسى)، لیدن، ماده Khatun؛ ابوحنیفه احمد بن داود دینورى، اخبار الطوال، ترجمه دکتر محمود مهدوى دامغانى، (تهران، نشر نى، ۱۳۷۱ش)، ص ۸۵ .۴-. محمود کاشغرى، دیوان لغات الترک، (بغداد، مطبعه عامره، ۱۳۳۳ق)، ج ۱، ص ۳۴۳٫۵-. میرزا مهدى استرآبادى، پیشین.۶-. غیاث الدین محمد بن جلال الدین رامپورى، غیاث اللغات، (تهران، معرفت، بى‏تا) ج ۱، ص ۳۶۹٫۷-. غلامحسین مصاحب، دایره المعارف فارسى (تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ش) ج ۱، ص ۸۷۴ .۸-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۲، ص ۴۱۲؛ غلامحسین مصاحب، پیشین، ج ۱، ص ۸۷۴ .۹-. مصطفى اجتهادى، دائره المعارف زن ایرانى، (تهران، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسى، ۱۳۸۲ش) ج ۱، ص ۱۰۶ – ۱۱۶ – ۱۲۲ – ۱۹۴٫۱۰-. همان، ج ۱، ص ۱۰۷٫۱۱-. مشدى خانم، زیارتگاه‏هاى [جمهورى‏] آذربایجان، (باکو، ۱۹۹۲م) ص ۳۴ – ۳۷٫۱۲-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۱۲۳ – ۱۹۹ – ۲۰۰٫۱۳-. ابن خلف تبریزى (برهان)، برهان قاطع، به اهتمام محمد عباسى، (تهران، امیرکبیر، بى‏تا) ص ۲۱۹؛ میرزا مهدى استرآبادى، پیشین؛ غلامحسین مصاحب، پیشین، ج ۱، ص ۴۸۲٫۱۴-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۴۱۵٫۱۵-. همان، ص ۳۸۴٫۱۶-. محمد بن احمد بن یوسف کاتب خوارزمى، مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیو جم، (تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، ۱۳۶۲ش) ص ۱۱۴؛ محمود کاشغرى، پیشین، ج ۱، ص ۳۶۸٫۱۷-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۳۲۶؛ ابراهیم قفس اوغلو، تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمه داود اصفهانیان (تهران، نشر گستره، ۱۳۶۷ش) ص ۵۲ .۱۸-. احمد بن یحیى بن جابر البلاذرى، فتوح البلدان، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق) ص ۲۴۵؛ ابن واضح الیعقوبى، تاریخ الیعقوبى، (بیروت، دار صادر، بى تا)؛ ج ۲، ص ۲۳۷٫۱۹-. جرجى زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه على جواهر کلام، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش) ص ۲۴۲، ۷۹۴؛ زهرا نوروزى، «حیات سیاسى زبیده خاتون»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۸۳٫۲۰-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۲، ص ۶۳۲٫۲۱-. محمود کاشغرى، پیشین، ج ۱، ص ۳۴۳٫۲۲-. ابوالفضل محمد بن حسین بیهقى، تاریخ بیهقى، تصحیح على اکبر فیاض، (تهران، ایرانمهر، ۱۳۵۰ش) ص ۴۸۱٫۲۳-. محمود بن محمد آقسرائى، تاریخ سلاجقه، (تهران، اساطیر، ۱۳۶۲ش) ص ۱۳۶؛ حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسى اسلام، ترجمه عبدالحسین بینش، (تهران، آرایه، ۱۳۷۴ش) ج ۲، ص ۵۰؛ غلامحسین مصاحب، پیشین، ج ۱، ص ۶۲۸٫۲۴-. رشیدالدین فضل اللَّه، جامع التواریخ، (تهران، دنیاى کتاب، ۱۳۶۴ش) ج ۲، ص ۳۳۲؛ غلامحسین مصاحب، پیشین، ج ۱، ص ۶۲۸٫۲۵-. رامپورى، پیشین، ج ۲، ص ۲۶۷٫۲۶-. آقسرائى، پیشین، ص ۳۶٫۲۷-. ابن الجوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک والامم، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق) ج ۱۰، ص ۷۸٫۲۸-. رشیدالدین فضل اللَّه، پیشین، ج ۲، ص ۲۵۲ – ۴۰۸؛ خواجه نظام الملک طوسى، سیاست نامه (تهران، زوار، ۱۳۵۷) ص ۱۷۱؛ عزالدین بن اثیر، الکامل، ج ۸، ص ۳۵۳؛ ج ۱۰، ص ۱۷۹٫۲۹-. و.و. بارتولد، ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، (تهران، آگاه، ۱۳۶۶ش) ج ۲، ص ۷۳۲ – ۷۴۷ – ۷۶۳؛ نورالدین محمد زیدرى نسوى، تاریخ جلالى، (تهران، سعدى، ۱۳۶۶ش) ص ۴۱ – ۴۵٫۳۰-. بارتولد، پیشین، ج ۲، ص ۷۸۸؛ نورالدین نسوى، پیشین، ص ۴۱ و ۴۵؛ غلامحسین مصاحب، پیشین، ماده «ترکان خاتون».31-. ابن تغرى بردى، النجوم الزاهره فى ملوک المصر والقاهره، (مصر، المؤسسه المصریه، بى‏تا) ج ۶، ص ۱۷۳ و ج ۷، ص ۲۰۳٫۳۲-. جمال الدین محمد بن سالم ابن واصل، تاریخ ایوبیان، ترجمه پرویز اتابکى (تهران، انقلاب اسلامى، ۱۳۶۹ش) ص ۲۹۷٫۳۳-. ابن خلکان، وفیات الاعیان، (بیروت، دارالثقافه، ۱۹۶۸م)، ج ۱، ص ۲۹۶٫۳۴-. خلیل بن ایبک الصفدى، الوافى بالوفیات، مکتبه التراث، سایت: alwaraq.comص ۱۸۴۱٫۳۵-. ابى العباس المقریزى، کتاب المواعظ والاعتبار (خطط)، سایت: alwaraq.com ج ۲، ص ۶۷٫۳۶-. دائره المعارف اسلام (انگلیسى)، ماده «عادله خاتون».37-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۲، ص ۵۴۴؛ محمد بن على شبانکاره‏اى، مجمع الانساب، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش) ص ۲۵۶٫۳۸-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۱۰۲ – ۱۶۵؛ محمد جوینى، تاریخ جهانگشاى جوینى، (تهران، افراسیاب، ۱۳۸۲ش) ج ۱، ص ۲۹٫۳۹-. بارتولد، پیشین، ج ۲، ص ۱۰۱۶ – ۱۰۵۴ – ۱۰۵۶؛ مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۲، ص ۵۴۳ .۴۰-. بارتولد، پیشین، ج ۲، ص ۸۳۶ .۴۱-. همان، ج ۲، ص ۱۰۱۱ – ۱۰۱۶ – ۱۰۳۵؛ محمد بن على شبانکاره‏اى، پیشین، ص ۲۵۶؛ مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۹۷؛ ج ۲، ص ۵۴۳ .۴۲-. بارتولد، پیشین، ج ۲، ص ۱۰۳۱٫۴۳-. رشیدالدین فضل اللَّه، پیشین، ج ۲، ص ۱۰۰۱٫۴۴-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۱، ص ۲۰۶٫۴۵-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۹۱؛ ج ۲، ص ۶۲۷ – ۷۲۴ – ۷۲۵ – ۸۶۱ .۴۶-. غلامحسین مصاحب، پیشین، ماده «بى بى».47-. ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه (تحفه النظار فى غرائب الامصار وعجائب الاسفار) (بیروت، المکتب المصریه، ۱۴۲۵ق) ج ۱، ص ۳۰۶٫۴۸-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۱، ص ۱۴۹٫۴۹-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۲۳۵؛ ج ۲، ص ۶۳۷ – ۷۸۶ – ۷۹۴٫۵۰-. خلیل بن ایبک الصفدى، اعیان العصر واعوان النصر (المکتبه التراثیه). سایت: www.alwaraq.com.51-. عباس اقبال آشتیانى، تاریخ مغول (تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ش) ص ۳۹۰؛ زامباور، نسب نامه خلفا و شهریاران، ترجمه دکتر محمدجواد مشکور، (تهران، کتابفروشى خیام، ۱۳۵۶) ص ۳۵۰؛ غلامحسین مصاحب، پیشین، ج ۱، ص ۶۳۸٫۵۲-. اقبال آشتیانى، پیشین، ص ۳۹۰٫۵۳-. همان، ص ۳۵۶؛ مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۲۴۲٫۵۴-. محمدحسین اعلمى حائرى، همان، ج ۲، ص ۹۲ – ۳۸۵؛ نامعلوم، الف لیله ولیله، www.alwaraq.com، ص ۷۱۹ – ۷۲۰٫۵۵-. ابن بطوطه، پیشین، ج ۱، ص ۳۰۴ – ۳۰۶٫۵۶-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۱۲ – ۴۶۳٫۵۷-. همان، ج ۱، ص ۷۲٫۵۸-. و.و. بارتولد، پیشین، ج ۲، ص ۷۸۴ .۵۹-. نوراللَّه کسائى، مدارس نظامیه و تأثیرات اجتماعى آن، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش) ص ۳۷ – ۴۵ – ۲۶۹ – ۲۸۶٫۶۰-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۲، ص ۳۸۵٫۶۱-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۱۳۹ – ۱۶۵ – ۲۶۱ – ۳۵۲ – ۶۴۸٫۶۲-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۱، ص ۱۹۵ (به نقل از «تذکره الخواتین»)، همان، ص ۳۷۵؛ ج ۲، ص ۹۲ – ۲۷۷ – ۴۱۵٫۶۳-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۱۶۵٫۶۴-. محمدبن على شبانکاره‏اى، پیشین، ص ۲۰۲٫۶۵-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۲، ص ۱۴۹ – ۲۷۷ – ۴۱۵٫۶۶-. جرجى زیدان، پیشین، ص ۶۲۶٫۶۷-. همان، ص ۵۹۴ .۶۸-. عبدالقادر بن محمد النعیمى، الدارس فى تاریخ المدارس، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق) ج ۱، ص ۹۶ – ۳۸۵ و ج ۲، ص ۲۸۰٫۶۹-. ابن خلکان، پیشین، ج ۴، ص ۱۲۱٫۷۰-. نجم الدین ابراهیم بن على الحنفى الطرسوسى، تحفه الترک فیما یجب أن…، (المکتبه التراثیه)، سایت: www.alwarag.com.71-. ابن خلکان، پیشین، ج ۳، ص ۲۴۴٫۷۲-. النعیمى، پیشین، ج ۲، ص ۲۷۰ – ۲۷۵ – ۲۷۹٫۷۳-. حائرى، پیشین، ج ۲، ص ۱۴۹٫۷۴-. ابن بطوطه، پیشین، ج ۱، ص ۱۹۰٫۷۵-. النعیمى، پیشین، ج ۱، ص ۲۳۸ – ۳۸۵ – ۴۵۵٫۷۶-. الذهبى، سیر اعلام النبلاء، (بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق) ج ۲۲، ص ۷۵٫۷۷-. اعلمى حائرى، پیشین، ج ۱، ص ۲۱۴ – ۲۲۶٫۷۸-. عبدالحى بن احمد الدمشقى، شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، (بیروت، دارالکتب العلمیه، بى‏تا) ج ۳، ص ۳۰۳؛ عبدالکریم الرافعى القزوینى، التدوین فى اخبار قزوین، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۹۸۷م) ج ۱، ص ۱۳۰؛ النعیمى، پیشین، ج ۱، ص ۳۸۵؛ ج ۲، ص ۱۳۱؛ دکتر احمد شلبى، تاریخ آموزش و پرورش در اسلام، ترجمه محمدحسین ساکت، (تهران، فرهنگ اسلامى، ۱۳۷۰ش) ص ۱۳۶٫۷۹-. حسین بن محمد ابن الفرّاء، رسل الملوک (سفیران)، ترجمه پرویز اتابکى، (تهران، انقلاب اسلامى، ۱۳۶۳ش) ص ۵۱ .۸۰-. جرجى زیدان، پیشین، ص ۵۹۵؛ زهرا نوروزى، «حیات سیاسى زبیده خاتون»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۸۳٫۸۱-. دکتر غلامرضا ورهرام، تاریخ آسیاى مرکزى، (مشهد، آستان قدس رضوى، ۱۳۷۲ش) ص ۲۵۹٫۸۲-. زهرا نوروزى، پیشین.۸۳-. المقریزى، پیشین، ص ۱۱۶۶٫۸۴-. احمد عیسى بک، تاریخ بیمارستان‏ها در اسلام، ترجمه دکتر نوراللَّه کسائى، (تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، ۱۳۷۱ش) ص ۷۰٫۸۵-. النعیمى، پیشین، ج ۱، ص ۹۶؛ ج ۲، ص ۱۵۲ – ۲۷۲٫۸۶-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۲، ص ۵۷۹؛ ناصر تکمیل همایون، «کاروانسرا در فرهنگ ایران»، مجله تحقیقات تاریخى، شماره ۴ و ۵ ، بهار و تابستان ۱۳۶۹ش.۸۷-. على بن حسین مسعودى، مروج الذهب، (قم، دارالهجره، ۱۳۶۳ش) ج ۴، ص ۲۲۶٫۸۸-. عبدالرحمن بن حسن الجبرتى، تاریخ عجایب الآثار فى التراجم والاخبار، (بیروت، دارالجیل، بى‏تا) ج ۳، ص ۵۳۸ .۸۹-. الذهبى، پیشین، ج ۲۲، ص ۷۸٫۹۰-. محمدحسین اعلمى حائرى، پیشین، ج ۱، ص ۲۱۴٫۹۱-. جمال الدین یوسف ابن تغرى بردى، پیشین، ج ۶، ص ۲۴۶٫۹۲-. مصطفى اجتهادى، پیشین، ج ۱، ص ۳۱۳ – ۳۱۸؛ ج ۲، ص ۵۰۳ .۹۳-. هندوشاه نخجوانى، تجارب السلف (تهران، طهورى، ۱۳۵۷ش)، ص ۳۲۱٫۹۴-. ابن جبیر، رحله ابن جبیر، (مصر، دارالکتاب المصرى، بى‏تا)، ص ۱۳۶٫۹۵-. همان.منابع:‏- آقسرائى، محمود بن محمد، تاریخ سلاجقه (مسامره الاخبار ومسایره الاخبار)؛ (تهران، اساطیر، ۱۳۶۲ش)- ابراهیم حسن، حسن، تاریخ سیاسى اسلام، ترجمه عبدالحسین بینش، (تهران، آرایه، ۱۳۷۴)- ابن اثیر، عزالدین محمد بن محمد، الکامل فى التاریخ، چاپ دوم، (بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق)- ابن بطوطه، محمد بن عبداللَّه، رحله ابن بطوطه (تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار)، (بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۲۵ق)- ابن تغرى بردى، جمال الدین ابى المحاسن یوسف، النجوم الزاهره فى ملوک المصر والقاهره، (مصر، المؤسسه المصریه العامه، [بى تا])- ابن جبیر الاندلسى، محمد بن احمد، رحله ابن جبیر، (مصر، دارالکتاب المصرى، [بى‏تا])- ابن الجوزى، عبدالرحمن بن على بن محمد، المنتظم فى تاریخ الملوک والامم، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق)- ابن خلف تبریزى (برهان)، برهان قاطع، به اهتمام محمد عباسى، (تهران، امیرکبیر، [بى‏تا])- ابن خلکان، شمس الدین احمد بن محمد بن ابى بکر، وفیات الاعیان، (بیروت، دارالثقافه، ۱۹۶۸م)- ابن الفرّاء، حسین بن محمد، رسل الملوک (سفیران)، ترجمه پرویز اتابکى، (تهران، انقلاب اسلامى، ۱۳۶۳ش)- ابن واصل، جمال الدین محمد بن سالم، تاریخ ایوبیان (مفرج الکروب فى اخبار بنى ایوب)، ترجمه پرویز اتابکى، (تهران، انقلاب اسلامى، ۱۳۶۹ش)- اجتهادى، مصطفى (سرپرست)، دایره المعارف زن ایرانى، (تهران، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسى، ۱۳۸۲ش)- استرآبادى، میرزا مهدى، سنگلاخ، (تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۴ش)- اعلمى حائرى، علامه شیخ محمدحسین، تراجم اعلام النساء، (بیروت، مؤسسه الاعلمى، ۱۴۲۰ق)- اقبال آشتیانى، عباس، تاریخ مغول، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ش)- بارتولد.و.و، ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، (تهران، آگاه، ۱۳۶۶ش)- البلاذرى، احمد بن یحیى بن جابر، فتوح البلدان، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق)- بیهقى، ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقى، (تهران، ایرانمهر، ۱۳۵۰ش)- تکمیل همایون، ناصر، «کاروانسرا در فرهنگ ایران»، مجله تحقیقات تاریخى، شماره‏4 و ۵ ، بهار و تابستان ۱۳۶۹ش.- الجبرتى، عبدالرحمن بن حسن، تاریخ عجایب الآثار فى التراجم والاخبار، (بیروت، دارالجیل، [بى تا])- جوینى، محمد، تاریخ جهانگشاى جوینى، تصحیح محمد قزوینى، چاپ سوم، (تهران، افراسیاب، ۱۳۸۲ش)- الحنفى الطرسوسى، نجم الدین ابراهیم بن على، تحفه الترک فیما یجب أن یعمل فى الملک، (المکتبه التراثیه) سایت: www.alwarag.com- خوارزمى، محمد بن احمد بن یوسف کاتب، مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیو جم، (تهران، علمى و فرهنگى، ۱۳۶۲ش)- الدمشقى، عبدالحى بن احمد، شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، (بیروت، دارالکتب العلمیه، [بى تا])- دهخدا، على اکبر، لغتنامه، (انتشارات دانشگاه تهران (CD)).- دینورى، ابوحنیفه احمد بن داود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، (تهران، نشر نى، ۱۳۷۱ش]- الذهبى، محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز، سیر اعلام النبلاء، (بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۱۳ق]- الرافعى القزوینى، عبدالکریم بن محمد، التدوین فى اخبار قزوین، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۹۸۷م]- رامپورى، غیاث الدین محمد بن جلال الدین، غیاث اللغات، (تهران، کانون معرفت، [بى‏تا])- زامباور، نسب نامه خلفا و شهریاران، ترجمه محمدجواد مشکور، (تهران، خیام، ۱۳۵۶)- زیدان، جرجى، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه على جواهر کلام، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش)- شبانکاره‏اى، محمد بن على، مجمع الانساب، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش)- شلبى، احمد، تاریخ آموزش و پرورش در اسلام، ترجمه محمدحسین ساکت، (تهران، فرهنگ اسلامى، ۱۳۷۰ش)- الصفدى، خلیل بن ایبک، الوافى بالوفیات، (مکتبه التراث)، سایت: www.alwaraq.com- الصفدى، خلیل بن ایبک، اعیان العصر واعوان النصر، (مکتبه التراث)، سایت: www.alwaraq.com- طوسى، خواجه نظام الملک، سیاست نامه، به کوشش مرتضى مدرسى (تهران، زوار، ۱۳۵۷)- عیسى بک، احمد، تاریخ بیمارستان‏ها در اسلام، ترجمه دکتر نوراللَّه کسائى، (تهران، علمى و فرهنگى، ۱۳۷۱ش)- قفس اوغلو، ابراهیم، تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمه داود اصفهانیان، (تهران، گستره، ۱۳۶۷ش)- کاشغرى، محمود، دیوان لغات الترک، (استانبول، مطبعه عامره، ۱۳۳۳ق)- – ، دیوان لغات الترک، ترجمه حسین محمدزاده صدیق، (تهران، اختر، ۱۳۸۴ش)- – ، دیوان لغات الترک، ترجمه سید محمد دبیر سیاقى، (تهران، مطالعات فرهنگى، ۱۳۷۵ش)- کسائى، دکتر نور اللَّه، مدارس نظامیه و تأثیرات اجتماعى آن، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش)- مسعودى، على بن حسین، مروج الذهب، (قم، دارالهجره، ۱۳۶۳ش)- مصاحب، غلامحسین، دایره المعارف فارسى، (تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ش)- المقریزى، احمد بن على، کتاب المواعظ والاعتبار (خطط)، (المکتبه التراثیه) سایت: www.alwaraq.com- نامعلوم، الف لیله ولیله، (المکتبه التراثیه) سایت: www.alwaraq.com- نخجوانى، هندوشاه، تجارب السلف (تهران، طهورى، ۱۳۵۷ش)- نسوى، نورالدین محمد زیدرى، سیره جلال الدین (تاریخ جلالى)، (تهران، سعدى، ۱۳۶۶ش)النعیمى، عبدالقادر بن محمد، الدارس فى تاریخ المدارس، (بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق)- نوروزى، زهرا، «حیات سیاسى زبیده خاتون»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۸۳٫- ورهرام، دکتر غلامرضا، تاریخ آسیاى مرکزى، (مشهد، آستان قدس رضوى، ۱۳۷۲ش)- همدانى، رشیدالدین فضل اللَّه، جامع التواریخ، (تهران، اقبال، ۱۳۷۶ش)- – ، (تهران، دنیاى کتاب، ۱۳۶۴ش)- الیعقوبى، ابن واضح، تاریخ الیعقوبى، (بیروت، دار صادر، [بى تا])- Azarbayjan savet encyclopaediaci, baku, 2891.)ى‏کرت ن‏ابز ه‏ب و ک‏یلیریس طخ ه‏ب(- Encyclopaedia of Islam, Leiden.- Mashadi Xanim Nemat, Azarbayjan-da pirlar, Baku, 2991.)ى‏کرت ن‏ابز و ک‏یلیریس طخ ه‏ب(
منبع:www.shareh.comwww.tarikheslam.com