سال های آغازین سده دوم هجری بود که در دیار محدّثان و فقیهان شیعه، شهر کوفه، در خانه مردی به نام محمد، کودکی چشم به گیتی گشود که آینده ای بس درخشان در انتظارش بود؛ نوباوه ای که چشم و چراغ شبستان تبار و قبیل خود گردید. نام ذَریح برایش برگزیده شد، و چون زادگاه او کوفه بود، بدو «کوفی» می گویند، و کنیه اش «ابوالولید» است، و چون منسوب به قبیله معروف محارب بود، به «محاربی»[۱] نیز اشتهار داشت.[۲]
از باورها و موقعیت فردی و اجتماعی پدر او، مطلب چندانی نمی دانیم، ولی احتمالاً او یکی از رهروان راه پاک اهل بیت: بوده؛ چون چنین فرزند گران قدری در دامن او پرورش یافته و مسیر سعادت را به خوبی طی کرده است.ذریح از اوایل نوجوانی و جوانی و از زمانی که خویش را به انسانی انتخابگر شناخت و موقعیت خود را درک کرد، راه خویش را از سایر مکاتب جدا کرد و در خط ولایت اهل بیت: گام نهاد و در این زمینه، به معرفت خود، عمق و ژرفا بخشید. او در کسب معارف امامان: مجدّانه به تحصیل دانش دین پرداخت. وی در این حوزه به چنان جایگاه رفیعی رسید که در کوتاه مدّت در شمار یکی از مرزبانان برجسته فرهنگ اسلام ناب، و حافظان احادیث اهل بیت: جای گرفت.
در محضر خورشید
در اوایل سده دوم هجری، شهر کوفه، یکی از پایگاه های اصیل و بی بدیلِ گسترش و حفظ مکتب تشیع و معارف آن به شمار می رفت و محدّثان بزرگی در این راه می کوشیدند. ذریح نزد استادان این دانش حضور یافت و از خرمن فضل و دانش آنان بهره برد، ولی جان او در عشق به حجّت خدا می تپید و عطش کسب دانش بیشتر و نیل به سرچشمه های آن، او را به سمت و سوی شهر مدینه می کشید. بنابراین از زادگاهش روانه سرزمین مدینه شد و یکسره راهیِِ بیت رفیع امام جعفر صادق(ع) شد و در عداد یاران آن بزرگوار جای گرفت. تا آن حضرت در قید حیات بود، این بهره مندی استمرار یافت.بعد از شهادت آن حضرت (۱۴۸ق.) ذریح، با بینش والای امام شناسی اش، نزد امام کاظم(ع) حضور یافت. بدین روی است که نجاشی در میراث مکتوب خود می نویسد: او از وجود مقدّس موسی بن جعفر(ع) روایت می کند و از اصحاب او به شمار می رود.[۳]
استادان
ذریح، افزون بر بهره مندی از دانش بی پایان این دو امام، در نزد محدّثان شیعه نیز حضور یافت؛ همانند: ابو حمزه ثمالی، ابو بصیر، عباده و مضمره.[۴]
شاگردان
این راوی بلند مرتبه، در حوزه حدیث چنان اوج گرفت که خود از استادان بزرگ آن گردید. بدین سان است که گروه زیادی از راویان برجسته به حوزه درس او شتافتند و از محضرش کسب فیض و معرفت کردند که برخی از آنان از این قرارند: ابن ابی عمیر، عبدالله بن مغیره، جعفر بن بشیر بجَلّی، جمیل بن صالح، علی بن حکم، عبدالله بن سنان، حسین بن نعیم صحّاف، حسن بن جهم، معاویه بن وهب، صفوان بن یحیی، محمد بن خالد برقی قمی، حسن بن رباط، ابان بن عثمان، یحیی بن عُمران حلبی، حسین بن عثمان.[۵]
جایگاه والا
تقریباً همه پژوهش گران عرصه محدّث شناسی از دیرباز تا عصر حاضر، ذریح را یکی از بزرگ ترین چهره های ماندگار فقه و حدیث شیعه دانسته اند و شخصیت ارزشمند او را پاس داشته اند؛ چنان که شیخ طوسی و علامه حلّی، به جایگاه والا و وثاقت و وجاهت او اشاره داشته اند. سایر عالمان شیعی نیز نظر این دو را تأیید کرده اند.[۶]
ویژگی ها
ذریح، دو ویژگی برجسته دارد که به روایات او وثاقت می بخشد: یکی، راستگو بودن در نقل روایات؛ به گونه ای که امام جعفرصادق(ع) او را به دلیل داشتن این صفت ارزشمند ستایش کرده است. چه افتخار بزرگی که آن حضرت از او به عنوان «انسان صادق» یاد کند؛ ویژگی دیگر، درک ژرفای کلام اهل بیت و توجه به لایه های گوناگون سخنان آن بزرگواران.
به عنوان نمونه، به داستان ذیل توجه شود: این قسمت از آیه که می فرماید:(ثُمّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ)[۷]، دلالت دارد که واجب است حاجیان بعد از سعی صفا و مروه، بدن خود را از چرک پاک سازند، مو و ناخن را کوتاه کنند. ذریح از امام صادق(ع) از مفهوم آیه مزبور می پرسد، حضرتش در پاسخ می فرماید: مقصود از آیه، «ملاقات با امام» است؛ یعنی واجب است که در مسیر و راه اهل بیت: قرار گیرند و از آنان پیروی کنند.
عبدالله بن سنان که یکی از برجسته ترین فقیهان و محدّثان برجسته شیعی و از شاگردان حوزه ذریح است، می گوید: من که این برداشت و تفسیر را از زبان استادم شنیدم، روزی به مدینه رفتم و به محضر امام ششم(ع) مشرف شدم، به حضرت گفتم: جانم فدایت! چیست مفهوم سخن خدا که فرموده: (ثُمّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ)؟ امام فرمود: مراد، گرفتن شارب و کوتاه کردن مو و مانند این چیزهاست. به امام گفتم: قربانت شوم! ذریح محاربی از قول شما نقل می کند که شما در تفسیر این آیه فرموده اید: مقصود، ملاقات با امام است. امام فرمود: «صَدَقَ ذریح و صَدَقْتَ؛ ذریح راست گفته، تو هم راست می گویی. قرآن، کتابی است که معنایی ظاهری و معنایی باطنی دارد».
آنگاه در تبیین جایگاه بلند ذریح فرمود: «مَن یَحتَمل ما یَحتمل ذریح؛ چه کسی ظرفیت مطالبی را دارد که ذریح می تواند تحمّل کند؟». یعنی این برداشت را به هر کس نمی توان ابراز داشت و زمینه و ظرفیت لازم دارد که این محدّث چنین ظرفیتی دارد.[۸]
تألیف
ذریح، هم با زبان به بازگویی اخبار اهل بیت: پرداخت و هم با قلم، و آثاری پدید آورد و آنچه را شنیده بود، نگاشت و به جامعه شیعی تقدیم کرد. شیخ طوسی می نویسد: «له اصل» و نجاشی نیز می گوید: «له کتاب».[۹]
گرایش روایتی
با تأمّل در روایات نقل شده از ذریح، می توان گفت که گرایش روایتی او، بر دو محور استوار است: ۱. تبیین معارف و اصول بلند اعتقادی شیعه به ویژه در حوزه امام شناسی و امامت؛ ۲. بازگویی روایات فقهی که در واقع مربوط به نحوه رفتار مسلمان با خدا و خلق است.
فرزند و عروج
آیا ذریح محاربی فرزند و یا فرزندانی داشته یا نه؟ چندان روشن نیست؛ گر چه از کنیه اش «ابوالولید» می توان حدس زد که فرزندی به نام ولید داشته است.ضمناً قطعی است که او تا سال ۱۴۸ق. زنده بوده، امّا بعد از آن تاریخ در چه زمانی از دنیا رفته؟ معلوم نیست.
گلچینی از گلستان
در پایان، مناسب است که چند نمونه از روایات نقل شده از ذریح را نقل کنیم.
لزوم وجود امام معصوم
ذریح از حضرت امام صادق(ع) نقل می کند که فرمود: «ما ترک الله الارض بغیر إمام قطّ منذ قَبَضَ آدم(ع) یهتدی به إلی الله تبارک و تعالی و هو الحجّه علی العباد، من ترکه هلک و من لزمه نجا حقّاً علی الله[۱۰]؛ خداوند از زمان حضرت آدم(ع) هرگز زمین را خالی از حجّت قرار نداده، تا مردم به وسیله او به سوی خدا راه یابند، او حجّت خدا بر بندگان است. هر کس امام زمان خویش را رها کند، نابود و هر کس معتقد به او باشد، بر خداست که او نجات یابد».
دانش جوشان امام
وی از امام صادق(ع) روایت می کند که فرمود: «لولا انا نزاد لَاَنفَدْنا[۱۱]؛ دانش ما اگر لحظه به لحظه افزایش نیابد، پایان می پذیرد».
جایگاه ابو سعید خدری
ذریح می گوید: روزی امام صادق(ع) از ابو سعید خدری نام برد و سپس فرمود: «کان من أصحاب رسول الله(ص) و کان مستقیماً؛ ابو سعید یکی از یاران پیامبر اعظم(ص) بود، در اعتقاد و ولایت امیر مؤمنان(ع)، استوار بود»،آن گاه فرمود: او سه روز در حال جان دادن بود، تا اینکه خاندانش، ابو سعید را شست و شوی دادند سپس او را به جایی که نماز می خواند، بردند و در آنجا جان داد.[۱۲]
عنوان «امیرالمؤمنین» برای امام علی(ع)
ذریح از استادش ابو حمزه ثمالی، از امام باقر(ع) و آن حضرت از قول پدران خود نقل می کند: «خداوند، جل وعلا، جبرئیل امین را نزد حضرت رسول اکرم(ص) فرستاد تا آن حضرت در زمان حیات خود بر ولایت امیر مؤمنان گواهی دهد و او را «امیر المؤمنین» بنامد. پیامبر اکرم تعدادی از مردم را جمع کرد و پیام حق تعالی را به آنان بازگو کرد و از آنان تعهد و پیمان گرفت که بدین موضوع شهادت دهند و کتمان نکنند».[۱۳]
دنیا در مسیر آخرت
ذریح از امام صادق(ع) نقل می کند که حضرتش فرمود: «نِعمَ العونُ الدنیا عَلَی الآخرهِ [۱۴]؛ مال و ثروت دنیا، یاور خوبی است که در مسیر آخرت طلبی و رضای حق تعالی قرار گیرد».
تلاش منطقی در راه طلب روزی
باز روایت می کند که حضرت صادق(ع) فرمود: «إذا اراد الله عزوجلّ بأهل بیتٍ خیراً رَزَقَهم الرفقَ فی المعیشه[۱۵]؛ اگر خداوند اراده کند به گروهی از مردمان خیر و برکت و نیکی برساند، به آنان مدارا کردن و میانه روی در طلب روزی را عنایت می کند».
روایت ذریح و واکنش ابن ابی عمیر
ابراهیم بن هاشم قمی بازگو می کند که: محدّث بزرگ شیعه، ابن ابی عمیر، شغل بزازی داشت و مرد ثروتمندی بود. دستگاه ستمگر مأمون عباسی او را دستگیر می کند و او مدّت ها زندانی می شود، تا اینکه مال و ثروت او از بین می رود و ورشکست می شود. او ده هزار درهم از کسی طلب داشت. شخص بدهکار که انسان شرافتمندی بود، خانه مسکونی خویش را به مبلغ ده هزار درهم می فروشد تا بدهی خویش را بپردازد. وی پول ها را به منزل ابن ابی عمیر می آورد. ابن ابی عمیر می پرسد: این پول ها چیست؟ گفت: این مبلغ، طلب تو از من است و می خواهم آن را به تو بپردازم. ابن ابی عمیر پرسید: اینها را به ارث برده ای؟ گفت: نه. پرسید: کسی به شما بخشیده؟ گفت: نه، بلکه خانه ای را که در آن زندگی می کردم، فروختم تا قرض خود را ادا کنم.
ابن ابی عمیر تا این را شنید، ناراحت شد و گفت: ذریح محاربی برایم حدیثی از امام جعفر صادق(ع) نقل کرده بود که امام فرموده: «لا یخرج الرَجُل عن مسقط رأسه بالدین؛ نباید انسان خانه خود را برای پرداخت بدهی بفروشد». این پول ها را بردار و ببر. من آن را از تو نمی پذیرم؛ گر چه حتی به یک درهم آن نیاز دارم.[۱۶]
پی نوشت ها:
[۱] محارب: قبیله، (القاموس، ج۱، ص۵۶)، قبیله من فهد، (لسان العرب، ج۳، ص۱۰۳).
[۲] رجال برقی، ص۴۲، دانشگاه تهران؛ رجال کشی، ص۳۷۲، ش۶۹۸، دانشگاه مشهد؛ فهرست نجاشی، ص۱۶۲، جامعه مدرسین قم؛ رجال طوسی، ص۱۹۱؛ التحریر الطاووسی، ص۱۰۲، انتشارات دار الذخائر.
[۳] رجال نجاشی، ص۱۶۲.
[۴] جامع الروات، ج۱، ص۳۱۳؛ تنقیح، ج۱، ص۴۲۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۵۰.
[۵] همان؛ فهرست طوسی، ص۶۹؛ الجامع فی الرجال، ص۷۵۹، پیروز، قم؛ مجمع الرجال، ج۳-۴، ص۳؛ قاموس الرجال، ج۴، ص۳۰۱.
[۶] فهرست طوسی، ص۶۹؛ رجال علامه حلّی، ص۷۰؛ نقد الرجال، ص۱۳۱؛ اعیان الشیعه، ج۶، ص۴۳۰؛ رجال ابن داود، ص۹۲، منشورات رضی، قم؛ معجم الرجال، ج۷، ص۱۵۲؛ تنقیح المقال، ج۱، ص۴۲۱.
[۷] حج / ۲۹.
[۸] کافی، ج۴، ص۵۴۹؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۹۰، باب قضاء التفث.
[۹] فهرست طوسی، ص۶۹؛ فهرست نجاشی، ص۱۶۲.
[۱۰] رجال کشی، ج۲، ص۶۷۰، ش۶۹۸.
[۱۱] اصول کافی، ج۱، ص۲۵۶.
[۱۲] رجال کشی، ج۱، ص۲۰۲.
[۱۳] امالی، مفید، ص۱۸، جامعه مدرسین قم.
[۱۴] من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۹۴؛ کافی، ج۵، ص۷۳.
[۱۵] کافی، ج۵، ص۸۸.
[۱۶] من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۱۷؛ تهذیب الاخبار، ج۶، باب الدیون و احکامها.
منبع: مجله / فرهنگ کوثر / تابستان ۱۳۸۹ – شماره ۸۲
هیچ نظری وجود ندارد