زن منتظر و منتظر پروری

مقدمه در طول تاریخ تشیع، یکى از نقش هاى بى بدیل زنان، دفاع از ولایت و تلاش براى حفظ این ارزش الهى بوده است، به ویژه در عصر غیبت که تقریباً امکان ایفاى نقش مردان براى دفاع از ولایت، به سبب اختناق شدید، کم رنگ بوده است، زنان، فعالانه براى حفظ فرهنگ مهدویت در جامعه نقش آفرینى کرده اند. بین تمام نقش هاى مختلف زنان در حفظ این ارزش، تربیت نسل ولایى و زنده نگه داشتن محبت اهل بیت علیهم السلام ـ به ویژه یاد و اندیشه مهدوى ـ نقشى بسیار مؤثر و غیرقابل انکار بوده است. زنان، در راستاى همان رسالتى ایفاى وظیفه مى کنند که خالق انسان ها براى آنان قرار داده است و معمار انقلاب، حضرت امام خمینى رحمه الله علیه آن را به خوبى تبیین کرد و فرمود: «شغل اصلى زن شغل مادرى و همسرى است و مهم ترین کار زن مادرى است.» و در جاى دیگرى فرمودند: «انبیاء آمدند انسان بسازند، شغل مادرها همین است». [1] هم چنین بزرگ بانوى اسلام، حضرت فاطمه زهرا علیها السلام فرمود: «آن گاه که زن، در منزل به امور خانه و تربیت فرزند مى پردازد، به خدا نزدیک تر است». [2] به هر حال، حرکت در صراط مستقیم و تقرب زن به سوى پروردگار، جز از طریق ایفاى نقش بسیار کلیدى و مؤثر مادرى و تربیت فرزندان نیست. همان طور که ذکر شد، زنان شیعه، با بهره گیرى از آموزه هاى دینى در طول تاریخ تشیع، با پرداختن به اساسى ترین کار که همان مادرى است، بلندترین گام ها را براى حفظ ولایت برداشتند. آنان، با نقش آفرینى خود، ارزش ولایت و دوستى ولى خدا را به فرزندان خود منتقل کردند؛ به ویژه در عصر غیبت که امام معصوم حضور ظاهرى نداشت، این مادران بودند که با فضا سازى مناسب در خانه و با پاى بندى به امام زمان خود و با ابراز علاقه اى که به آن امام، نشان مى دادند، این علقه و عاطفه را به فرزندان خود هم منتقل کردند و از این طریق، در حفظ و احیاى این مهم کوشیدند. اما در عصر حاضر، تربیت انسان دین دار، پویا، کارآمد و عاشق ولایت، از اهمیت و جایگاه والایى برخوردار است؛ چرا که ما با جریان ناتوى فرهنگى مواجه هستیم که بنا دارد از نسل جوان ما یک نسل بى هویت و بى ریشه بسازد، همان طور که مقام معظم رهبرى در جمع دانشگاهیان و دانشجویان استان سمنان، فرمود: باندهاى بین المللى زر و زور، براى تسلط بر منافع ملت ها، سازمان هاى نظامى ناتو را تشکیل داده بودند. اکنون در پى تشکیل ناتوى فرهنگى هستند و با استفاده از امکانات زنجیره اى متنوع و بسیار گسترده رسانه اى … در پى تخریب هویت ملى جوامع بشرى هستند. این جاست که نقش مادران در دفاع از هویت ملى و دینى و انتقال ارزش ها، بسیار پررنگ مى شود؛ چرا که تمام ارزش هاى دینى، اخلاقى، ملى و… در درون خانواده شکل مى گیرد، نهادینه مى شود و به جامعه منتقل مى گردد؛ به ویژه ارزش هاى ولایت مدارى که از ارزش هایى است که، دشمن نوک تیز حمله خود را متوجه آن کرده است، توسط خانواده از نسلى به نسل دیگر منتقل مى شود. مادران منتظر، باید بدانند یکى از مسئولیت هایى که از سوى شارع مقدس بر عهده آنها گذاشته شده است، تلاش براى تربیت یک نسل ولایى است؛ همانطور که در روایات متعدد، آمده است که ولایت اهل بیت علیهم السلام از فرایض الهى است و ملاک قبول اعمال و عبادات به شمار آمده است. در زیارت جامعه کبیره آمده است: «به سبب ولایت شما طاعت واجب پذیرفته مى شود و دوستى واجب براى شما است». [3] پیامبر صل الله علیه و آله و سلم به سلمان فرمود: «دوستى اهل بیت من، بر هر مرد و زن با ایمان، واجب است.» [4] پیامبر صل الله علیه و آله و سلم راز و رمز رسیدن به سعادت را تمسک به اهل بیت بیان فرمود: «هر کس پس از من، به خاندانم تمسک جوید، از رستگاران خواهد بود.» [5] از این رو آن حضرت، به والدین سفارش کرد: «فرزندانتان را با محبت من و محبت اهل بیت من تربیت و تأدیب کنید». [6] مادر منتظر، براى پرورش یک نسل منتظر، باید با ساز و کارهاى تربیت نسل ولایى آگاه باشد و با بصیرت و آگاهى و ایجاد زمینه هاى لازم و از بین بردن موانع و با استعانت از پروردگار، براى تربیت نسل منتظر تلاش کند؛ از این رو عمده ترین نقش آفرینى هاى زن منتظر، منتظرپرورى است. امید است همان طور که در طول تاریخ تشیع، زنان، افتخار آفرینى هاى زیادى در این راستا داشته اند، در این عصر هم بتوانند با تربیت نسل منتظر، دِین خود را به جامعه دینى ادا کنند. تبیین ضرورت مسئله مهدى باورى و مهدى یاورى دو شاخصه اصلى نسلى است که باید زمینه ساز حکومت مهدوى باشد. این دو شاخصه در شاکله نسلى جدید که با سهمگین ترین طوفان هاى بنیان برانداز دین و دین دارى مواجه مى باشند، شکل نمى گیرد، مگر با تربیت دینى اصولى و همراه بینش و آگاهى که سکاندار این مهم هم مادران و زنان هستند. در عصر حاضر، نسلى مى تواند از تهاجم بى امان مهاجمان فرهنگى مصون باشند که وابستگى هاى عاطفى و قلبى عمیقى به دین و مظاهر مکتب و مذهب داشته باشد. تنها علاقه مندان اهل بیت علیهم السلام و پاى بندان به سنن مذهبى و شعائر دینى هستند که کمتر در معرض انحراف و گناه و مفاسد و آلودگى هاى اخلاقى قرار مى گیرند؛ همان طور که مولاى متقیان حضرت على علیه السلام فرمودند: «حفظ شدن انسان [در مقابل آسیب هاى دشمنان] به اندازه دیانت او است». [7] در جاى دیگر فرمود: «دین، انسان را از گناهان باز مى دارد». [8] آن حضرت بزرگ ترین روزى دنیا و آخرت را دین مى دانسته و مى فرماید: «هر کس، دین روزى او شد، همانا خیر دنیا و آخرت روزى او شده است.» [9] آن سرور موحدان، دین را نورى مى داند که در جهان ظلمانى، براى تشخیص راه از بیراه، به کار مى رود. [۱۰] در ارزش دین و دین دارى، به کلام نورانى حضرت امام رضا علیه السلام بسنده مى کنیم. هنگامى که از آن حضرت پرسیدند: «فلسفه عقیده به خدا و پیغمبران و امامان و آن چه از جانب او آمده است چیست؟» فرمود: علت هاى بسیارى دارد؛ یکى از آنها این است که کسى که به خدا معتقد نیست، از گناهان اجتناب نمى کند و در ارتکاب معصیت هاى بزرگ توقف نمى کند و در انجام هر ظلم و فسادى که میل دارد و برایش لذت بخش است، از هیچ کس حساب نمى برد. [۱۱] طبیعى است کسى که به خدا و قیامت، اعتقاد ندارد، عدالت، برابرى، ایثار، از خودگذشتگى و به طور کلى، همه مسائل اخلاقى از نظر او پوچ و خالى از مفهوم است. براى چنین فردى، فرقى بین ظالم و عادل و نیکوکار و جنایت کار نیست؛ زیرا در نظر او، همه با مرگ، به یک نقطه مى رسند؛ پس چه چیزى مى تواند مانع این انسان از فساد و هوسرانى باشد؟ در نتیجه، اعتقاد به خدا و قیامت، باعث مى شود انسان خود را برابر هر حرکتى مسئول بداند. انسان معتقد، باور دارد که کوچک ترین عمل زشت و زیباى او حساب دارد: «هر کس به اندازه ذره اى خوبى یا بدى کند، آن را خواهد دید.» [12] براساس آن چه گذشت دین است که به زندگى محتوا مى دهد و آن را ازامپراطورى قدرت مند تکنولوژى که به اذعان اندیشوران، یکى از ثمرات منفى آن، پوچى و بى محتوایى زندگى و بى معنا کردن آن است، نجات مى دهد. هم چنین از تحیر و سرگردانى ناشى از گرفتار شدن در دریایى از اطلاعات بى حد و مرز نجات مى دهد. دین است که آرامش بخش انسان در دنیاى پر از تنش و اضطراب امروزى است. نظر به اهمیت و نقش بى بدیل حضور دین در زندگى، به نظر مى رسد مهم ترین رسالت زنان منتظر، توجه به تقویت بنیان هاى دین دارى در فرزندان خود مى باشد؛ چرا که نسل بدون دین، با اعتقادات سست و بى اساس، هرگز نمى تواند در آینده، پرچم دار حکومت جهانى حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف باشد. از آن جا که به گواهى تجربه و تاریخ، عواطف پاک و مقدس در ارتباط با معصومان علیهم السلام عامل ثبات قدم بیشتر در دین دارى است و از آن جا که عشق و محبت به اهل بیت علیهم السلام تا حد زیادى بیمه کننده افراد برابر گناه و فساد است، از مهم ترین رسالت هاى دیگر زنان مسلمان در عصر فعلى، ایجاد محبت و عشق به حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف در وجود فرزندان مى باشد. به بیان دیگر، تربیت نسل مهدى باور و مهدى یاور، یکى از مهم ترین و اساسى ترین کارهایى است که زنان مى توانند براى حفظ دین دارى فرزندان شان انجام دهند. از سوى دیگر، با این عمل، زمینه ظهور حضرت را با تأمین نیروى انسانى مؤمن و معتقد به وجود مبارک حضرت، فراهم کنند. پرداختن به ابعاد گوناگون این مسئله، از عمده ترین مباحثى است که اربابان خرد و اندیشه باید با طرح آن در مجامع علمى و مکتوبات فرهنگى، نظر جامعه، به ویژه زنان را متوجه آن کنند. ساز و کارهاى تربیت نسل منتظر تربیت نسل مهدى باور از جمله دغدغه هاى والدین ولایت مدار در جایگاه متولیان اصلى تربیت است. در سده حاضر، والدین براى تربیت معنوى فرزندان خود با چالش هاى جدى روبه رو هستند؛ چرا که مدعیان جهانى سازى، حکومت جهانى حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف را تنها معارض تحقق همسان سازى فرهنگى جهان با فرهنگ غرب مى دانند و با بهره گیرى از هنر و تبلیغات، سعى در تخریب این فرهنگ دارند، از این رو صهیونیست ها با سیطره کامل بر صنعت سینما و رسانه ها و با بهره گیرى از هنر و تبلیغات، یکى از محورهاى اساسى فعالیت خود را مبارزه با اعتقاد به ظهور منجى الهى قرار داده اند.آن ها در محاسبات خود به این نتیجه رسیده اند که اعتقاد به ظهور منجى الهى، همواره موجب امید براى مقابله با ستم گران است.از سوى دیگر، آنان به خوبى دریافته اند تا زمانى که فرهنگ انتظار زنده است، شیعه که قوام دین به او است، پابرجا است و گره خوردن نسل جدید با فرهنگ مهدویت، خط بطلان بر تمام دسیسه هاى مهاجمان ناتوى فرهنگى است؛از این رو است که براى تخریب فرهنگ انتظار در منظر نسل جدید، از هیچ تلاشى فروگذار نکرده اند. آنان در تلاش اند مهدویت را به گونه اى به تصویر بکشند که جز تخریب، دلهره و نابودى براى دنیا به ارمغان نخواهد آورد.سفارش تهیه فیلم هایى به هالیوود ـ مانند فیلم معروف پیش گویى هاى نوستر داموس، چهار پَر (محصول ۲۰۰۱ آمریکا)، ارباب حلقه ها ـ و تهیه نرم افزارها و بازى هاى رایانه اى از تلاش هایى است که براى تخریب فرهنگ مهدویت تدارک دیده اند. همان طور که گفته شد، مجموعه این تلاش ها براى تخریب فرهنگ مهدوى در اذهان فرزندان ما، تربیت مهدوى را با چالش مواجه کرده است. از سوى دیگر، پیچیدگى امر تربیت دینى در عصر حاضر ـ به سبب اقتضائات خاص زمانى ـ امر تربیت را از صعوبت خاصى برخوردار کرده است. همه این عوامل، ضرورت اهتمام همراه بینش و بصیرت، براى تقویت بنیان هاى اعتقادى مهدى باورى و مهدى یاورى را آشکار مى کند. ناگفته نماند که برخلاف همه این چالش ها، مبانى تربیت ولایى و هم چنین نظام تربیتى آن که از آبشخور مبانى غنى و ناب وحیانى سرچشمه مى گیرد، مى تواند بهترین سرمایه براى متولیان امر تربیت دینى ـ به ویژه مادران ـ باشد. مادران، باید با به کارگیرى اصول و شیوه هاى صحیح تربیت ولایى و شکوفایى فطرت، درصدد تقویت عواطف و احساسات فرزندان خود درباره امام زمان شان باشند؛ چرا که آنها در درون خود، از گرایش به سوى انسان کامل برخوردارند. در این نوشتار مختصر، سعى بر این است که به پاره اى از ساز و کارهاى تربیت مهدوى در عصر حاضر اشاره شود. امید است این مختصر بتواند براى همه کسانى که دغدغه تربیت نسل مهدى باور را دارند، راهگشا باشد؛ اگر چه به دلیل مجال محدود، امکان اشاره به دستورالعمل هاى دینى نمى باشد و فقط به بررسى اجمالى گام هایى که باید برداشته شود، بسنده مى کنیم. امیدواریم علاقه مندان، با مراجعه به منابع و متون اصیل دینى، دستورالعمل هاى جزئى و دقیق را به دست آورند. پیش از بیان گام هایى که مادران باید بردارند تا توفیق تربیت نسل منتظر را بیابند، جا دارد توجه عزیزان را به چند نکته جلب کنیم: یکى از عوامل مهم عدم توفیق ما در دین دارى و پرورش نسل دین دار، عدم توجه به آموزه هاى دینى و آدابى است که در شرع مقدس براى پرورش یک نسل دین دار آمده است. برخلاف این که از مکتبى غنى برخوردار هستیم که براى تمام مراحل زندگى ما دستورالعمل هاى ریز و جزئى دارد، متأسفانه غالب ما مسلمانان یا از آنها آگاهى نداریم یا اگر آگاهى داشته باشیم، براى عمل به آنها اهتمامى نداریم؛ از این رو به هر صورت که خود دوست داریم، همسر برمى گزینیم و تمام مراحل مختلف فرزند دارى را پشت سر مى گذاریم. با این وجود انتظار داریم نسلى ولایى، مؤمن و صالح داشته باشیم. به هر حال، عدم اهتمام ما به آداب اسلامى فرزند پرورى که از لحظه انتخاب همسر تا ۲۱ سالگى فرزند را شامل مى شود، موجب شده است توفیق چندانى در تربیت فرزند صالح نداشته باشیم. نکته دیگر، توجه به سن آغاز تربیت نسل ولایى است. از دیدگاه دانش تعلیم و تربیت، آموزش مفاهیم ارزشى و اخلاقى، مانند ولایت و حب ولى خدا، باید در زمانى صورت گیرد که قواى ادراکى و شناختى براى دریافت این مطالب آماده باشد.هنجار تمسک به ولى خدا را باید هنگامى به متربى منتقل ساخت که توانایى التزام به آن را دارا باشد. از دیدگاه اخلاقى، نظر علماى تعلیم و تربیت در مورد متربى، مورد قبول است؛ ولى درباره مربى، نکته اى مورد توجه قرار گرفته و آن این است که او وظیفه دارد زمینه هاى مناسب را براى ارتباط با ولى خدا فراهم آورد؛ بنابراین؛ مربى باید تمهیداتى را که به کسب مهارت هاى لازم براى ارتباط با ولى خدا لازم است، پیش از رسیدن به مرحله ادراک و التزام، فراهم نماید؛ از این رو برخى از گام هایى که برمى شماریم، جنبه زمینه سازى دارد. نکته دیگر آن که اولیاى تربیتى ـ به ویژه مادران ـ باید بدانند که خود، نیازمند یادگیرى در حوزه ارزش ها و اخلاقیات هستند؛ زیرا باید در جایگاه یک مدیر و تسهیل کننده در این گونه امور عمل کنند. امروزه برخى تئورى هاى تربیت اخلاقى، مثل پست مدرن ها حرکت هایى را براى حذف منابع اصیل و الگوآغاز کرده اند؛ ولى برخلاف آنها، اسلام براى منابع مقتدر (قرآن و سنت) و الگوهاى دینى جایگاه خاصى را قائل مى باشد که باید اولیاى تربیتى هم علم نسبت به این منابع مقتدر و شناخت نسبت به الگوهاى دینى را داشته باشند. [۱۳] گام اول: انتخاب شایسته براساس آموزه هاى تربیتى دین اسلام، پدر، از ارکان اساسى تربیت مهدى باور مى باشد. در فرهنگ قرآنى و طبق آیه (قوا أنفسکم و أهلیکم ناراً… ) [۱۴]پدر متولى و مسئول اصلى تربیت فرزندان مى باشد؛ از این رو مى بینیم آن گاه که پیامبر صل الله علیه و آله و سلم مى خواهد وضعیت اسف بار تربیت دوره آخرالزمان را مطرح کند، مى فرماید: «واى بر فرزندان آخرالزمان که پدران هیچ اقدام مؤثرى براى آموزش واجبات دینى به آنها انجام نمى دهند.» [15] با توجه به تأثیر پدر در تربیت فرزند، مادرانى که طالب تربیت یک نسل مهدى باور هستند، باید هنگام انتخاب همسر، به این مسئولیت تربیتى توجه داشته باشند و فردى را برگزینند که ولایت مدار و از خانواده اى اصیل باشد که عشق و محبت به امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف در او نهادینه شده باشد؛ زیرا پدرى که خود برخوردار از عشق و محبت به امام زمانش نباشد، نمى تواند در ایفاى رسالت تربیت نسل مهدى باور توفیقى داشته باشد از سوى دیگر، تقید پدر در رعایت حلال و حرام الهى ـ به ویژه تقید به تهیه روزى حلال براى خانواده ـ در دین دار کردن فرزندان و تربیت نسل ولایى، فوق العاده مؤثر است. بدین سبب، اولین گام براى تربیت نسل ولایى، انتخاب همسرى ولایت مدار است که در آینده بتواند پدرى موفق در تربیت نسل ولایى باشد. در مجموع، در رهنمودهایى که از سوى پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام در این باره رسیده، معیارهایى بسیار اساسى براى انتخاب همسر مطرح شده است که توجه و عمل به آن، هنگام انتخاب همسر، بسیار راهگشاست. به امید آن که در هنگام انتخاب با توجه به این معیارها دست به مهم ترین انتخاب در زندگى بزنیم. گام دوم: توجه به آموزه هاى دینى هنگام انعقاد نطفه زندگى یک موجود جاندار از لحظه لقاح آغاز مى شود. از همین لحظه است که مرد و زن، عنوان پدر و مادر یافته و ایفاى نقش حساس و جدیدى را بر عهده مى گیرند. این دوره نه ماهه در حیات آدمى، بسیار مهم و تعیین کننده است. هر گونه کوتاهى والدین ـ به ویژه مادر ـ گاهى عواقبى غیرقابل جبران دارد. حالت هیجانى و عاطفى در لحظه انعقاد نطفه، رؤیاها و خیال پردازى هاى مادرى در جنین تأثیر مستقیم دارد. [۱۶] براساس آموزه هاى دینى، یکى از مراحلى که مى تواند در تکون شخصیت دینى و ولایى فرزندان مؤثر باشد، مرحله انعقاد نطفه است؛ از این رو در شرع دستور هاى زیادى براى این مرحله صادر شده است که توجه به آنها مى تواند گامى مؤثر براى تربیت نسل ولایى باشد. انتخاب زمان و شرایط روحى و روانى مناسب و توجه به خدا هنگام انعقاد نطفه، از دستوراتى است که وارد شده است؛ از این رو جا دارد پدران و مادران، در این باره مطالعه و بررسى کنند و با توجه به این آموزه هاى دینى، به انعقاد نطفه فرزند خود اقدام نمایند. روایاتى که تأکید مى کند هنگام خستگى زیاد یا در ساعات اولیه شب و با شکم پر، آمیزش انجام نگیرد. [۱۷] هم چنین ذکر مکروهات و مستحبات زیادى که در روایات براى آمیزش وارد شده است، همه دلالت بر اهمیت و نقش این لحظه در حیات مادى و معنوى فرد دارد. [۱۸] در اهمیت این مسئله، توجه به کیفیت انعقاد نطفه حضرت زهرا علیها السلام که طراحى آن، از سوى خداوند صورت گرفته است، کفایت مى کند.وقتى قرار شد نطفه آن حضرت، منعقد شود، پدرش، رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم چهل شبانه روز به تهجد و عبادت مى پردازد. سپس از غذاى بهشتى تناول مى کند و آن گاه اجازه انعقاد نطفه صادر مى شود. گام سوم: رعایت هاى دوران باردارى یکى دیگر از مقاطع و مراحل تأثیرگذار در تربیت نسل مهدى باور، دوران باردارى مادر است. همه حالات و رفتار و حتى خطورات فکرى مادر در فرزند، تأثیرگذار است. مادرى که خود علقه عاطفى و فکرى با مولاى خود امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف داشته و این علقه، نمود عملى در زندگى او دارد، قطعاً این عاطفه را به فرزند هم منتقل خواهد کرد. تجربه نشان مى دهد خواندن دعاهایى که تقویت کننده ارتباط با امامان معصوم علیهم السلام است، مى تواند در تربیت نسل مهدى باور مؤثر باشد. اگر در آموزه هاى دینى، بر خواندن دعاها و زیاراتى چون زیارت جامعه کبیره، زیارت عاشورا، دعاى عهد و دعاى فرج تأکید شده است، بدین سبب است که ارتباط مستدام مادر با این مضامین، به طور مستقیم در جنین تأثیرگذار است و نسلى عاشق ولایت را مى پروراند. [۱۹] روان شناسان بر این باورند که حالات روانى و هیجانى و حتى فعالیت هاى جسمانى مادر در شخصیت کودک تأثیر دارد.تراوش هورمون هایى که در شرایط فشارهاى هیجانى یا روانى صورت مى گیرد، از طریق جفت، بر جنین تأثیر مى گذارد. [۲۰] ذکر و یاد حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف توسط مادر باردار و نیز انجام عباراتى در این باره مى تواند در تربیت نسل منتظر مؤثر باشد. علاوه بر آن چه ذکر شد، ارتزاق مادر از لقمه حلال در طول باردارى از مسائل مؤثر در تربیت نسل دین دار و ولایى است. گام چهارم: تحنیک آن چه از مضامین روایى فهمیده مى شود، این است که برخى مسائل ممکن است در نظر ما کوچک باشد؛ ولى اثرات بزرگى در سرنوشت و شاکله دینى انسان داشته باشد؛ از جمله این مسائل که در دین، مورد تأکید قرار گرفته، مسئله تحنیک یا باز کردن کام نوزاد هنگام تولد است. این که کام نوزاد با چه چیز باز شود، در علایق و گرایش هاى او در بزرگى تأثیرگذار است. در روایات متعددى، براى باز کردن کام فرزند آدابى بیان شده است که از اهمیت این مسئله حکایت دارد. امام صادق علیه السلام به سلیمان بن هارون بجلى فرمود: گمان نمى کنم کام کسى با آب فرات برداشته شود مگر آن که ما اهل بیت را دوست بدارد. [۲۱] گام پنجم: دوران شیردهى مادرانى که توفیق دارند از شیرى که محصول لقمه حلال است به فرزند خود بنوشانند، هم چنین مادرانى که با وضو به فرزند خود شیر مى دهند و با ذکر و یاد خدا سینه بر دهان فرزند قرار مى دهند، قطعاً در تربیت نسل مهدى باور و مهدى یاور توفیق بیشترى خواهند داشت. تأثیر شیر مادر در پرورش شخصیت معنوى فرزندان، امرى مسلم و غیرقابل انکار است. حکایات زیبایى که از زندگى برخى علماى بزرگ و مفاخر دینى ما ذکر شده، به خوبى بیان گر نقش شیر مادر در شکل گیرى شخصیت معنوى فرزندان است. مادر شیخ انصارى که فرزندش، از مفاخر بزرگ عالم تشیع است وى مى گوید: «من درباره پسرم، توقع بیشترى داشتم؛ زیرا در دو سالى که او را شیر دادم، هیچ وقت بدون وضو نبودم. حتى در نیمه شب بلند زمستان، یخ حوض را مى شکستم و وضو مى گرفتم، سپس بچه ام را شیر مى دادم. هیچ گاه بدون بسم الله سینه بر دهان فرزندم نگذاشتم». [22] هم چنین مادر مرحوم آیت الله مقدس اردبیلى مى گوید: «هرگز لقمه اى شبهه ناک نخوردم. قبل از شیر دادن، وضو مى گرفتم. هرگز چشم به نامحرم نینداختم و در تربیت او کوشیدم». والدین حضرت امام خمینى رحمه الله علیه نیز بسیار کوشیدند براى شیردهى فرزند بزرگوار خود دایه اى بیابند که از روزى کاملاً حلال استفاده کند. آنان پس از یأس از یافتن چنین دایه اى با خانمى قرار گذاشتند در طول شیردهى این فرزند، حتى یک لقمه از غذاى خود استفاده نکند و تمام ارتزاق وى از غذایى باشد که براى او مى آورند. [۲۳] همه این حکایات زیبا، بر اهمیت دوره شیردهى و تأثیر آن بر شخصیت فرزندان دلالت دارد. مادرى که شیر او آمیخته با ذکر و یاد حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف است و در طول شیردهى، ذکر و یاد امام زمان خود را بر دل و زبان دارد، قطعاً عشق و علاقه اش به فرزند، منتقل مى شود، چرا که تحقیقات روان شناسان حاکى از این مسئله است که کلیه عواطف، علقه ها و دل بستگى هاى مادر؛ هنگام شیر دادن به فرزند هم منتقل مى گردد. گام ششم: القاى محبت به ولى خدا در دوران کودکى در نظام تربیتى اسلام، این نکته مورد تأکید قرار گرفته است که دوران کودکى، دوران شکل گیرى شخصیت دینى، عاطفى، عقلى و… کودک است. روایات در این زمینه دلالت دارند که در دوران کودکى (هفت سال اول) عنایت خاصى بر مؤانست کودک با مقوله هاى مذهبى و اخلاقى است. نظر به محدودیت قدرت درک و فهم کودک از ارزش هاى اخلاقى و به لحاظ رشد نایافتگى او از لحاظ اجتماعى، بیشترین تلاش مربیان در این مرحله، باید در جهت ایجاد رغبت، علاقه و انس در کودک به ارزش ها و مفاهیم اخلاقى ـ از جمله ارتباط با ولى خدا ـ باشد؛ [۲۴] از این رو کلیه رفتار پدر و مادر ـ به ویژه مادر که در این دوره، بیشترین ارتباط را با فرزند دارد ـ در شکل گیرى شاکله شخصیتى فرزند مؤثر است. به تعبیر متخصصان تعلیم و تربیت، کودک، بسان یک دوربین فیلم بردارى بسیار دقیق، مشغول فیلمبردارى هوش مندانه از رفتار مادر است و مادر، بدون این که درصدد آموزش مفاهیم به فرزند خود باشد، با رفتار و کردار خود، در حال آموزش غیررسمى به فرزند خود است. در نظام تربیتى اسلام، بر تلفیق جنبه هاى نظرى (گفتاری) و عملى (کرداری) در عرصه تربیت تأکید شده است. تأکید بر یگانگى گفتار و کردار، در همین راستا مى باشد. فرایند تربیت در اسلام، فقط به کارگیرى الفاظ و عبارات و قاعده هاى دستور زبانى که مورد نظر پست مدرنیست ها (نظریه گفتمان) بوده است، محدود نیست؛ بلکه عرصه عمل نیز داراى اهمیت ویژه اى است. چه بسا فهم دقیق دستورات اخلاقى، در ابتدا نیازمند عمل آدمى است. اگر انسان به بعضى دستورات اخلاقى عمل نکند، نمى تواند معناى حقیقى آن را دریابد.این که پیامبر گرامى اسلام در بسیارى موارد، ابتدا عمل مى کرد و از مردم نیز قبل از درک معناى واقعى یک عمل، تقاضاى انجام آن عمل را نمى نمود، دلیل اهمیت عمل است. بنابراین، حقیقت اعمال و رفتار اخلاقى ما، نه به وسیله گفتار و گفتمان که به واسطه عمل، آشکار مى شود. گفتمان و به کارگیرى قواعد زبان شناختى، زمینه عمل را بهتر فراهم مى نماید؛ اما تربیت ولایى به ـ آن گونه که فلاسفه تحلیلى به آن اعتقاد دارند – به گفتار محدود نمى شود. رویکردى که گفتمان را منبع نهایى رفتار اخلاقى معرفى مى کند، اخلاق را حقیقتى ناشى از عمل گفتمان و محاوره مى داند و اساساً هیچ حقیقتى را در جایگاه حقیقت اخلاقى موجود نمى پذیرد؛ از این رو در این دیدگاه، هیچ گاه اصول اعمال اخلاقى عام و کلى که هدایت کننده رفتار عام باشد، وجود ندارد و این، چیزى است که پست مدرنیست ها بر آن تأکید مى ورزند. [۲۵] مادر، باید فرصت طلایى شکل گیرى شخصیت فرزند را غنیمت شمرده و پایه ها و بنیان هاى اعتقادى فرزندش را با ارائه رفتارهاى برگرفته از مبانى دینى و اخلاقى، تقویت نماید. او، اگر بنا دارد فرزندى مهدى باور تربیت کند، باید بداند هر چه محبت و دل باختگى و ارتباط قلبى خود او با آن حضرت بیشتر باشد و این علقه، در رفتار وى که فرزند، شاهد آن است، نمود عینى داشته باشد، به همان میزان مى تواند این محبت را بدون آموزش رسمى به فرزند خود انتقال دهد. وقتى فرزند، عشق سرشار مادر به امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف را مشاهده مى کند وقتى مادر، فضاى خانه را به یاد و ذکر حضرت عطرآگین مى کند، این فضاى آکنده از عشق و محبت، در ساختن شخصیتى محب و عاشق امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف مؤثر خواهد بود.مادر مى تواند با رفتار سرشار از عشق و محبت به امام زمان، ایجاد این محبت را از مراحل بسیط و عاطفى در کودک خود شروع کند و زمینه روحى و آمادگى قلبى ارتباط با امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف را در دوره کودکى براى فرزند خود فراهم نماید. والدین باید براى موفقیت در امر تربیت ولایى به این مهم توجه داشته باشند که خود آنان، در جایگاه اولین مربى باید، واجد صفات و ویژگى هاى فکرى و رفتارى مشخص باشند؛ چرا که بخش عظیمى از تربیت ولایى به حوزه هاى رفتارى عینى و عمل مربوط مى شود. باید برنامه تربیتى مادر، متوجه ویژگى ها و رفتارهاى عینى و عملى مشخص، مفروض و پذیرفته شده عام باشد، تا بتواند زمینه هاى لازم را در فرزندان خود براى پذیرش و قبول آن صفات و ویژگى ها فراهم کند. [۲۶] به بیان دیگر، مادر باید خود به اصول و مبانى تعلیم و تربیت و تربیت یک نسل ولایى، علاوه بر شناخت، التزام داشته باشد. [۲۷] در حقیقت، فرد به اعتقادات خود، ایمان بیاورد؛ زیرا ایمان، تلفیقى از اعتقاد قلبى و التزام عملى است؛ چرا که دین، مجموعه اى از گزاره هاى توصیفى و تجویزى است و گزاره هاى تجویزى، همان التزام عملى است. در مجموع، مادر باید هم به مبانى و اصول تربیت نسل ولایى معتقد باشد و هم به آن چه معتقد است، التزام عملى داشته باشد. باید توجه داشت که جنبه التزام عملى در دوران کودکى، بیش از جنبه هاى دیگر، تأثیر تربیتى دارد.مادر، در جایگاه مدیر داخلى خانواده، مى تواند فضاى داخلى خانه را به گونه اى مدیریت کند، که این فضا، از طریق ارائه برنامه هاى عینى و عملى، سرشار از یاد و عشق امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف باشد. گام هفتم: تعمیق محبت به ولى خدا در دوران نوجوانى در نظام تربیتى اسلام، دوران نوجوانى، دوران اطاعت است. در این دوره، باید آموزه هاى دینى، به صورت آمیزه اى از احساس و عقل به فرزندان ارائه شود؛ زیرا در این دوره، فرزندان، نه احساس و عواطف محض هستند و نه برخوردار از قدرت عقلانى کامل؛ از این رو متولیان تربیت باید هنرمندانه با آمیختن عقل و احساس و گره زدن اندیشه و عاطفه و محبت، در پى تعمیق محبت نوجوانان به امام زمان شان باشند. اگر پدران و مادران توفیق یابند که در این دوره، عشق همراه با معرفت را در فرزندان خود ایجاد کنند، تا حدود زیادى توانسته اند به رسالت خود در تربیت نسل ولایى عمل نمایند. یکى از راهکارهاى مؤثر براى ایجاد عشق و محبت به ولى خدا در نوجوانان، استفاده از صناعات ادبى، مانند مجاز، تشبیه و استعاره و آرایه هاى ادبى است؛ چرا که تأثیر کلام ادبى، موزون و فصیح در نوجوان، بسیار زیاد است. نوجوان در این دوره، به کلام بلیغ و آراسته به زیورهاى ادبى، بسیار علاقه مند است. به ویژه تأثیر عنصر خیال انگیزى ادبى در نوجوان، تأثیر بسیار شگفت و مرموزى دارد. خیال انگیزى، سبب تحریک عاطفه و احساس نوجوان است و موجب افزایش درجه اثرپذیرى در او مى شود. پاسکال مى گوید: «اعتقاد اکثر مردم، تحت تأثیر عاطفه است، نه دلیل و برهان» [28]. مى توان این نکته را به سخن پاسکال افزود که حتى عقایدى که انسان براساس دلیل و برهان مى پذیرد، در صورتى از نفوذ و ثبات در روحیه اش برخوردار خواهد شد که با عاطفه و احساس او آمیخته شود. علامه مظفر تصریح مى کند: «تخیل، از مهم ترین عوامل مؤثر بر نفوس است» [29]. طبق نامه۳۱ نهج البلاغه که منشور تربیتى دین است، آن گاه که مولاى متقیان قصد دارد فرزند خود، امام حسن مجتبى علیه السلام را ـ که در سنین نوجوانى بود [۳۰]ـ مورد خطاب قرار داده و سفارشات خویش را به فرزندش برساند، به زیبایى از صناعات ادبى اعم از مجاز، تشبیه، استعاره و کنایه استفاده مى کند، تا با بهره گیرى از فصاحت و بلاغت، حکمت هاى ژرف و معارف ناب را در قالب هاى بیانى خیال انگیز، به فرزندش القاء نماید. به هر حال، از بهترین وسیله ها براى بیدارسازى عواطف نوجوان و تحریک عشق و علاقه او به ولى خدا و امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف استفاده از فنون فصاحت و بلاغت و صناعات ادبى است؛ ادبیاتى که در این دوره بسیار مورد توجه نوجوان است و ضمیر و باطن او را تحت تأثیر قرار مى دهد گفتارهاى تربیتى آراسته به آرایه هاى ادبى و زیور فصاحت و بلاغت، غوغایى در درون نوجوان برپا مى کند که هیچ ابزارى به این اندازه، براى بیدارسازى فطرت پاک نوجوان مؤثر نمى باشد. در آموزه هاى دینى، ضمن این که محبت اهل بیت علیهم السلام را اساس دین دانسته اند، به محبان آن خاندان نویدهاى بسیارى داده اند؛ نویدهایى چون: هرکس با محبت آل محمد بمیرد، شهید مرده است؛ [۳۱] آمرزیده مى میرد؛ [۳۲] با ایمان کامل مى میرد؛ [۳۳] فرشته مرگ او را به بهشت مژده مى دهد؛ [۳۴] در قبرش دو در به روى بهشت گشوده مى شود [۳۵] و قبر او زیارتگاه فرشتگان رحمت الهى مى شود. [۳۶] هم چنین آثار دیگرى در روایات مطرح شده است؛از جمله: ـ کمال دین است؛ [۳۷] ـ نور در قیامت است؛ [۳۸] ـ ایمنى در قیامت است؛ [۳۹] ـ موجب ثبات در صراط است؛ [۴۰] ـ انسان را بهشتى مى سازد؛ [۴۱] ـ موجب محشور شدن با اهل بیت علیه السلام است؛ [۴۲] ـ و در نهایت، سبب خیر دنیا و آخرت و نجات از عذاب قبر است. [۴۳] بیان این آثار و برکات، با بهره گیرى از فنون فصاحت و بلاغت و صناعات ادبى براى تقویت گرایش به ولى زمان در نوجوانان بسیار تأثیر گذار است. نکته آخر این که حب اهل بیت علیه السلام زمانى عمق مى یابد که همراه معرفت باشد. امام صادق علیه السلام فرمود:«محبت، فرع معرفت است». [44] گام هشتم: ترویج محبت به ولى خدا در دوران جوانى دوره جوانى در نظام تربیتى اسلام، دوره وزارت و همراهى است. اگر پدر و مادر و متولیان تربیتى توفیق یافته باشند تمام گام هاى مذکور را با موفقیت طى کنند، جوان آنان، در این دوره به بالاترین مرحله تکامل اخلاقى مى رسد که مرحله اخلاق مستقل و خود پیرو مى باشد. در این مرحله تکامل، قوانین حاکم بر رفتار اخلاقى از درون فرد سرچشمه مى گیرد؛ در حالى که در مراحل کودکى و نوجوانى، جامعه بیرونى غالب است و متربى، بیشتر، از بیرون دستور مى گیرد. در مرحله اخلاق مستقل و خودپیرو، جهت دهنده، وجدان و درون فرد است. [۴۵] جوانى که تحت تربیت اصول صحیح قرار گرفته است، به مرحله اى مى رسد که به صورت خودجوش و با الهام درونى، به دنبال ولى خدا حرکت مى کند؛ زیرا وجود صفات پسندیده، مانند مهربانى با ضعیفان و هم چنین دانش در دین و اصالت شخصیت و قدرت معنوى … جاذبه و کششى درونى به سوى انسان کامل در او ایجاد مى کند. [۴۶] عقربه وجود او به سمت انسان کامل به صورت درونى حرکت مى کند و نه تنها خود جذب وجود امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف مى گردد و تمام وجود او سرشار از عشق و محبت، همراه با معرفت به امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف خود مى باشد، مى تواند ترویج دهنده فرهنگ مهدویت بین هم سالان خود باشد و خود، به سربازى فداکار و پیاده نظامى آماده براى دفاع از ارزش هاى مهدوى تبدیل شود. امام صادق علیه السلام فرمود: «جوانان را دریابید که آنان، به سوى هر خیرى شتابان ترند.» [47] هیچ چیزى به اندازه وجود مبارک امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف و برپایى حکومت جهانى آن حضرت براى جوان پاک طینت جاذبه ندارد؛ زیرا تحقق تمام آرمان ها و آرزوهاى بلند خود را در پناه برپایى حکومت جهانى حضرت مى بیند؛ از این رو اگر صحیح تربیت شده باشد، به یک جریان قدرت مند براى زمینه سازى حکومت حضرت تبدیل مى شود. زیرا جوان از سرمایه و امکاناتى برخوردار است؛مانند: ـ قدرت بدن و رشد آن، عضلات مناسب و نیرومند و اعصاب پولادین که به آنها امکان هر گونه کار و تلاش بدنى را مى دهد. ـ درجه بالاى هوش. ـ بیدارى وجدان و بیدارى احساس مذهبی. ـ استعداد فراوان و ابتکار فوق العاده. ـ میل و رغبت به تزکیه نفس و احیاى شخصیت معنوى خود. [۴۸] ـ و بالأخره نیروى ایمان و آزادى خواهى و ظلم ستیزی. این ها از سرمایه هاى مادى و معنوى فراوانى است که در این دوره در اختیار جوان قرار دارد. با بهره گیرى از این سرمایه ها و جهت دهى مناسب آن، در راستاى حکومت جهانى حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف مى توان در اشاعه این فرهنگ، به خوبى کوشید. لازم به ذکر است جهت دهى این سرمایه ها و استفاده از این نیروى شگفت، کارى بسیار حساس و مشکل است. مربى باید با شناخت و ایمان و با هم فکرى و هم گامى با جوانان و با ادبیاتى جوان پسند و صبر بسیار… و نیز با حفظ جنبه الگویى خود، به رسالت خطیر خود عمل کند. او باید به دستورهاى رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم درباره جوانان توجه داشته باشد؛ آن جا که فرمود: «به همه شما توصیه مى کنم با جوانان، با نیکى و نیکوکارى رفتار کنید، شخصیت آنان را محترم بدارید.» [49] آن حضرت، در جاى دیگر فرمود: «آنان را چون وزیر و مشاورى براى خود برگزینید و در امور و حوادث، آنها را همراه خویش قرار دهید.» [50] ضمناً متولیان تربیتى جوانان، باید به این نکته توجه داشته باشند که کوچک ترین اشتباه و بى توجهى آنها مى تواند سبب خارج کردن آنها از مسیر امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف شود؛ به ویژه در دنیاى امروز که دشمن در کمین آنان است. وقتى جوانى به ۲۱ سالگى مى رسد و براساس آموزه هاى دینى تربیت شده است، بنابر مضامین روایى، خداوند تبارک و تعالى فرشتگان را مأمور مى کند به مادر او خسته نباشید بگویند و به پاس این تلاش، براى تربیت آگاهانه به او نوید آغاز زندگى نو و آمرزش همه گناهان مى دهند. در این صورت است که مادر منتظر مى تواند سربلند و با افتخار ادعا کند توفیق یافته است نسل منتظر تربیت کرده و به رسالت خود که توسط پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم به دوش والدین گذاشته شده است عمل نماید. امید است خداوند همه ما را در تربیت نسل ولایى که مهم ترین رسالت ما در عصر حاضر، است یارى کند و به زنان چنان بصیرت و آگاهى عنایت کند که پرداختن به هیچ امرى را به اندازه تربیت نسل صالح و شایسته و مطیع ولى خدا اصیل و اساسى نداند و با مددخواهى از ذات الهى و با تأسى به امام سجاد علیه السلام که فرمود: اللهم اعنى على تربیه اولادی…؛ [۵۱] خدایا! مرا در پرورش فرزندانم یارى کن. به تربیت نیروى انسانى جامعه مهدوى اقدام کند. نتیجه گیرى در مجموع با توجه به مباحث مطرح شده مى توان نتیجه گرفت پیچیدگى تربیت در عصر حاضر و هم چنین تلاش بى وقفه مهاجمان فرهنگى براى تخریب فرهنگ مهدوى و جلوگیرى از اشاعه این فرهنگ، بیش از گذشته اهتمام جدى مادران و آشنایى با ساز و کار مهدوى را مى طلبد. بدون بهره گیرى از آداب و دستورات دین نمى توان در تربیت نسل ولایى که یکى از بهترین رسالت هاى یک مادر منتظر است، موفق بود. ——————————————– پى نوشت ها : [۱] . جایگاه و نقش زن در نظام هاى مختلف از دیدگاه امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبرى، گردآورى و تنظیم: دفتر پژوهش اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان تهران، ص۱۴۷و۱۴۸. [۲] . محمد دشتى، فرهنگ سخنان حضرت فاطمه زهراء، ح۹۱، ص۱۴۶، سازمان تبلیغات اسلامی. [۳]. «بموالاتکم تقبل الطاعه المفترضه و لکم الموده الواجبه». [4]. هادى نجفى، موسوعه احادیث اهل بیت، ج۱، ص۲۳۴.«ان موده اهل بیتى مفروضه واجبه على کل مؤمن و مؤمنه…». [5]. خزاز قمى، کفایه الاثر، ص۲۳.«من تمسک بعترتى من بعدى کان من الفائزین». [6]. «ادبّوا أولادکم على ثلاث خصال: حب نبیکم و حب اهل بیته و قرائه القرآن» (خلاصه عبقات الانوار، ج۴، ص۲۵۵). [۷]. «صیانه المرء على قدر دیانته» (غررالحکم، ج۷، واژه دین، ۵). [۸]. «الدین یصد عن المحارم» (غررالحکم، ج۷، واژه دین). [۹]. «من رزق الدین فقد رزق خیر الدنیا و الاخره» (غررالحکم، ج۷، واژه دین). [۱۰]. همان. [۱۱]. «لعلل کثیره منها ان من لم یقر بالله عزوجل لم یجتنب معاصیه و لم ینته عن ارتکاب الکبائر و لم یراقب أحدا فیما یشتهى و یستلذ من الفساد و الظلم..»بحارالانوار، ج۶۹، ص۶۸. [۱۲]. (فمن یعمل مثقال ذرّه خیرا یره و من یعمل مثقال ذرّه شرا یره ) (زلزال، ۷).ر.ک: ، محمد فتحعلى خانى، آموزه هاى بنیادین علم اخلاق، ج۱، قم، ۱۳۷۸ش. [۱۳]. سید محمد سجادى، تربیت اخلاقى از منظر پست مدرنیسم و اسلام، کتاب دوم: تربیت اسلامى، مرکز مطالعات و تربیت اسلامى، تابستان۱۳۷۹. . [۱۴] تحریم:۶. [۱۵] . «ویل لاولاد آخرالزمان من آبائهم…» (خلاصه عبقات الانوار، ج۲، ص۲۵۵). . [۱۶] على اکبر شعارى نژاد، روان شناسى رشد، ص۱۸۱. [۱۷]. تفسیرصافى، ج۲، چاپ تهران، ص۲۰. [۱۸]. علاقه مندان مى توانند مجموعه این روایات را با مراجعه به منابعى، مثل: تهذیب الاحکام، ج۷، ص۴۰۷؛ بحارالانوار، ج۷۶، ص۳۲۷؛ وسایل الشیعه، کتاب النکاح، ج۷، باب۱۰۵ و کافى، ج۵، ص۵۰۰ به دست آورند. [۱۹]. دکترحسن احدى، روان شناسى رشد (مفاهیم بنیادى در روان شناسى کودک)، تهران، ۱۳۷۰. [۲۰]. سیما مخبر، ریحانه بهشتى، با همکارى جمعى از خواهران حوزه علمیه، نورالزهراء، چاپ پنجم، ۱۳۸۳. [۲۱]. «ما اظن احداً یحنک بماء الفرات الا احبنا اهل البیت» (تهذیب الاحکام، ج۶، ص۳۹). [۲۲] . ریحانه بهشتى، ص۱۷۷. [۲۳] . همان. [۲۴]. محمد رضا شرفى، مراحل رشد و تحول انسان، سوم، ص۲۰۵. [۲۵]. تربیت اخلاقى از منظر پست مدرن و اسلام، ص۸۹ . [۲۶]. تاجیک (۱۳۷۸)، فرامدرنیسم و تحلیل گفتمان، مؤسسه توسعه دانش . [۲۷]. کتاب دوم تربیت اسلامى، متن سخنرانى دکتر خسرو باقرى، ص۲۲۳. [۲۸]. غلامحسین رضانژاد، اصول علم بلاغت، ص۱۲۸ . [۲۹]. المنطق، ص۴۰۶، به نقل از مقاله نقش و تأثیر فصاحت و بلاغت، حمید حسن زاده، کتاب چهارم تربیت اسلامى، مرکز مطالعات تربیت اسلامى . [۳۰] . حضرت در همین نامه مى فرمایند: «پیش از آنکه دگرگونى هاى دنیا به تو هجوم آورند و پذیرش و اطاعت مشکل شود، (در دوره نوجوانى براى تو این نامه را نوشتم)، زیرا قلب نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده پذیرش هر بذرى است که در آن پاشیده شود». [31]. «الا و من مات على حب آل محمد مات شهیداً…»العمده ابن بطریق، ص۵۴. [۳۲]. همان، «الا و من مات على حب آل محمد مات مغفوراً له…». [33]. الطرائف فى معرفه مذاهب الطوائف، ص۱۵۹ «الا و من مات على حب آل محمد مات مؤمنا مستکمل الایمان…». [34]. همان، «الا و من مات على حب آل محمد مات بشره ملک الموت بالجنه…». [35]. الاربعین، ص۴۶۸ «الا و من مات على حب آل محمد مات فتح له بابان الى الجنه…». [36]. همان، «الا و من مات على حب آل محمد مات جعل الله فى قبره مزار ملائکه الرحمه…». [37]. شرح احقاق الحق، ج۲۴، ص۵۶۰. [۳۸]. امالى صدوق، ص۱۶۱. [۳۹]. شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۱۱. [۴۰]. فضائل الشیعه، ص۴۸، ح۳. [۴۱]. عیون اخبارالرضا، ج۲، ص۵۸. [۴۲]. همان. [۴۳]. همان. [۴۴] . مصباح الشریعه، ص۱۱۹، مؤسسه علوى، بیروت، اول، ۱۴۰۰ق: «الحب فرع المعرفه». [45]. ر.ک: پرورش اخلاقی(Moral Education) تألیف ترمن.ج.بال (Norman J.Bull). [46]. محمد سعید مبیض، اخلاق المسلم و کیف تربى ابناءنا علیها، سوریه، مکتبه الغزالى، ۱۹۹۱م. [۴۷] . «علیکم بالاحداث فأنّهم اسرع الى کل خیر»کافى، ج۸، ص۹۳. [۴۸]. على قائمى، شناخت، هدایت، تربیت نوجوانان و جوانان، امیرى، بهار۱۳۷۸. [۴۹]. محمد محمدى رى شهرى، حکمت نامه جوان، ص۵۲، دارالحدیث، ۱۳۸۴ش. [۵۰]. همان. [۵۱] . صحیفه سجادیه، دعاى ۲۵.
منبع : زن منتظر و منتظر پرورى