همچنان که قرآن، این کتاب آسمانى جاودانه و معجزه پیامبر گرامى اسلام، دستورالعمل نهایى خدا براى بندگانش است و هیچ گونه خطایى در آن راه ندارد، رفتار و سخنان گران مایه دریافت کننده وحى حضرت محمد مصطفى ـ صلى الله علیه و آله ـ نیز پیام جاودانه انسان سازى است و بنا بر نصّ قرآن و سنت، دور از لغزش است و همچنین است رفتار و گفتار خاندان پاکش و اینک حدیثى از آن حضرت و روایت هایى از حضرت امیرمؤمنان على (ع) با شرح دو تن از عالمان شیعه در فواید علم آموزى مى آوریم:
فضایل دانش در کلام پیامبر اسلام (ص)
«العِلْمُ خَلیلُ المؤمن؛ علم دوست مؤمن است».[شرح:] علم زینتى است شریف در ذات انسانى و جوهرى لطیف است از فیض ربّانی. عزّت علما دلیل عزّت علم است و فى الواقع علم خود عزیز است، هر که مظهر او واقع شد به تبعیت او عزیز باشد:
بیاموز علمى که گردى عزیزکه بى دانش انسان نیرزد پشیزهیچ عزّت وَرای [۱] دانش نیستدانش آموز تا کسى باشى
اى عزیز! علمِ قال [۲] دیگر است و علمِ حال دیگر، علمى که براى جدال باشد، در آخرت موجبِ وبال باشد و علمى که براى عمل بُوَد، وسیله وصول به فیض ازل بُوَد. چه زیبا گفته است:
قیل و قالت کار ناید هیچ روىمعرفت حاصل کن اى بسیار گوىعلم صورت، پیشه آب و گل استعلمِ معنى، رهبرِ جان و دل استگنجِ پنهان است، علم معنوىپیشت آید چون ز خود بیرون شوى [۳]
ستایش دانش در کلام امیرمؤمنان على علیه السلامو اینک جمله هاى کوتاه و حکیمانه از امیر بیان، على بن ابى طالب، امیرمؤمنان علیه السلام در ستایش دانش و در بیان فواید آموختن آن با ترجمه و شرح آقا جمال خوانساری:التواضُعُ ثَمَرَه الْعِلْمِ؛ فروتنى کردن با خداى ـ عزّوجلّ ـ و خلق میوه دانش است.اَلْعِلْمُ کَنْزٌ؛ دانش گنج است.اَلْعِلْمُ دَلیلٌ؛ دانش راهنماست [به حق].اَلْعِلْمُ ینْجِیکَ، الْجَهْلُ یرْدِیکَ؛ دانش، تو را رستگار مى سازد و نادانى [تو را] تباه مى گرداند.اَلْعِلْمُ جَلاله، اَلْجَهَاله ضَلاله؛ دانایى، بزرگى است و نادانى، گمراهی.اَلْعِلْمُ حَیاهٌ، الایمانُ نجاهٌ؛ دانش زندگى است و ایمان رستگاری.اَلْعِلْمُ اَعْلى فَوْزِ؛ دانش برترین فیروزی [۴] است [به مراتب عالیه و مدارج متعالیه].اَلْعِلْمُ أفْضَلُ قنیه؛ علم برترین چیزى است که کسى کسب کند.اَلْعِلْمُ نِعْمَ دلیلٌ؛ علم، نیکو راهنمایى است [به سعادت و نیک بختی].اَلْعِلْمُ جَمالٌ لایخْفی؛ دانش جمالى است که پوشیده نیست.اَلْعِلْمُ کَنْزٌ عَظیمٌ لایفْنی؛ علم گنج عظیمى است که نیستى و تمام شدن نمى پذیرد.اَلْعِلْمُ مُحیى النُفُوس وَ مُنِیرُ الْعَقْلِ و مُمیتُ الْجَهل؛ علم زنده کننده نفس است و روشن کننده عقل و میراننده جهل.اَلْعِلْمُ أکْثَرُ مِنْ أنْ یحاطَ بِه فَخُذُوا مِنْ کُلِْ عِلْمٍ أحْسَنَهُ؛ علم بیشتر است از اینکه احاطه به آن توان کرد و تمام آن را فراگرفت. پس، از هر علمى نیکوترِ آن را فراگیرید.اَلْعِلْمُ یرشِدُکَ وَ الْعَمَلُ یبْلُغُ بِکَ الْغایه؛ علم، تو را راه مى نماید و عمل، تو را به منتهاى مطلب مى رساند.اُطْلُبُوا الْعِلْمَ تَرشَدُوُا؛ علم را طلب کنید تا راه راست و درست یابید.اِکْتَسِبُوا الْعِلْمَ یکْسِبْکُمُ الْحَیاهَ؛ علم را کسب کنید تا براى شما زندگى [معنوى در دنیا و آخرت] را کسب کند.اَشرَفُ الْعِلْمِ ماظَهَرَ فِى الْجوارِح وَ الْاَرکانِ؛ برترین علم آن است که در اعضاء و جوانب بدن آشکار شود [؛ یعنى به آن عمل شود.]اَلْزَمُ الْعِلْمِ بِکَ ما دَلَّ عَلى صَلاحِ دینِکَ وَ أبانَ لَکَ عن فَسادِه؛ لازم ترین علم به تو آن است که تو را بر درستى دینِ تو راه نماید و جدا کند براى تو فساد و تباهى آن را (ـ لازم تر علم براى تو علمى است که تو را راه نماید که دینِ درست کدام است و دینِ فاسد کدام.)اَلْفَهْمُ آیهُ الْعِلْم؛ دریافت، نشانه علم است.[شرح:] یعنى عالم کسى باشد که معانى را فهمد و دریابد، نه آنکه عبارت را یاد گرفته باشد و معانى آن را نفهمد؛ چنان که جمعى آیات و احادیث بسیار در خاطر دارند، اما معانى آنها را نمى فهمند؛ یا مراد این است که عالم کسى باشد که چیزها را خوب دریافت کند و به ته آنها برسد، نه آن که چیزى چند، از معلّمى بشنود و همان را حفظ کند بى آنکه غور کند و کنه آن را دریابد.اَلْعِلْمُ أعظَمُ کَنْزٍ؛ دانش بزرگ ترین گنج است.[شرح:] زیرا که گنجى است که به خرج کردن تمام نشود، بلکه اگر زیاد نشود نقصان نپذیرد و به غیر از آن (عِلم) گنجى چنین نتوان یافت.اَلْعِلْمُ حِجابٌ من الآفاتِ؛ علم، منع کننده از آفت ها است.[شرح:] یعنى آفت هاى اخروى و بسیارى از [آفت های] دنیوى نیز.اَلْعِلْمُ لِقاحُ المَعْرفه؛ علم، آبستنى معرفت است.[شرح:] ظاهر این است که مراد به معرفت، معرفت حق تعالى است و یا مراد این باشد که: علم آبستنى معرفت است و شناخت حق تعالى به آن حاصل شود، نه به تقلید یا مراد این باشد که علمى به کار آید که سبب شناختن حق تعالى باشد.اَلْعِلْمُ داعِى الْفَهْم؛ علم دعوت کننده فهم است.[شرح:] یعنى هر که را دانشى باشد و لذّت آن را دریافته باشد، علم، او را به فهم و علم دیگر خواند، و همچنین چون علوم را نهایتى نباشد، پس عالم همیشه به تحصیل علم مشغول است، چنانکه در بعضى احادیث وارد شده که دو حریص اند که سیر نمى شوند؛ یکى طالب دنیا و دیگرى طالب علم.اَلْعالِمُ حَى وَ ان کانَ میتاً؛ عالم زنده است، اگرچه مرده باشد.[شرح:] یا به اعتبار اینکه غایت قصواى زندگى علم و معرفت است و هر گاه آن را تحصیل کرده باشد، پس او در نظر حقیقت همیشه زنده است و موت ظاهرى که مفارقت چند روزه بدن باشد، منافات با حیات حقیقى ندارد با آنکه مدت آن نسبت به حیات جاوید که خواهد یافت، قدر و مقدارى ندارد که به حساب آید.اَلْعِلْمُ کثیرٌ وَ الْعَمَلُ قَلیلٌ؛ علم بسیار است و عمل کم.[شرح:] و غرض این است که علم با عمل کم است و علمى به کار آید که با عمل باشد و علم بى عمل به کار نیاید؛ بلکه باعث زیادتى وَبال گردد؛ چنان که عقل و نقل به آن حاکم است.اَلْعالِمُ ینْظُرُ بِقَلْبِهِ و خاطِرِه، اَلْجاهِلُ ینْظُر بِعَینِهِ و ناظره؛ عالم به دل خود و خاطر خود نگاه مى کند و جاهل به چشم و مردمک خود.]شرح: [ یعنى عالِم در چیزها به دل و ضمیر خود تفکّر و تدبّر مى کند در آنها براى استنباط حقایق و معارف از آنها و عبرت گرفتن از آنچه سبب عبر تواند شد، و جاهل نگاه او، همین نگاه به چشم و مردمک است و تأمّل و تفکّرى و استنباط [۵] معرفتى، یا عبرتى براى او نیست.اَلْعالِمُ، اَلّذى لایمُلُّ مِنْ تَعَلُّمِ الْعِلمِ؛ عالم آن کسى است که ملول و دلتنگ از آموختن علم نشود.[شرح:] یعنى با وجود علم که دارد باز سعى کند در آموختن علوم دیگر که نداند و مشعوف [۶] باشد به آن و ملالتى از آن حاصل نشود. [۷]
——————————————–پى نوشت ها :
[۱] . وراء: غیر از.[۲] . علم قال: علمى که همراه با گفت و گوهایى باشد که به جدال منجر مى شوند.[۳] . کمال الدین حسین بیهقى سبزوارى، الرساله العلیه فى الاحادیث النبویه، تحقیق: سید جلال الدین حسین ارموى (محدث) ، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، ۱۳۶۱، صص ۱۳۱ ـ ۱۳۳.[۴] . فیروزی: پیروزى، کامیابی.[۵] . استنباط: آشکار ساختن، ابتکار.[۶] . مشعوف: دلداده، شیفته.[۷] . آقا جمال الدین محمد خوانسارى، شرح غرر الحکم (جملات کوتاه امیرالمؤمنین على علیه السلام) ، تحقیق: میر جلال الدین حسین ارموى، انتشارات: دانشگاه تهران، ج ۱ و ۲ [صفحات مختلف].
منبع : نشریه گنجینه، شهریور ۱۳۸۷، شماره ۷۳
هیچ نظری وجود ندارد