مکتوبات حدیثی ائمه علیهم السلام

طرح مسئله و تاریخچه آنتاثیرگذاری امامان شیعه علیهم السلام در رشد و بالندگی فرهنگ و تمدن اسلامی در حیات سیصد ساله آن ، بر کسی پوشیده نیست . سخنان نغز و حکیمانه ، تربیت شاگردان دانشور ، و سیره عملی فرهنگ پروری و دانش گستری ، از مصداقهای بارز و آشکار آن به شمار می رود .یکی دیگر از این مصداقها ، نوشته ها یا مکتوبهایی است که امامان معصوم در دوران زندگی پربار خویش به ارث گذارده اند . این نوشته ها و مکتوبات یا مکاتبات ، بویژه از امام صادق علیه السلام ، چنان فراوان است که بزرگان اهل سنت نیز بر آن تاکید ورزیده ، به دیده اعجاب بدان نظر کرده اند .ابن عدی (م ۳۶۵ ق) درباره اهل بیت علیهم السلام می نویسد:قال الشیخ ولجعفر بن محمد حدیث کثیر عن ابیه ، عن جابر عن النبی صلی الله علیه و آله ، وعن ابیه ، عن آبائه ونسخ لاهل لبیت بروایه جعفر بن محمد . (۱)ابن حجر (م ۸۵۲ق) این مطلب را از ابن عدی چنین نقل کرده است:وقال ابن عدی ولجعفر احادیث ونسخ . (۲)و درباره امام باقر علیه السلام گوید:و کان عند محمد الباقر بن علی بن الحسین (۵۶ – ۱۱۴ق) کتب کثیره سمع بعضها منه ابنه جعفر الصادق و قرا بعضها . (۳)گستردگی این مکتوبات و مکاتبات ، سبب شد عالمان و محدثان شیعی ، از دیرباز در اندیشه گردآوری آنها در مجموعه های مستقل شوند و آثار ارزشمندی را به ثمر برسانند . تلاشهای عالمان را در شناسایی و گردآوری مکتوبات و مکاتبات ، به دو گروه می توان تقسیم کرد: یک دسته ، مکاتبات و نامه هایی اند که صورت کتاب و رساله ندارند ، و دسته دیگر ، شامل کتابها و رساله هاست .اینک به بیان پیشینه این دو گروه و معرفی تلاشهای انجام شده می پردازیم:
الف . گردآوری نامه ها
در این زمینه، سبقت جویی از آن فیض کاشانی (۱۰۳۹ – ۱۱۱۵ق) است . وی با تالیف کتاب معادن الحکمه فی مکاتیب الائمه ، بخش وسیعی از نامه های ائمه علیهم السلام را شناسایی و ثبت کرد .او در این کتاب ، ۲۱۶ کتاب و نامه را از دوازده امام علیهم السلام بدین شرح گرد آورد:امام علی علیه السلام ۸۹ کتاب ، امام حسن علیه السلام هفت کتاب ، امام حسین علیه السلام هشت کتاب ، امام سجاد علیه السلام دو کتاب ، امام باقر علیه السلام دو کتاب ، امام صادق علیه السلام هجده کتاب ، امام کاظم علیه السلام نه کتاب ، امام رضا علیه السلام چهارده کتاب ، امام جواد علیه السلام دو کتاب ، امام هادی علیه السلام ۲۲ کتاب ، امام عسکری علیه السلام ۲۱ کتاب ، امام زمان علیه السلام ۲۲ کتاب .کتاب معادن الحکمه دو بار مشخصات به چاپ رسیده است:- تهران: مکتبه الصدوق ، ۱۳۸۸ق .- قم: جامعه مدرسین ، ۲ ج ، با تعلیقه های آیه الله علی احمدی میانجی ، ۱۴۰۹ق .دومین تلاش در این زمینه ، تتبع گسترده آیه الله احمدی میانجی رحمه الله است که در تکمیل تلاش فیض ، کاری گسترده را آغاز کرد . از این مجموعه تاکنون ، یک جلد در کنگره امام رضا علیه السلام با عنوان مکاتیب الامام الرضا علیه السلام به چاپ رسیده (۴) و در آن ، دویست نامه ، شناسایی و ثبت شده است ، با آنکه مرحوم فیض از امام رضا علیه السلام تنها چهارده نامه گرد آورده بود . (۵)
ب . شناسایی کتابها و رساله هادر این زمینه ، تلاشهای عالمان به سالهای اخیر برمی گردد . آنچه راقم این سطور بدان دست یافته ، عبارت اند از:تتبع علامه سید محسن امین در مقدمه اعیان الشیعه ،تتبع استاد محمد رضا حسینی جلالی در کتاب تدوین السنه الشریفه ،تتبع نویسندگان مقدمه المعجم المفهرس لالفاظ بحار الانوار ،تتبع علامه باقر شریف قرشی در کتابهایش در مورد زندگانی ائمه علیهم السلام ،تتبع نویسندگان مجموعه اعلام الهدایه ، منتشر شده از سوی «المجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام » ،تتبع اجمالی سید علی شهرستانی در کتاب منع تدوین الحدیث ،مقاله ای که در فصلنامه کیهان اندیشه به قلم علی اکبر ضیایی به چاپ رسید .این تلاشهای هفتگانه در ضمن پژوهشهای دیگر ، به شناسایی و معرفی کتابها ورسائل یا به تعبیر دیگر ، مؤلفات (آثار) ائمه علیهم السلام پرداخته اند .ما نخست به ترتیب تاریخی ، آثار معرفی شده را فهرستوار می آوریم ، تا سیر تتبع و تطور پژوهشها مشخص گردد و در ادامه به بررسی و طرح مسئله این نوشتار می پردازیم .
1 . اعیان الشیعه
علامه سید محسن امین ، در کتاب ارزشمند اعیان الشیعه ، نخستین بار با تعبیر «مؤلفات » به این مسئله توجه کرد . ایشان در جلد اول و دوم که به شرح حال ائمه علیهم السلام می پردازد ، مؤلفات هر یک از امامان را به اجمال معرفی می کند که در اینجا فهرستوار آنها را می آوریم:۱/۱ . مؤلفات امیر المؤمنین علیه السلام:۱ . جمع القرآن وتاویله ، ۲ . کتاب املی فیه ستین نوعا من انواع علوم القرآن ، ۳ . الجامعه ، ۴ . الجفر ، ۵ . صحیفه الفرائض ، ۶ . کتاب زکاه النعم ، ۷ . کتاب فی ابواب الفقه ، ۸ . کتاب آخر فی الفقه ، ۹ . عهده للاشتر ، ۱۰ . وصیه لمحمد بن حنفیه ، ۱۱ . کتاب عجائب احکامه وقضایاه ، ۱۲ . اثر عنه من الادعیه والمناجاه جمعه بعض العلماء وسماه الصحیفه ، ۱۳ . مسنده الذی جمعه النسائی ، ۱۴ . جنه الاسماء . (۶)۲/۱ . مؤلفات امام سجاد علیه السلام:۱ . الصحیفه الکامله ، ۲ . الصحیفه الثانیه ، ۳ . الصحیفه الثالثه ، ۴ . الصحیفه الرابعه ، ۵ . الصحیفه الخامسه ، ۶ . رساله الحقوق . (۷)۳/۱ . مؤلفات امام باقر علیه السلام:۱ . کتاب التفسیر ، ۲ . رساله الی سعد الخیر ، ۳ . رساله اخری منه ، ۴ . کتاب الهدایه . (۸)۴/۱ . مؤلفات امام صادق علیه السلام:۱ . رساله الی النجاشی ، ۲ . رساله له اوردها الصدوق فی الخصال ، ۳ . توحید المفضل ، ۴ . کتاب الاهلیلجه ، ۵ . مصباح الشریعه ، ۶ . رساله الی اصحابه ، ۷ . رساله الی اصحاب الرای والقیاس ، ۸ . رساله فی الغنائم ، ۹ . وصیته لعبدالله بن جندب ، ۱۰ . وصیه لابی جعفر محمد بن النعمان الاحول ، ۱۱ . نثر الدرر ، ۱۲ . کلامه فی وصف المحبه لاهل البیت والتوحید والایمان والاسلام والکفر والفسق ، ۱۳ . رساله فی وجوه معایش العباد و وجوه اخراج الاموال ، ۱۴ . رساله فی احتجاجه علی الصوفیه فی ما ینهون عنه من طلب الرزق ، ۱۵ . کلامه فی خلق الانسان وترکیبه ، ۱۶ . حکمه القصیره ، ۱۷ . نسخه (۹) ذکرها النجاشی فی ترجمه محمد بن میمون الزعفرانی ، ۱۸ . نسخه رواها الفضیل بن عیاض عنه ، ۱۹ . نسخه رواها عبدالله بن اویس بن مالک بن ابی عامر الاصبحی ، ۲۰ . نسخه رواها سفیان بن عیینه بن ابی عمران الهلالی ، ۲۱ . نسخه یرویها ابراهیم بن رجاء الشیبانی ، ۲۲ . کتاب یرویه جعفر بن بشیر البجلی ، ۲۳ . کتاب رسائله رواه عنه جابر بن حیان الکوفی ، ۲۴ . تقسیم الرؤیا . (۱۰)۵/۱ . مؤلفات امام کاظم علیه السلام:۱ . وصیه لهشام بن الحکم وصفته للعقل . (۱۱)۶/۱ . مؤلفات امام رضا علیه السلام:۱ . ما کتبه الی محمد بن سنان فی جواب مسائله عن علل الاحکام الشرعیه ، ۲ . العلل التی ذکر الفضل بن شاذان انه سمعها عن الرضا علیه السلام ، ۳ . ما کتبه الی المامون من محض الاسلام وشرائع الدین ، ۴ . ما کتبه الی المامون فی جوامع الشریعه ، ۵ . الرساله المذهبه او الرساله الذهبیه فی الطب ، ۶ . کتاب فقه الرضا ، ۷ . صحیفه الرضا . (۱۲)۷/۱ . مؤلفات امام هادی علیه السلام:۱ . رساله فی الرد علی اهل الجبر والتفویض واثبات العدل والمنزله بین المنزلتین ، ۲ . اجوبه لیحیی بن اکثم عن مسائله ، ۳ . قطعه من احکام الدین . (۱۳)۸/۱ . مؤلفات امام عسکری علیه السلام:۱ . التفسیر المعروف ب تفسیر الامام الحسن العسکری ، ۲ . کتابه علیه السلام الی اسحاق بن اسماعیل النیسابوری ، ۳ . ما روی عنه من المواعظ القصار ، ۴ . رساله المنقبه .۵ . قطعه من احکام الدین . (۱۴)علامه امین در مجموع، ۶۴ کتاب و رساله از هشت امام، معرفی کرده است .۲ . تدوین السنه الشریفهاین اثر، نوشته استاد محمد رضا حسینی جلالی است که در سال ۱۴۱۳ق/۱۳۷۱ش ، از سوی دفتر تبلیغات اسلامی قم ، منتشر شده است .آقای جلالی در این کتاب، ۸۹ اثر از هشت امام علیهم السلام بدین شرح شناسانده است:۱/۲ . امیر المؤمنین علیه السلام:۱ . کتاب علی علیه السلام ، ۲ . کتاب فی علوم القرآن ، ۳ . کتاب السنن والقضایا والاحکام ، ۴ . عهد الامام علیه السلام للاشتر ، ۵ . التعلیقه النحویه . (۱۵)۲/۲ . امام سجاد علیه السلام:۱ . الصحیفه ، ۲ . رساله الحقوق ، ۳ . مناسک الحج ، ۴ . صحیفه فی الزهد ، ۵ . الجامع فی الفقه ، ۶ . نسخه ، ۷ . کتاب حدیثه . (۱۶)۳/۲ . امام باقر علیه السلام:۱ . تفسیر القرآن ، ۲ . نسخه احادیث ، ۳ . نسخه ، ۴ . کتاب ، ۵ . کتاب ، ۶ . رساله الی سعد الاسکاف ، ۷ . رساله الی سعد الخیر . (۱۷)۴/۲ . امام صادق علیه السلام:۱ . التوحید ، ۲ . الاهلیلجه فی التوحید ، ۳ . الاهوازیه ، ۴ . رساله الی اصحابه ، ۵ . الجعفریات ، ۶ . وصیه النبی، ۷ . کتاب الحج ، ۸ . مناسک الحج و فرائضه ، ۹ . حدیث الحج ، ۱۰ . کتاب ، ۱۱ . کتاب مبوب فی الحلال والحرام ، ۱۲ . کتاب ، ۱۳ . کتاب ، ۱۴ . کتاب ، ۱۵ . کتاب نوادر ، ۱۶ . کتاب نوادر ، ۱۷ . کتاب نوادر ، ۱۸ . نسخه کبیره ، ۱۹ . نسخه ، ۲۰ . نسخه ، ۲۱ . نسخه ، ۲۲ . نسخه ، ۲۳ . نسخه ، ۲۴ . نسخه ، ۲۵ . نسخه ، ۲۵ . کتاب نسب الیه . (۱۸)۵/۲ . امام کاظم علیه السلام:۱ . مسند الامام موسی بن جعفر علیه السلام ، ۲ . کتاب ، ۳ . کتاب ، ۴ . کتاب ، ۵ . نسخه ، ۶ . نسخه ، ۷ . نسخه ، ۸ . مسائل ، ۹ . مسائل ، ۱۰ . رساله . (۱۹)۶/۲ . امام رضا علیه السلام:۱ . صحیفه الرضا ، ۲ . الرساله الذهبیه ، ۳ . امالی الامام الرضا علیه السلام ، ۴ . امالی الامام الرضا علیه السلام ، ۵ . کتاب الاهلیلجه ، ۶ . مجالس الرضا علیه السلام مع اهل الادیان ، ۷ . کتاب ، ۸ . کتاب ، ۹ . کتاب ، ۱۰ . نسخه مبوبه کبیره ، ۱۱ . نسخه ، ۱۲ . نسخه ، ۱۳ . نسخه ، ۱۴ . نسخه ، ۱۵ . نسخه ، ۱۶ . مسائل ، ۱۷ . مسائل ، ۱۸ . مسائل ، ۱۹ . مسائل ، ۲۰ . مسائل ، ۲۱ . مسائل . (۲۰)۷/۲ . امام هادی علیه السلام:۱ . الامالی فی تفسیر القرآن ، ۲ . رساله الرد علی اهل الجبر والتفویض ، ۳ . کتاب فی احکام الدین ، ۴ . نسخه ، ۵ . نسخه ، ۶ . نسخه ، ۷ . مسائل . (۲۱)۸/۲ . امام عسکری علیه السلام:۱ . کتاب المنقبه ، ۲ . نسخه ، ۳ . مسائل ، ۴ . مسائل ، ۵ . مسائل ، ۶ . تفسیر العسکری . (۲۲)۳ . المعجم المفهرس لالفاظ احادیث «بحار الانوار»این کتاب در سال ۱۴۱۳ ق ، از سوی دفتر تبلیغات اسلامی در قم منتشر شد .نویسندگان مقدمه ، در بخشی از آن به معرفی آثار ائمه علیهم السلام پرداخته اند و در موارد بسیاری به نوشته استاد جلالی ارجاع داده اند . در این اثر از هشت امام ، ۸۵ کتاب و رساله به شرح زیر معرفی شده است .۱/۳ . امام علی علیه السلام:۱ . صحیفه علی ۲ . کتاب علی ۳ . تفسیر القرآن ۴ . کتاب السنن والقضایا والاحکام ۵ . عهده للاشتر ۶ . الجامعه . (۲۳)۲/۳ . امام سجاد علیه السلام:۱ . الصحیفه ، ۲ . رساله الحقوق ، ۳ . مناسک الحج ، ۴ . الجامع فی الفقه ، ۵ . صحیفه فی الزهد ، ۶ . کتاب حدیثه . (۲۴)۳/۳ . امام باقر علیه السلام:۱ . تفسیر القرآن ، ۲ . نسخه احادیث ، ۳ . نسخه ، ۴ . کتاب ، ۵ . کتاب ، ۶ . رساله الی سعد الاسکاف . (۲۵)۴/۳ . امام صادق علیه السلام:۱ . الاهلیلجه ، ۲ . التوحید ، ۳ . الاهوازیه ، ۴ . رساله الی اصحابه ، ۵ . رساله فی الغنائم ، ۶ . رساله فی وجوه معایش العباد ، ۷ . الجعفریات ، ۸ . کتاب رسائله التی رواها ، ۹ . نثر الدرر ، ۱۰ . وصیه النبی، ۱۱ . کتاب الحج ، ۱۲ . مناسک الحج ، ۱۳ . کتاب ، ۱۴ . نسخ ، ۱۵ . کتاب ، ۱۶ . کتاب مبوب فی الحلال والحرام ، ۱۷ . النوادر ، ۱۸ . نسخه ، ۱۹ . نسخه ، ۲۰ . نسخه ، ۲۱ . نسخه . (۲۶)۵/۳ . امام کاظم علیه السلام:۱ . مسند الامام موسی بن جعفر ، ۲ . کتاب ، ۳ . کتاب ، ۴ . کتاب ، ۵ . نسخه ، ۶ . نسخه ، ۷ . نسخه ، ۸ . مسائل ، ۹ . مسائل ، ۱۰ . رساله ، ۱۱ . رسالته فی العقل ، ۱۲ . رساله فی التوحید . (۲۷)۶/۳ . امام رضا علیه السلام:۱ . صحیفه الرضا ، ۲ . الرساله الذهبیه ، ۳ . مجالس الرضا مع اهل الادیان ، ۴ . امالی الامام الرضا ، ۵ . امالی الامام الرضا ، ۶ . کتاب الاهلیلجه ، ۷ . کتاب ، ۸ . کتاب ، ۹ . کتاب ، ۱۰ . نسخه مبوبه کبیره ، ۱۱ . نسخه ، ۱۲ . نسخه ، ۱۳ . نسخه ، ۱۴ . نسخه ، ۱۵ . نسخه ، ۱۶ . مسائل ، ۱۷ . مسائل ، ۱۸ . مسائل ، ۱۹ . مسائل ، ۲۰ . مسائل . (۲۸)۷/۳ . امام هادی علیه السلام:۱ . کتاب فی احکام الدین ، ۲ . رساله الرد علی اهل الجبر والتفویض ، ۳ . نسخه ، ۴ . نسخه ، ۵ . نسخه ، ۶ . مسائل ، ۷ . اجوبه یحیی بن اکثم ، ۸ . الزیاره الجامعه . (۲۹)۸/۳ . امام عسکری علیه السلام:۱ . تفسیر القرآن ، ۲ . کتاب المنقبه ، ۳ . نسخه ، ۴ . مسائل ، ۵ . مسائل ، ۶ . مسائل . (۳۰)۴ . آثار علامه باقر شریف قرشیعلامه قرشی در مجموعه ای که درباره زندگانی امامان شیعه با عناوین «حیاه الامام …» تالیف نموده ، در برخی از مجلدات با عناوینی چون: مؤلفاته ، من تراثه الفکری و … به بیان مؤلفات ائمه علیهم السلام پرداخته است که به اجمال معرفی می شوند:۱/۴ . امام زین العابدین علیه السلام .با عنوان «مؤلفاته » ، این آثار را معرفی کرده است:۱ . الصحیفه السجادیه ، ۲ . المناجاه الخمسه عشر ، ۳ . رساله الحقوق ، ۴ . کتاب علی بن الحسین . (۳۱)۲/۴ . امام الباقر علیه السلام .تنها از یک کتاب تفسیری سخن گفته است . (۳۲)۳/۴ . امام الصادق علیه السلام .تنها عنوان «رسائله و وصایاه » دارد . (۳۳)۱ . رساله فی جوامع الشریعه ، ۲ . الرساله الذهبیه ، ۳ . صحیفه الرضا علیه السلام ، ۴ . فقه الرضوی . (۳۴)۴/۴ . امام موسی بن جعفر علیه السلام .با عنوان «من تراثه الفکری » ، دو اثر را آورده است:۵/۴ . امام رضا علیه السلام .با عنوان «مؤلفاته » ، این آثار را معرفی کرده است:۱ . رساله فی العقل ، ۲ . رساله فی التوحید . (۳۵)۶/۴ . امام عسکری علیه السلام .با عنوان «رسائله » ، ده عنوان اثر آورده است که با مکاتیب ائمه سازگار است . (۳۶)
5 . اعلام الهدایهاین اثر که توسط «المجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام » در سال ۱۴۲۲ق ، در چهارده مجلد منتشر شده ، در زندگانی هر یک از امامان با عنوان «نماذج من تراثه » ، عناوین برخی آثار را آورده که در منابع پیش گفته از آنها یاد شد و بدین جهت از ذکر آنها صرف نظر می گردد .
6 . منع تدوین الحدیثاین اثر در سال ۱۴۱۸ق ، از سوی «مؤسسه الامام علی علیه السلام » منتشر شده است . در بخشی از این کتاب با عنوان «اهل البیت والتدوین » (ص ۳۹۷ – ۴۴۲) به تبیین نقش ائمه در تدوین و کتابت حدیث پرداخته شده و در ضمن آن به برخی آثار و مکتوبات نیز اشاره شده است .از آن رو که نویسنده، بنا بر استقصا نداشته و آنچه معرفی کرده ، در منابع پیش از آن یاد شده است ، از ذکر فهرستوار آثار ، صرف نظر می شود .۷ . معرفی برخی آثار منسوب به امام صادق علیه السلامدر مجله کیهان اندیشه ، مقاله ای با عنوان «معرفی برخی آثار منسوب به امام صادق علیه السلام » نوشته آقای علی اکبر ضیایی ، منتشر شد (۳۷) که فهرست آن آثار ، بدین شرح است:۱ . خواص القرآن الکریم یا منافع القرآن ، ۲ . صحائف الامام الصادق ، ۳ . ذکر مناظره جعفر الصادق لبعض الشیعه فی التفصیل بین ابی بکر و علی علیه السلام ، ۴ . رساله یعلم منها اختیارات الایام النحسه والجیده ، ۵ . رساله جعفر بن محمد الصادق فی الکیمیاء ، ۶ . الرساله المفضلیه والاتکال علی بارئ البریه ، ۷ . الصراط ، ۸ . الهفت والاظله یا الهفت الشریف .نویسنده مقاله ، این عناوین را بر اساس نسخه های موجود در کتابخانه های سوریه تنظیم نموده است و البته خود تصریح می کند که از این کتب و رساله ها در کتب ماخذ ، ذکری به میان نیامده است . (۳۸)
بررسی لغزشهادر منابع یاد شده ، پاره ای از لغزشها وجود دارد که اشاره به آنها ، در تحریر مسئله و روشن شدن موضوع بحث ، دخیل است . از این رو ، نخست به برخی از آن لغزشها اشاره می شود و سپس به تحریر مسئله و موضوع این مقاله می پردازیم .۱ . در کتاب اعیان الشیعه ، گاه میان مؤلفات ائمه و گردآوری های دیگران از سخنان ایشان ، خلط شده است . مثلا در ذیل: «مؤلفات علی بن الحسین » از الصحیفه الثالثه تا الصحیفه الخامسه نام می برد و تصریح دارد که گردآورنده آنها چه کسانی بوده اند . (۳۹)البته ایشان در مواردی نیز به تفکیک این دو نوع تصریح دارد . مثلا بری مؤلفات امیر مؤمنان دو عنوان آورده است: «مؤلفات امیر المؤمنین » ، «الکتب المجموعه من کلامه » . (40)2 . در کتاب اعیان الشیعه ، تدوین السنه الشریفه والمعجم المفهرس لالفاظ بحارالانوار ، مواردی با عنوان های: نسخه ، کتاب ومسائل ، به صورت مکرر درباره یک امام آمده است، با آنکه به ظن قوی اینها تداخل دارند و نباید آنها را عناوین مستقل تلقی کرد . در این باره ، علامه امین در اعیان الشیعه چنین احتمالی را مطرح ساخته است:و هناک کتب مرویه عن الصادق علیه السلام جمعها اصحابه مما رووه عنه، فیصح بهذا الاعتبار نسبتها الیه; لان الاملاء احد طرق التالیف ، وقد ذکر خمسه منها النجاشی، وذکر سنده الیها، ویحتمل تداخلها مع بعض ما تقدم . (۴۱)البته به نظر ما این آثار را نمی باید در شمار مؤلفات ائمه به حساب آورد ; بلکه این آثار ، نوشته های یاران و شاگردان ایشان است و با این توضیح ، دیگر تداخل و تکراری هم درمیان نیست .۳ . در مقدمه معجم بحار الانوار ، یکی از آثار امام صادق علیه السلام «نسخ » معرفی شده (۴۲) و از کتاب ابن حجر نقل شده است ، با آنکه سخن ابن حجر چنین است:و لجعفر احادیث و نسخ .و کان عند جعفر الصادق بن محمد الباقر رسائل و احادیث و نسخ .و روشن است که نمی خواهد یک کتاب را معرفی نماید ; بلکه مراد، عنوانی کلی و عام است .
معیارهایی چندبرپایه مباحث گذشته در تاریخچه و نیز فهرستهای ارائه شده و نیز لغزشهای موجود در این آثار ، می باید مکتوبات حدیثی را با نشان دادن معیارهایی تعریف کرد و از تداخلها کاست ، تا به تعریفی جامع و مانع دست یافت .نکاتی که به نظر می رسد در دستیابی به چنان تعریفی نقش دارد، عبارت است از:۱ . مراد از مکتوبات حدیثی ، آن دسته از نوشته هایی است که به عنوان کتاب ، رساله و یا نسخه تلقی شده اند . از این رو ، مکتوباتی که به عنوان «نامه » تلقی می شوند و ملا محسن فیض کاشانی و مرحوم احمدی میانجی به عنوان مکاتیب الائمه گرد آورده اند، از این موضوع خارج اند ، گرچه تعیین مرز دقیق میان آنها قدری دشوار است و فعلا با مسامحه بدانها نظر می شود .۲ . مکتوب حدیثی برپایه مبانی کلامی شیعه بر چیزی اطلاق می گردد که از ائمه علیهم السلام به صورت مکتوب ، صادر شده باشد و تفاوت نمی کند در چه موضوع یا زمینه ای باشد .۳ . موارد املای ائمه و کتابت شاگردان آنان نیز جزو مکتوبات حدیثی به شمار می رود . بر این مطلب، علامه امین در عبارت منقول سابق (۴۳) و نیز استاد جلالی اشاره دارند . (۴۴)۴ . کتاب علی و صحیفه علی ، گرچه به املای پیامبر صلی الله علیه و آله بود و طبق ضابطه دوم در شمار مکتوبات ایشان قرار می گیرد ، اما از آن رو که در منابع حدیثی و تاریخی ، به نام امام علی علیه السلام مشهور شده، در مکتوبات حدیثی آن حضرت آورده می شود .۵ . آنچه از سخنان ائمه توسط دیگران گردآوری شده و به اشتباه، برخی آن را در شمار مکتوبات می آورند (چون نهج البلاغه ، صحیفه های ثانیه به بعد و دیوانها) از شمار مکتوبات خارج اند
6 . از سه امام ، یعنی امام حسن ، امام حسین و امام جواد علیهم السلام، مکتوبی نقل نشده است .۷ . مواردی که در انتساب آنها شک و تردید وجود دارد، در این مجموعه فهرست می شود تا زمینه پژوهشهای بعدی را فراهم سازد .۸ . موارد تداخل، آنجا که محرز شود ، حذف می گردند و اگر احتمال تعدد باشد، با اشاره بدین مسئله ثبت می شود ، تا در پژوهشهای بعدی وضعیت آنها معلوم گردد .۹ . مواردی که تاکنون عدم انتساب آنها به ائمه علیهم السلام محرز شده ، اگر در منابع منسوب شده ، درج می گردد .۱۰ . برخی از پژوهشگران، در شمار مکتوبات حدیثی ائمه علیهم السلام عناوینی چون «نسخه » و «نسخه احادیث » را ثبت کرده اند که به نظر ، جای تامل دارد . شرح آن چنین است .خطیب بغدادی (م ۴۶۳ق) در تعریف نسخه می نویسد:لاصحاب الحدیث نسخه مشهوره کل نسخه منها تشتمل علی احادیث کثیره یذکر اسناد النسخه فی المتن الاول منها ثم یقول فیما بعده: باسناده … الی آخرها . (۴۵)یعنی احادیثی که راوی با یک سند نوشته و در یک جزوه فراهم آورده ، نسخه نامیده می شوند .بر این اساس ، نسبت دادن آنها به ائمه علیهم السلام با تردید جدی مواجه است ; زیرا اگر املای امام و کتابت شاگرد باشد، چنان که ذکر شد، آن را به عنوان مکتوب ائمه می توان به شمار آورد; ولی در غیر این صورت ، مانند آن است که راوی، احادیثی را می شنود و خود می نگارد، که «اصول اربعمئه » و سایر نوشته های حدیثی یاران ائمه علیهم السلام از این جمله اند .بجز این ، می توان شواهد دیگری نیز یاد کرد: نجاشی در شرح حال «عبد الله بن ابراهیم بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام » می نویسد:له نسخه یرویها عن آبائه … (۴۶)نسبت دادن نسخه به پدران خود با تعریفی که خطیب بغدادی از نسخه ارائه کرده ، کاملا سازگاری دارد; یعنی احادیثی را از اجداد خود ، نقل و ثبت کرده است و از این رو ، نسخه ها را نمی توان به آبا نسبت داد ، چنان که نمی توان گفت املای یکی از آن بزرگواران است . بدین جهت ، اینکه برخی این نسخه را در شمار مؤلفات امام سجاد علیه السلام آورده اند ، با وجود این قرینه واضح ، خطاست . (۴۷)همچنین مرحوم سید حسن صدر در تاسیس الشیعه ، «کتاب جامع فی الفقه » را به ثابت بن هرمز نسبت داده که از امام سجاد علیه السلام نقل کرده است و در ابتدا با عنوان: «اصحاب ائمه که صاحب جوامع بزرگ فقهی بوده اند» ، به بحث پرداخته است:تنبیه: فی ذکر ارباب الجوامع الکبار فی الفقه من اصحاب الائمه الاطهار ، فلثابت بن هرمز ابی المقدام جامع فی الفقه ، یرویه عن الامام زین العابدین علی بن الحسین علیه السلام . (۴۸)۱۱ . عنوانهای کتاب که در برخی از منابع پیشین در شمار مؤلفات ائمه علیهم السلام قلمداد شده، حکم نسخه را دارند ; زیرا تعبیری که در کتب فهارس به چشم می خورد ، نسبت کتاب به راوی است ، مانند «له کتاب عن الرضا» یا «له کتاب الباقر» و بدان معناست که این نوشته را از احادیث آن امام ، گرد آورده است و از آن رو که تصریح نشده که صورت املا دارد، نمی توان جزو کتابهای ائمه علیهم السلام به شمار آورد .۱۲ . در ذیل برخی از معرفی ها مطالبی به عنوان نظریه ذکر شده که البته نیاز به تکمیل و بحثهای منقح بیشتر دارد .دو . فهرست مکتوبات حدیثی ائمه علیهم السلامبرپایه قواعد پیش گفته، فهرستی از آنچه در مصادر به ائمه علیهم السلام منسوب است، گزارش می شود .منابع ذکر آثار و منابع بحث و بررسی در مورد انتساب آنها نیز جهت سهولت پژوهش و تحقیق ، آورده می شود .
مؤلفات امیر المؤمنین علیه السلام
1 . کتاب علی . این عنوان در روایات اهل بیت علیهم السلام فراوان مورد استناد قرار گرفته است . استاد جلالی ، برخی از آنها را و مصطفی قصیر العاملی نیز کتابی با عنوان کتاب علی (۵۰) تالیف کرده و بسیاری از احادیث را گردآورده است . (۵۱) نیز استاد جلالی معتقد است عنوانهای: الصحیفه ، کتاب علی ، الجفر ، والجامعه، نامهایی است که در روایات، بر همین اثر اطلاق شده است .۲ . صحیفه علی . این اثر، در منابع عامه بدین عنوان مشهور است و استاد جلالی، آن را صحیفه النبی می داند که نزد امام علی علیه السلام قرار داشت . (۵۲)دکتر رفعت فوزی، روایات آن را از کتب عامه گرد آورده است . (۵۳)۳ . جمع القرآن و تاویله . این اثر را علامه امین در شمار مؤلفات علی علیه السلام آورده است . (۵۴)۴ . کتاب السنن والقضایا والاحکام . از عنوان این کتاب برمی آید که شامل ابواب فقهی و قضاوتهای حضرت در موارد خاص است . این کتاب را برخی راویان با عنوان کامل آن نقل کرده اند و برخی با ذکر بخشی از عنوان . استاد جلالی، نام یازده تن از راویانی که این اثر را روایت کرده اند ، برمی شمرد . (۵۵) در مقدمه معجم آمده که پاره ای از کتابهای امام ، مانند: زکاه النعم ، صحیفه الفرائض ، کتاب فی ابواب الفقه و … جزیی از این کتاب بزرگ است . (۵۶)۵ . الجفر . این اثر را علامه امین در شمار مؤلفات ایشان آورده است . (۵۷)۶ . الجامعه . این اثر را علامه امین آورده ; (۵۸) ولی برخی ، آن را به جهت اوصاف ذکر شده در روایات ، همان کتاب علی می دانند . (۵۹)۷ . عهده للاشتر . نسبت این اثر ، مشهور است و در نهج البلاغه به صورت کامل نقل شده و مورد اهتمام عالمان و محققان قرار گرفته و بر آن ، شروح بسیار نوشته و ترجمه های بسیار ارائه کرده اند .۸ . رساله المحکم والمتشابه .۹ . وصیه لمحمد بن حنفیه . این اثر را علامه امین ، آورده است . (۶۰)۱۰ . کتاب فی علوم القرآن . این اثری است که امام علی علیه السلام ، آن را املا کرده و در آن ، شصت نوع از انواع علوم قرآنی را القا فرموده است . این نوشته را ابن عقده (م ۳۳۳ق) از امام صادق علیه السلام نقل می کند .استاد جلالی ، معتقد است این اثر ، همان است که با عنوان تفسیر النعمانی (ابن ابی زینب) و یا المحکم والمتشابه فی القرآن توسط سید مرتضی نقل شده است و علامه مجلسی ، در بحار الانوار به صورت کامل ، آن را آورده است . (۶۱)۱۱ . صحیفه الفرائض . این اثر را علامه امین ، آورده است . (۶۲)۱۲ . کتاب زکاه النعم . این اثر را علامه امین ، آورده است . (۶۳)۱۳ . کتاب فی ابواب الفقه . این اثر را علامه امین ، آورده است . (۶۴)۱۴ . کتاب آخر فی الفقه . این اثر را علامه امین ، آورده است . (۶۵)۱۵ . جنه الاسماء . این اثر را علامه امین ، آورده است . (۶۶)۱۶ . مصحف علی . از آن رو که در مصحف امام ، مطالبی در زمینه محکم و متشابه ، ناسخ و منسوخ و … ذکر شده ، می باید آن را از مؤلفات حضرت برشمرد . (۶۷)۱۷ . التعلیقه النحویه . مطالبی است که امام علی علیه السلام بر ابو الاسود دئلی القا فرمود .ابن ندیم گوید:ان علیا القی الی ابی الاسود شیئا فیه اصول النحو . (۶۸)و ابن عساکر گوید:ان بعض النحاه کان یذکر ان عنده تعلیقه ابی الاسود التی القاها الیه علی . (۶۹)۱۸ . کتاب عجائب احکامه . علامه امین ، آن را آورده و می گوید:و قد جمعها جماعه من العلماء ، و جمعناها نحن فی کتاب ، و ادرجنا فیه عجائب احکامه . (۷۰)۱۹ . ما اثر عنه من الادعیه و المناجاه . علامه امین می گوید:جمعها بعض العلماء و سماها الصحیفه العلویه . (۷۱)۲۰ . مسنده . علامه امین می گوید:الذی جمعه الشافی ای ما آثر عنه من الاحادیث و الروایات . (۷۲)در کشف الظنون آمده است:مسند علی لابی عبدالرحمان احمد بن شعیب النسائی . (۷۳)خود ایشان ، در پایان این سه عنوان ، آورده است:والثلاثه الاخیره یمکن عدها من مؤلفاته بنوع من التوسع . (۷۴)
مؤلفات امام سجاد علیه السلام۱ . الصحیفه السجادیه . نسبت این اثر به امام سجاد علیه السلام نزد شیعیان ، متواتر است (۷۵) و به صورت مستقل چاپ شده و در دسترس است و شروح و تحقیقات گسترده ای درباره اش به انجام رسیده است .۲ . رساله الحقوق . این نوشته در مصادر روایی شیعه یکجا ثبت شده (۷۶) و به صورت مستقل نیز بارها به چاپ رسیده است، چنان که بر آن ، شروح متعدد، نگارش شده است .۳ . مناسک الحج . استاد سید محمد رضا حسینی جلالی درباره این اثر نوشته است:رساله حاویه لجمیع احکام الحج الشرعیه فی ثلاثین بابا، رواها عن الامام علیه السلام کل من ابنائه الامام محمد الباقر و زید الشهید و الحسین الاصغر . (۷۷)این اثر در بغداد با مقدمه سید هبه الدین شهرستانی به چاپ رسیده است . (۷۸)۴ . صحیفه فی الزهد . ابو حمزه ثمالی گوید:قرات صحیفه فیها کلام زهد من کلام علی بن الحسین علیه السلام ، و کتبت ما فیها ، ثم اتیت علی بن الحسین علیه السلام فعرضت ما فیها علیه، فعرفه و صححه . (۷۹)۵ . الجامع فی الفقه (نسخه احادیث) . این عنوان، در کتاب تدوین السنه الشریفه (۸۰) و مقدمه معجم بحار الانوار آمده (۸۱) و آن را به رجال النجاشی نسبت داده اند .لیکن آنچه در رجال النجاشی آمده، بدین شرح است:ثابت بن هرمز ابو المقدام الحداد . روی نسخه عن علی بن الحسین علیه السلام رواها عنه ابنه عمرو بن ثابت . (۸۲)البته مرحوم سید حسن صدر، در تاسیس الشیعه آورده است:تنبیه: فی ذکر ارباب الجوامع الکبار فی الفقه من اصحاب الائمه الاطهار ، فلثابت بن هرمز ابو المقدام جامع فی الفقه ، یرویه عن الامام زین العابدین علی بن الحسین علیه السلام . (۸۳)ضمنا اشتباه دیگری که در آن دو مصدر رخ داده، نسبت نقل آن به ابو حمزه ثمالی است، با آنکه راوی ابو حمزه ، ثابت (ابو حنیفه) است و راوی این نسخه، ثابت بن هرمز (ابو المقدام) است .۶ . نسخه . نجاشی گوید:علی بن ابراهیم بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام ، له نسخه یرویها عن آبائه . (۸۴)۷ – ۱۰ . الصحیفه الثانیه ، تا الصحیفه الخامسه . این چهار اثر را علامه امین ، آورده است . (۸۵)توضیح:دو اثر پنجم و ششم، با توجه به توضیح بند ۹ و ۱۰، جزو آثار به شمار نمی رود .
مؤلفات امام باقر علیه السلام۱ . تفسیر القرآن (کتاب التفسیر) . ابن ندیم در الفهرست گوید:تسمیه الکتب فی تفسیر القرآن: کتاب الباقر محمد بن علی علیه السلام بن الحسین بن علی علیه السلام رواه عنه ابو الجارود زیاد بن منذر رئیس الجارودیه الزیدیه . (۸۶)شیخ آقا بزرگ گوید:این تفسیر به املای امام باقر و کتابت زیاد بن منذر ابو الجارود بود . (۸۷)سید محسن امین (۸۸) و سید حسن صدر هم از این تفسیر یاد کرده اند . (۸۹)۲ . رساله الی سعد الاسکاف . نجاشی گوید:له کتاب رساله ابی جعفر علیه السلام الیه اخبرنا عده عن احمد بن … (۹۰) محمد بن سعید .۳ . رساله الی سعد الخیر . کلینی نوشته است:کتب ابو جعفر علیه السلام الی سعد الخیر: بسم الله الرحمن الرحیم . (۹۱)۴ . کتاب الهدایه . ابن ندیم گوید:ابو جعفر محمد بن علی و له من الکتب کتاب الهدایه . (۹۲)علامه امین ، پس از نقل آن می نویسد:و یمکن ان یرید به الباقر علیه السلام . (۹۳)۵ . کتاب . سید حسن صدر گوید:یحیی بن القاسم ابو بصیر له کتاب یرویه عن ابی جعفر الباقر علیه السلام مات فی حیاه الصادق علیه السلام . (۹۴)۶ . کتاب . سید حسن صدر گوید:عبدالمؤمن بن القاسم بن قیس بن محمد الانصاری یکنی ابا عبد الله الکوفی، له کتاب یرویه عن ابی جعفر الباقر علیه السلام ، مات انه سبع و اربعین و مئه . (۹۵)۷ . کتاب . سید حسن صدر گوید:زراره بن اعین له کتاب یرویه عن ابی جعفر الباقر علیه السلام ، مات سنه مئه و خمسین . (۹۶)۸ . نسخه احادیث . نجاشی گوید:ابو العلاء الخفاف له نسخه احادیث رواها عن ابی جعفر علیه السلام . (۹۷)۹ . نسخه احادیث . نجاشی گوید:خالد بن ابی کریمه روی عن الباقر علیه السلام ذکره ابن نوح ، روی عنه نسخه احادیث … (۹۸)
توضیح:
بر اساس آنچه در بند ۹ و ۱۰ گفته شد ، پنج کتاب اخیر را نمی توان جزو مؤلفات امام باقر علیه السلام به شمار آورد ; زیرا مقصود از عناوین: «کتاب » و «نسخه احادیث » ، برپایه توضیحات گذشته ، نوشته های راویان و اصحاب ائمه علیهم السلام است .
مؤلفات امام صادق علیه السلام۱ . التوحید (کتاب فکر) . کتابی است که امام صادق علیه السلام، آن را بر مفضل بن عمر جعفی املا کرد . در برخی فهارس با عنوان کتاب فکر آمده است; چنان که نجاشی گوید:وله کتاب یوم و لیله ، و کتاب فکر: کتاب فی بدو الخلق و الحث علی الاعتبار … (۹۹)این کتاب ، در مصادر روایی شیعه منقول است (۱۰۰) و بارها به صورت مستقل چاپ شده و ترجمه هایی از آن به زبان فارسی به انجام رسیده و برخی نیز آن را شرح کرده اند . (۱۰۱)۲ . الاهلیلجه فی التوحید . آن را امام صادق علیه السلام در پاسخ ملحدان و منکران ربوبیت نگاشت و برای مفضل بن عمر ، ارسال کرد . (۱۰۲)علامه مجلسی ، آن را در بحار الانوار آورده است . (۱۰۳)سید بن طاووس ، فرزندش را به تامل در این کتاب ، دعوت می کند:وانظر … و کتاب المفضل بن عمر ، الذی املاه علیه مولانا الصادق فیما خلق الله – جل جلاله – من الآثار . (۱۰۴)و نیز به او توصیه می کند که آن را در سفر ، همراه داشته باشد:و یصحب معه کتاب المفضل بن عمر الذی رواه عن الصادق علیه السلام فی معرفه وجوه الحکمه فی انشاء العالم السفلی و اظهار اسراره; فانه عجیب فی معناه . (۱۰۵)۳ . الاهوازیه . نجاشی گوید:عبد الله بن النجاشی بن هیثم بن شمعان ابو بحیفر الاسدی النصری یروی عن ابی عبد الله علیه السلام رساله منه الیه، وقد ولی الاهواز من قبل المنصور . (۱۰۶)این رساله در برخی مصادر حدیثی شیعه منقول است . (۱۰۷)۴ . رساله الی اصحابه . کلینی آن را در روضه الکافی چنین نقل کند:عن اسماعیل بن جابر ، عن ابی عبد الله علیه السلام انه کتب هذه الرساله الی اصحابه و امرهم بمدارستها و النظر فیها و تعاهدها و العمل بها ، و کانوا یضعونها فی مساجد بیوتهم ، فاذا فرغوا من الصلاه نظروا فیها . (۱۰۸)۵ . الجعفریات . مجموعه ای از احادیث فقهی است که امام کاظم علیه السلام از حضرت صادق علیهما السلام نقل می کند و به پیامبر صلی الله علیه و آله منتهی می شود . راوی از امام کاظم علیه السلام ، فرزند ایشان اسماعیل است و محمد بن اشعث کوفی از او نقل کرده است . این اثر ، از آن رو که جمع کننده اش امام صادق علیه السلام است ، الجعفریات و از آن رو که راوی ، محمد بن اشعث است ، به الاشعثیات معروف است . (۱۰۹)خطیب بغدادی نیز بدین نام ، اثری را از ابن اشعث نقل می کند:انبانا ابو سعد المالینی قال: قال لی ابو احمد بن عدی سمع منی ابو العباس بن عقده کتاب الجعفریه عن ابن الاشعث و حدث بها عنی … (۱۱۰)حاجی نوری در کتاب مستدرک الوسائل ، آن را از منابع خود آورده است . (۱۱۱)۶ . رساله فی الغنائم . این رساله را ابن شعبه در تحف العقول آورده است . (۱۱۲)۷ . رساله فی وجوه معایش العباد . این رساله نیز در تحف العقول منقول است . (۱۱۳)۸ . کتاب رسائله التی رواها جابر . علامه امین به نقل از یافعی در مرآه الجنان ، چنین نقل می کند:له کلام نفیس فی علوم التوحید و غیرها وقد الف تلمیذه جابر بن حیان کتابا یشتمل علی الف ورقه یتضمن رسائله و هی خمسمئه رساله . (۱۱۴)۹ . نثر الدرر . علامه امین ، این اثر را در شمار مؤلفات امام صادق علیه السلام آورده است . (۱۱۵) در تحف العقول ، مجموعه ای از کلمات قصار نقل شده و آمده است:سماه بعض الشیعه نثر الدرر . (۱۱۶)و در مقدمه معجم بحار الانوار ، از این تعبیر ، چنین استنباط شده که این مجموعه کلمات ، به صورت مکتوب بوده است . (۱۱۷)۱۰ . وصیه النبی . ابو غالب زراری از آن چنین تعبیر کرده است:کتاب وصیه النبی صلی الله علیه و آله لامیر المؤمنین علیه السلام عن ابن العباس ابن عقده ، و علی ظهره اجازته لی جمیع حدیثه بخطه . (۱۱۸)و صدوق همین متن را در کتاب من لا یحضره الفقیه آورده است . (۱۱۹) استاد محمدرضا جلالی می گوید:اشبیلی در فهرست خود، آن را آورده است . طیبی و بیهقی نیز متن حدیث را آورده اند و در کتابخانه ظاهریه دمشق ، نسخه شماره ۹۷۴۲ ، با همین عنوان موجود است . (۱۲۰)۱۱ . کتاب الحج . نجاشی گوید:ابان بن عبد الملک الثقفی شیخ من اصحابنا ، روی عن ابی عبد الله علیه السلام کتاب الحج . (۱۲۱)و نیز در تهذیب التهذیب از قول یحیی بن سعید آمده است:املی علی الجعفر الحدیث الطویل یعنی فی الحج . (۱۲۲)نجاشی گوید:عمر بن محمد بن یزید ابو الاسود بیاع الابری … له کتاب فی مناسک الحج و فرائضه و ما هو مسنون فی ذلک ، سمعه کله من ابی عبدالله علیه السلام . (۱۲۳)این هم شاهد دیگری بر مدعای بند ۱۰ است که در ابتدای این صحبت آمد ، که چنین آثاری را نمی توان به امامان علیهم السلام نسبت داد .۱۲ . کتاب . نجاشی گوید:طلاب بن حوشب … ، کوفی ثقه روی عن جعفر بن محمد علیه السلام کتابا اخبرنا … (۱۲۴)۱۳ . کتاب مبوب فی الحلال والحرام . نجاشی گوید:ابراهیم بن محمد بن ابی یحیی ابو اسحاق موسی مسلم مدنی ، … و ذکر بعض اصحابنا ان له کتابا مبوبا فی الحلال والحرام عن ابی عبدالله علیه السلام . (۱۲۵)۱۴ . کتاب . نجاشی گوید:عباد بن صهیب ابو بکر التمیمی الکلیبی الیربوعی الحبری ثقه روی عن ابی عبدالله علیه السلام کتابا اخبرنا … عن عباد بالکتاب . (۱۲۶)۱۵ . کتاب . نجاشی گوید:القاسم الرسی بن ابراهیم طباطبا بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام . له کتاب یرویه عن ابیه و غیره ، عن جعفر بن محمد و رواه هو عن موسی بن جعفر ، اخبرنا … بکتابه . (۱۲۷)۱۶ . کتاب . نجاشی گوید:خالد بن صبیح کوفی ، ثقه ، له کتاب عن ابی عبد الله علیه السلام یرویه محمد بن ابی عمیر … بکتابه . (۱۲۸)۱۷ . کتاب نوادر . نجاشی گوید:خالد بن یزید ، ابو یزید العکلی کوفی ، ثقه ، روی عن جعفر بن محمد له نوادر . اخبرنا … قال: حدثنا ابو یزید خالد بن یزید العکلی بنوادره عن جعفر بن محمد علیه السلام . (۱۲۹)۱۸ . کتاب نوادر . نجاشی گوید:داوود بن عطا المدنی اخبرنا ابو العباس احمد بن علی بن نوح قال: … حدثنا داوود بن عطا عن جعفر بن محمد علیه السلام باحادیثه النوادر عنه علیه السلام . (۱۳۰)۱۹ . کتاب نوادر . نجاشی گوید:خضر بن عمرو النخعی له نوادر اخبرنی عده من اصحابنا … قال: حدثنی خضر بن عمرو عن ابی جعفر و ابی عبد الله علیه السلام باحادیث نوادر له . (۱۳۱)۲۰ . نسخه کبیره . نجاشی گوید:محمد بن ابراهیم الامام بن محمد بن علی بن عبد الله بن عباس بن عبدالمطلب، له نسخه عن جعفر بن محمد علیه السلام کبیره . (۱۳۲)۲۱ . نسخه . نجاشی گوید:عباس بن زید موسی جعفر بن محمد مدنی له احادیث ، اخبرنا احمد بن عبد الواحد … قال: حدثنا عباس بن زید عن جعفر بن محمد علیه السلام بنسخه . (۱۳۳)۲۲ . نسخه . نجاشی گوید:محمد بن عبد الله بن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب ابو جعفر المدنی ، روی عن ابی عبد الله علیه السلام نسخه . (۱۳۴)۲۳ . نسخه . در کتاب تدوین السنه الشریفه ، این اثر به استناد رجال النجاشی ذکر شده; ولی نجاشی چنین مطلبی نیاورده است .نجاشی گوید:ابراهیم بن رجاء الجحدری من بنی قیس بن ثعلبه … له کتاب منها کتاب الفضائل . (۱۳۵)۲۴ . نسخه . نجاشی گوید:سفیان بن عیینه بن ابی عمران الهلالی … له نسخه عن جعفر بن محمد علیه السلام . (۱۳۶)۲۵ . نسخه . نجاشی گوید:عبد الله بن ابی اویس بن مالک … له نسخه عن جعفر بن محمد . (۱۳۷)۲۶ . نسخه . نجاشی گوید:الفضیل بن عیاض ، بصری ثقه عامی روی عن ابی عبدالله علیه السلام نسخه . (۱۳۸)۲۷ . نسخه . نجاشی گوید:مطلب بن زیاد الزهری القرشی المدنی ثقه ، روی عن جعفر بن محمد علیه السلام نسخه . (۱۳۹)۲۸ . کتاب نسب الیه . شیخ طوسی در شرح حال جعفر بن بشیر گوید:وله کتاب ینسب الی جعفر بن محمد علیه السلام روایه علی بن موسی الرضا علیه السلام . (۱۴۰)۲۹ . نسخ . این اثر در مقدمه معجم بحار الانوار ، در شمار مؤلفات امام صادق علیه السلام ذکر شده و به مصادر اهل سنت ارجاع شده است . (۱۴۱) اما چنان که پیش از این گفته شد ، این عنوان ، یک اثر نیست; بلکه نویسنده کتاب می گوید: امام صادق علیه السلام دارای نسخه ها و احادیثی بود .۳۰ . تقسیم الرؤیا . حاجی خلیفه در کشف الظنون گوید:تقسیم الرؤیا للامام جعفر الصادق . (۱۴۲)شیخ آقا بزرگ گوید:لم نجد سندا لهذه النسبه فی غیره فالظاهر انه من تصنیف بعض الشیعه بالروایه عنه . (۱۴۳)و علامه امین ، همین مطالب را در اعیان الشیعه آورده است . (۱۴۴)۳۱ . رساله الی اصحاب الرای والقیاس . این اثر را علامه امین آورده و به منبعی ارجاع نداده است . (۱۴۵)۳۲ . وصیه لعبد الله بن جندب . این اثر را علامه امین آورده و منبعی برایش ذکر نکرده است . (۱۴۶)۳۳ . وصیه لابی جعفر محمد بن النعمان الاحول . این اثر را علامه امین آورده و برایش منبعی ذکر نکرده است . (۱۴۷)۳۴ . کلامه فی وصف المحبه لاهل البیت . این اثر را علامه امین آورده; ولی در شمار مؤلفات امام صادق علیه السلام جای نمی گیرد (۱۴۸); زیرا سخنی است که از حضرت ، منقول است .۳۵ . رساله فی احتجاجه علی الصوفیه . این اثر را علامه امین آورده; ولی به هیچ منبعی ارجاع نداده است . (۱۴۹)۳۶ . کلامه فی خلق الانسان و ترکیبه . این اثر را علامه امین آورده (۱۵۰); ولی نمی توان آن را در شمار مؤلفات امام صادق علیه السلام ذکر کرد .۳۷ . حکمه القصیره . این اثر را نیز علامه امین نقل می کند (۱۵۱); ولی نمی توان آن را در شمار مؤلفات امام آورد .۳۸ . خواص القرآن یا منافع القرآن . به این عنوان، دو نسخه در کتابخانه ظاهریه دمشق (ش ۷۳۶۵ و ش ۹۵۹۴)، وجود دارد که آغاز آن چنین است:قال الامام ابو عبدالله جعفر بن محمد بن علی … (۱۵۲).۳۹ . صحائف الامام الصادق علیه السلام . به این عنوان نیز نسخه ای در کتابخانه ظاهریه دمشق (ش ۵۳۷۳)، وجود دارد که آغازش چنین است:هذه صحائف الامام ابی عبدالله جعفر الصادق … (۱۵۳)۴۰ . ذکر مناظره جعفر الصادق لبعض الشیعه . این اثر نیز در همان کتابخانه نسخه دارد (ش ۳۸۴۷) و کتابت آن به سال ۵۸۸ ق ، برمی گردد . (۱۵۴)۴۱ . رساله منها یعلم اختیارات الایام النحسه والجیده . این اثر نیز در کتابخانه ظاهریه دمشق در دوازده ورق (ش ۱۰۰۴۲) وجود دارد . (۱۵۵)۴۲ . رساله لجعفر بن محمد الصادق فی الکیمیاء . این اثر ، نسخه ای به شماره ۸۰ در کتابخانه ظاهریه دارد که در سال ۱۰۱۴ و ۱۰۱۵ق ، کتابت شده است و بروکلمان نیز نسخه ای در کتابخانه نور عثمانیه در ترکیه (ش ۳۶۳۴) معرفی کرده است .در آغاز رساله آمده است:هذه الرساله لجعفر بن محمد الصادق علیه السلام . (۱۵۶)۴۳ . الرساله المفضلیه والاتکال علی بارئ البریه . نسخه ای به خط بدیع آل غانم دارد که در سال ۱۳۸۳ق ، در پنج ورق کتابت شده است و نسخه آن در فهرست مصادر الفرق الاسلامیه (ج ۱ ، ص ۱۱۵) معرفی شده است . (۱۵۷)۴۴ . الصراط . این اثر در سال ۱۳۸۴ق ، به خط شعبان بن فاضل استنساخ شده و نسخه آن در فهرست مصادر فرق (ج ۱ ، ص ۱۱۵) معرفی شده است . (۱۵۸)۴۵ . الهفت و الاظله یا الهفت الشریف . این اثر در سال ۱۹۶۰ م ، با تحقیق عارف تامر و به سال ۱۹۷۷ م ، با تحقیق مصطفی غالب در لاذقیه به چاپ رسیده است . (۱۵۹)۴۶ . مصباح الشریعه . این اثر ، به نام امام صادق علیه السلام مشهور است ; ولی اختلاف نظرهای بسیار در انتسابش وجود دارد . علامه امین ، آن را در شمار مؤلفات امام صادق علیه السلام آورده است . (۱۶۰)گروهی مانند سید بن طاووس ، کفعمی ، شهید ثانی ، فیض کاشانی و حاجی نوری نسبت آن را می پذیرند و گروهی مانند شیخ حر و صاحب ریاض آن را نفی می کنند . (۱۶۱)مؤلفات امام کاظم علیه السلام۱ . مسند الامام موسی بن جعفر . این کتاب ، مجموعه ای از روایاتی است که امام کاظم علیه السلام از طریق پدران خود از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند . راوی و کاتب آن ، موسی بن ابراهیم ابو عمران مروزی است که در زندان بغداد از امام شنیده است .نجاشی گوید:موسی بن ابراهیم المروزی ابو حمران روی عن موسی بن جعفر علیه السلام ، له کتاب ذکر انه سمعه وابو الحسن علیه السلام محبوس عند السندی بن شاهک و هو معلم ولد السندی بن شاهک . (۱۶۲)و نیز حاجی خلیفه در کشف الظنون می نویسد:رواه ابو نعیم الاصفهانی ، و روی عنه هذا المسند موسی بن ابراهیم . (۱۶۳)این مسند را استاد محمدحسین حسینی جلالی بر اساس نسخه کتابخانه ظاهریه دمشق (ش ۳۴) تحقیق کرده و در نجف (۱۳۸۹ق)، تهران (۱۳۹۲ق)، امریکا (۱۴۰۱ق) و بیروت (۱۴۰۶ق) به چاپ رسانده است . (۱۶۴) این مسند ، دارای ۵۹ روایت است .استاد محمدرضا حسینی جلالی مدعی است روایتهای دیگری با همان سند مروزی از امام کاظم علیه السلام نقل شده که می توان آن را مستدرک این مسند برشمرد . (۱۶۵)۲ . کتاب . نجاشی گوید:محمد بن صدقه العنبری البصری ، ابو جعفر ، روی عن ابی الحسن موسی و عن الرضا علیهما السلام . له کتاب عن موسی بن جعفر علیه السلام . (۱۶۶)۳ . کتاب . نجاشی گوید:بکر بن الاشعث ابو اسماعیل، کوفی ، ثقه ، روی عن موسی بن جعفر علیه السلام کتابا . (۱۶۷)۴ . کتاب . این اثر را در کتاب تدوین السنه الشریفه و نیز مقدمه معجم بحار الانوار بر اساس نقل نجاشی جزو مؤلفات امام کاظم علیه السلام آورده اند; ولی سخن نجاشی چنین دلالتی ندارد . نجاشی گوید:خلف بن حماد ناشد بن المسیب ، کوفی ، ثقه ، سمع موسی بن جعفر علیه السلام . له کتاب یرویه جماعه ، منهم محمد بن الحسین بن ابی الخطاب اخبرنی عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن یحیی قال: حدثنا الحمیری و ابی قالا: حدثنا محمد بن الحسین بن ابی الخطاب عن خلف بکتابه . (۱۶۸)و این سخن ، شاهد دیگری است بر مدعای پیش گفته که چنین آثاری را نمی توان در شمار مؤلفات امامان قلمداد کرد ; زیرا راوی ، روایتهایی را شنیده و خود، کتابت کرده است و در این سخن، هیچ گونه نسبت و استنادی نیز به چشم نمی خورد .۵ . نسخه . نجاشی گوید:علی بن حمزه بن الحسن بن عبید الله بن العباس بن علی بن ابی طالب علیه السلام ابو محمد . ثقه روی و اکثر الروایه .له نسخه یرویها عن موسی بن جعفر علیه السلام، اخبرنا محمد بن جعفر قال: حدثنا احمد بن محمد بن سعید قال: حدثنا محمد بن هارون بن عیسی قراءه قال: حدثنا محمد بن علی بن حمزه قال: سمعت ابی یحدث عن موسی بن جعفر ، و ذکر النسخه . (۱۶۹)۶ . نسخه . نجاشی گوید:محمد بن ثابت ، عن موسی بن جعفر نسخه یرویها . (۱۷۰)۷ . نسخه . نجاشی گوید:صاحب موسی بن جعفر بن الحباب صاحب جعفر بن محمد علیه السلام ، کذا وجدت له نسخه رواها عن موسی بن جعفر . اخبرنا احمد بن محمد بن موسی قال: حدثنا محمد بن جعفر بن احمد بن محمد بن زرقان قال: حدثنا ابی ، عن ابیه ، عن موسی بن جعفر علیه السلام بالنسخه . (۱۷۱)۸ . مسائل . نجاشی گوید:الحسن بن علی بن یقطین بن موسی ، مولی بنی هاشم – و قیل مولی بنی اسد – کان فقیها متکلما ، روی عن ابی الحسن و الرضا علیهما السلام ، و له کتاب مسائل ابی الحسن موسی علیه السلام . (۱۷۲)و مقدمه معجم بحار الانوار (۱۷۴) برپایه نقل نجاشی ، در شمار مؤلفات امام کاظم علیه السلام معرفی شده است . نجاشی گوید:علی بن یقطین بن موسی البغدادی … قال اصحابنا: روی علی بن یقطین عن ابی عبد الله علیه السلام حدیثا واحدا ، روی عن موسی علیه السلام فاکثر . له کتاب مسائله (۱۷۵)…در این سخن ، نسبت مسائل به علی بن یقطین است و البته ظاهرا شنیده های وی از امام کاظم علیه السلام است . بنابراین ، نباید در شمار مؤلفات امام کاظم علیه السلام ثبت گردد .۱۰ . رساله . مراد ، رساله ای است که امام علیه السلام در پاسخ علی بن سوید می نگارد . نجاشی گوید:علی بن سوید السائل … روی رساله ابی الحسن موسی علیه السلام الیه . (۱۷۶)کلینی این رساله را در الکافی آورده است . (۱۷۷) این رساله با شرحی در سال ۱۴۱۱ق ، از سوی کنگره جهانی امام رضا علیه السلام منتشر شد .۱۱ . رساله فی العقل . این رساله در اعیان الشیعه (۱۷۸) و نیز در مقدمه معجم بحار الانوار (۱۷۹) در زمره آثار امام کاظم علیه السلام آمده است .این حدیث در منابع روایی شیعه منقول است (۱۸۰); لیکن شاهد و قرینه ای بر مکتوب بودن آن از سوی امام کاظم علیه السلام به دست نیامد .۱۲ . رساله فی التوحید . این رساله را کلینی در الکافی آورده است:فتح بن عبد الله مولی بنی هاشم قال: کتبت الی ابی ابراهیم علیه السلام اساله فی شی ء من التوحید فکتب الی بخطه . (۱۸۱)
مؤلفات امام رضا علیه السلام
1 . صحیفه الرضا علیه السلام (مسند الامام الرضا علیه السلام) . مجموعه روایتهایی است که امام رضا علیه السلام از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند و چند تن از یارانش از جمله احمد بن عامر بن سلیمان طایی ، آن را گزارش کرده اند .از این اثر ، نسخه های مخطوط ، موجود است و بارها با مشخصات زیر نیز به چاپ رسیده است:۱ . در صنعا (یمن) در سال ۱۳۵۴ق ، با ترتیب عبد الواسع واسعی ، با عنوان مسند الامام الرضا علیه السلام .۲ . در قم به سال ۱۳۶۵ق ، با عنوان کتاب ابن ابی الجعد .۳ . در تهران به سال ۱۳۷۷ق ، با تحقیق: دکتر حسین علی محفوظ کاظمی ، با نام صحیفه الرضا علیه السلام .۴ . در مشهد به سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۶ق، با تحقیق: محمد مهدی نجف .۵ . در قم به سال ۱۴۰۸ق ، با تحقیق: مدرسه الامام المهدی علیه السلام .آنچه در کتاب رجال النجاشی آمده، تنها ذکر نسخه ای است که عبد الله بن احمد بن عامر طایی از پدرش نقل می کند و نجاشی آن را نیکو توصیف می کند:رفع الی هذه النسخ نسخه عبد الله بن احمد بن عامر الطائی ، ابو الحسن احمد بن محمد بن موسی الجندی شیخنا رحمه الله ، قراتها علیه حدثکم ابو الفضل عبد الله بن احمد بن عامر قال: حدثنا ابی قال: حدثنا الرضا علی بن موسی علیه السلام . والنسخه حسنه . (۱۸۲)علامه مجلسی می نویسد:صحیفه الرضا مع اشتهارها فی مرتبه المراسیل لا المسانید وان شاهدت فی بعض النسخ لها اسنادا الی ابی علی الطبرسی، لکنه غیر معلوم عندی . (۱۸۳)حاجی نوری در مستدرک الوسائل می گوید:و هو من الکتب المعتمده التی لا یدانیها فی الاعتبار و الاعتماد کتاب صنف قبله او بعده . (۱۸۴)۲ . الرساله الذهبیه . شیخ در الفهرست گوید:محمد بن الحسن بن جمهور العمی البصری، له کتب … منها الرساله الذهبیه عن الرضا علیه السلام . (۱۸۵)و ابن شهرآشوب نیز همان را نوشته است . (۱۸۶)علامه مجلسی در بحار الانوار می نویسد:انها من الکتب المعروفه . (۱۸۷)این رساله در مصادر حدیثی شیعه به صورت کامل منقول است (۱۸۸) و بارها به صورت مستقل به چاپ رسیده است . از جمله در نجف ، به سال ۱۳۸۰ق ، با تحقیق: سید محمد مهدی خرسان و در قم به سال ۱۴۰۲ق ، با تحقیق: محمد مهدی نجف .۳ . امالی الامام الرضا علیه السلام . شیخ طوسی در الامالی خود و به نقل از علی بن علی خزاعی ، برادر دعبل ، گوید:فحدثنا املاء فی رجب سنه ثمان و تسعین و مئه . (۱۸۹).نجاشی گوید:علی بن علی بن رزین بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد الله بن بدیل بن ورقاء الخزاعی ابو الحسن اخو دعبل بن علی … له کتاب کبیر عن الرضا علیه السلام . (۱۹۰)۴ . امالی الامام الرضا علیه السلام (العلل) . علامه امین ، آن را با عنوان العلل آورده و نوشته است:العلل التی ذکر الفضل بن شاذان انه سمعه من الرضا علیه السلام مره بعد مره و شیئا بعد شی ء فجمعها و اطلق لعلی بن محمد بن قتیبه النیسابوری روایتها عنه عن الرضا; فانها فی الحقیقه من تالیف الرضا، فهو کالمؤلف الذی یملی علی الکاتب . (۱۹۱)۵ . کتاب الاهلیلجه .این اثر را علامه امین به امام رضا علیه السلام نسبت داده است . نجاشی این اثر را به دو تن از راویان امام رضا علیه السلام نسبت داده است:داوود بن کثیر الرقی … وله کتاب الاهلیلجه . (۱۹۲)حمدان بن المعافی ابو جعفر الصبیحی … له کتاب شرائع الایمان و کتاب الاهلیلجه . (۱۹۳)۶ . مجالس الرضا علیه السلام مع اهل الادیان . نجاشی گوید:الحسین بن محمد بن الفضل بن یعقوب … و کان ثقه ، صنف مجالس الرضا علیه السلام مع اهل الادیان . (۱۹۴)۷ . ما کتبه الی المامون فی جوامع الشریعه . در تحف العقول آمده است:ان المامون بعث الفضل بن سهل ذا الرئاستین الی الرضا علیه السلام فقال له: انی احب ان تجمع لی من الحلال والحرام والفرائض والسنن; فانک حجه الله علی خلقه و معدن العلم . فدعا الرضا علیه السلام بدواه و قرطاس، و قال للفضل: اکتب بسم الله الرحمن الرحیم . (۱۹۵)نزدیک به همین مضمون را شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا علیه السلام آورده است . (۱۹۶)البته علامه امین ، این دو اثر را با تصریح به اینکه قریب المعنی هستند ، متعدد آورده است . (۱۹۷)۸ . کتاب . نجاشی گوید:موسی بن سلمه کوفی له کتاب عن الرضا علیه السلام . (۱۹۸)۹ . کتاب . نجاشی گوید:وریزه بن محمد الغسانی له کتاب عن الرضا علیه السلام . (۱۹۹)۱۰ . کتاب . نجاشی گوید:علی بن مهدی بن صدقه بن هشام بن غالب بن محمد بن علی الرقی الانصاری ابو الحسن . له کتاب عن الرضا علیه السلام . (۲۰۰)۱۱ . نسخه مبوبه کبیره . نجاشی گوید:محمد بن عبد الله بن عمرو بن سالم … ، روی عن الرضا علیه السلام، له نسخه تشبه کتاب الحلبی مبوبه کبیره . (۲۰۱)۱۲ . نسخه . نجاشی گوید:محمد بن علی بن الحسین بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام ، له نسخه یرویها عن الرضا . (۲۰۲)۱۳ . نسخه رواها ابو احمد داوود بن سلیمان الغازی . (۲۰۳)۱۴ . نسخه . نجاشی گوید:عبد الله بن علی بن الحسین بن زید بن علی بن الحسین ، روی عن الرضا علیه السلام ، و له نسخه رواها ، قرانا علی القاضی ابی الحسین محمد بن عثمان قال: قرات علی محمد بن عمر بن محمد بن سالم ، حدثکم ابو جعفر محمد بن عبد الله بن علی بن الحسین بن زید قال: حدثنا ابی قال: حدثنا ابی علی بن موسی الرضا علیه السلام بالنسخه . (۲۰۴)۱۵ . نسخه . نجاشی گوید:عبد الله بن محمد بن علی بن العباس بن هارون التمیمی الرازی ، له نسخه عن الرضا علیه السلام . (۲۰۵)صدوق ، این نسخه را با مسند نجاشی در عیون اخبار الرضا علیه السلام آورده است . (۲۰۶)۱۶ . نسخه . نجاشی گوید:عباس بن هلال الشامی روی عن الرضا ، اخبرنا محمد بن عثمان بن الحسن قال: حدثنا احمد بن محمد بن سعید قال: حدثنا محمد بن احمد بن خاقان النهدی صاحب القلانس قال: حدثنا محمد بن الولید الخزاز قال: حدثنا عباس بن هلال الشامی عن الرضا علیه السلام بنسخه ، و هی تختلف بحسب الرواه . (۲۰۷)۱۷ . مسائل . نجاشی گوید:معاویه بن سعید ، له مسائل عن الرضا علیه السلام . (۲۰۸)۱۸ . مسائل . نجاشی گوید:الحسن بن علی بن زیاد الوشاء … وله کتب ، منها …وله مسائل الرضا علیه السلام اخبرنا ابن شاذان ، عن علی بن حاتم ، عن احمد بن ادریس ، عن احمد بن محمد بن عیسی ، عن الحسن بن علی الوشاء بکتابه مسائل الرضا علیه السلام . (۲۰۹)۱۹ . مسائل . نجاشی گوید:سعد خادم ابی دلف العجلی مسائله للرضا ، اخبرنا عده من اصحابنا ، عن الحسن بن حمزه ، عن ابی بطه، عن احمد بن محمد بن خالد ، عن سعد ، عن الرضا علیه السلام بها . (۲۱۰)۲۰ . مسائل . نجاشی گوید:صباح بن نصر الهندی له مسائل عن الرضا علیه السلام . اخبرنا احمد بن عبد الواحد قال: حدثنا عبید الله بن احمد الانباری قال: حدثنا ابو جعفر احمد بن محمد بن لاحق الشیبانی قال: حدثنا یحیی بن زکریا اللؤلؤی قال: حدثنا الریان بن شبیب قال: احضر المامون اهل الکلام ، وذکر مسائل الرضا علیه السلام عن صباح بن نصر . (۲۱۱)۲۱ . مسائل . نجاشی گوید:عبدالله بن محمد بن حصین الحصینی الاهوازی ، روی عن الرضا علیه السلام ، ثقه ثقه ، له کتاب یرویه عده من اصحابنا ، اخبرنا ابو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا احمد بن محمد بن یحیی قال: حدثنا عبد الله بن جعفر قال: حدثنا محمد بن عیسی بن عبید ، عن عبدالله بکتابه المسائل للرضا علیه السلام . (۲۱۲)۲۲ . مسائل . نجاشی گوید:عیسی بن عبد الله بن سعد بن مالک الاشعری ، روی عن ابی عبد الله و ابی الحسن علیهما السلام ، و له مسائل للرضا علیه السلام . (۲۱۳)مؤلفات امام هادی علیه السلام۱ . الامالی فی التفسیر . در کتاب تدوین السنه الشریفه ، این اثر همان تفسیر معروف به تفسیر العسکری معرفی شده که امام هادی علیه السلام آن را بر دو تن از شاگردان خود املا کرده است (۲۱۴) و آن را به الذریعه استناد می دهد . (۲۱۵)۲ . رساله الرد علی اهل الجبر والتفویض . علامه امین (۲۱۶) و علامه باقر شریف قرشی (۲۱۷) آن را به امام نسبت داده اند و در تحف العقول نیز منقول است . (۲۱۸)۳ . قطعه من احکام الدین . علامه امین ، آن را از مناقب آل ابی طالب ابن شهرآشوب نقل کرده است (۲۱۹).۴ . نسخه . نجاشی گوید:ابو طاهر بن حمزه الیسع ، اخو احمد ، روی عن الرضا علیه السلام ، قمی، وروی عن ابی الحسن الثالث علیه السلام نسخه . (۲۲۰)۵ . نسخه . نجاشی گوید:عیسی بن المنصور ابو موسی السر من رآئی ، روی عن ابی الحسن علی بن محمد علیه السلام .اخبرنا ابو محمد الحسن بن محمد بن یحیی بن داود الفحام قال: حدثنا ابو الحسن محمد بن احمد بن عبید الله بن احمد بن عیسی قال: حدثنا عم ابو موسی عیسی بن احمد ، عن ابی الحسن علیه السلام نسخه . (۲۲۱)۶ . نسخه . نجاشی گوید:علی بن الریان بن الصلت الاشعری القمی ثقه ، له عن ابی الحسن الثالث علیه السلام نسخه ، اخبر ابو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا احمد بن محمد بن یحیی قال: حدثنا احمد بن محمد بن یحیی قال: حدثنا عمران بن موسی ، عن علی بهذه النسخه . (۲۲۲)۷ . مسائل . نجاشی گوید:علی بن جعفر الهمانی البرمکی ، یعرف منه و ینکر ، له مسائل لابی الحسن العسکری علیه السلام . (۲۲۳)۸ . اجوبه یحیی بن اکثم . این اثر در مقدمه معجم بحار الانوار ، معرفی شده است . (۲۲۴) البته پاسخهای امام هادی علیه السلام به یحیی بن اکثم ، در مصادر روایی شیعه مضبوط است (۲۲۵). ۹ . الزیاره الجامعه . این زیارت در مقدمه معجم بحار الانوار در شمار مؤلفات ، قلمداد شده است . (۲۲۶) البته شهرت این زیارت و اعتبارش در منابع روایی شیعی ، جای تردید ندارد . (۲۲۷) اما آن را به عنوان مکتوب قلمداد کردن ، هیچ شاهد و گواهی ندارد .مؤلفات امام عسکری علیه السلام۱ . تفسیر العسکری . ابن شهرآشوب می نویسد:حسن بن خالد البرقی: اخو محمد بن خالد ، من کتبه تفسیر العسکری من املاء الامام علیه السلام مئه وعشرون مجلدا . (۲۲۸)علامه مجلسی در بحار الانوار می نویسد:انه من الکتب المعروفه، واعتمد الصدوق علیه، واخذ منه وان طعن فیه بعض المحدثین، ولکن الصدوق اعرف و اقرب عهدا ممن طعن فیه، وقد روی عنه اکثر العلماء من غیر غمز فیه . (۲۲۹)۲ . کتاب المنقبه . ابن شهرآشوب می نویسد:خرج من عند ابی محمد علیه السلام فی سنه ۲۵۵ کتاب ترجمه رساله المنقبه یشتمل علی اکثر علم الحلال والحرام، و اوله: اخبرنی علی بن محمد بن علی بن موسی . (۲۳۰)علامه تهرانی ضمن نقل سخن ابن شهرآشوب ، نوشته است:کتاب المنقبه المشتمل علی اکثر الاحکام و مسائل الحلال والحرام ، عن مناقب ابن شهرآشوب والصراط المستقیم للنباطی (فی الذریعه: البیاضی)، انه تصنیف الامام ابی محمد العسکری ، حکاه المیرزا محمد هاشم فی آخر رساله فی فقه الرضا، و جعل الاحتمال الخامس اتحاده مع هذا الکتاب . (۲۳۱)۳ . نسخه . علامه تهرانی در الذریعه می نویسد:نسخه العسکری الحسن بن علی لعبدان بن محمد ، ابی معاذ الجویمی رواها النجاشی مسندا . (۲۳۲)۴ . مسائل . نجاشی گوید:محمد بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن اعین ابو طاهر الزراری ، حسن الطریقه ثقه ، عین ، و له الی مولانا ابی محمد علیه السلام مسائل والجوابات . (۲۳۳)۵ . مسائل . نجاشی می نویسد:محمد بن الریان بن الصلت الاشعری له مسائل لابی الحسن العسکری علیه السلام . اخبرنا محمد بن علی الکاتب قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن جعفر قال: حدثنا ابی قال: حدثنا محمد بن الریان بن الصلت بالمسائل . (۲۳۴)۶ . مسائل . نجاشی گوید:محمد بن علی بن عیسی القمی، کان وجها بقم و امیرا علیها من قبل السلطان . و کذلک کان ابوه یعرف بالطلحی .له مسائل لابی محمد العسکری علیه السلام . اخبرنا ابو الفرج محمد بن علی قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن جعفر قال: حدثنا ابی قال: حدثنا محمد بن احمد بن زیاد ، عن محمد بن علی بن عیسی بالمسائل . (۲۳۵)×تا اینجا ۱۳۰ عنوان کتاب و رساله معرفی شد . این آثار ، بدین ترتیب به ائمه علیهم السلام منسوب بود:۱ . امام علی علیه السلام ۲۰ اثر۲ . امام سجاد علیه السلام ۶ اثر۳ . امام باقر علیه السلام ۹ اثر۴ . امام صادق علیه السلام ۴۶ اثر۵ . امام کاظم علیه السلام ۱۲ اثر۶ . امام رضا علیه السلام ۲۲ اثر۷ . امام هادی علیه السلام ۹ اثر۸ . امام عسکری علیه السلام ۶ اثربه یاری خداوند ، در بخش دوم این نوشتار به تجزیه و تحلیل و پژوهشهای لازم در حوزه این آثار خواهیم پرداخت .پی نوشت:۱) الکامل فی الضعفاء ، ج ۲ ، ص ۳۶۰ .۲) تهذیب التهذیب ، ج ۲ ، ص ۱۰۴ .۳) در السنه قبل التدوین (ص ۳۵۴ – ۳۵۵) این مطلب از تهذیب التهذیب (ج ۲ ، ص ۱۰۴) نقل شده ; ولی در آنجا یافت نشد .۴) مکاتیب الامام الرضا علیه السلام علی الاحمدی المیانجی ، مشهد: المؤتمر العالمی للامام الرضا علیه السلام ، ۱۴۱۱ق ، ۲۴۳ص .۵) گفتنی است باقی مجلدهای این کتاب در «مرکز تحقیقات دار الحدیث » در دست تکمیل و آماده سازی جهت چاپ است .۶) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۷) همان ، ص ۶۳۸ .۸) همان ، ص ۶۵۶ .۹) نویسنده در اینجا آورده است: وهناک کتب مرویه عن الصادق علیه السلام جمعه اصحابه مما رووه عنه فیصح بهذا الاعتبار نسبتها الیه لان الاملاء احد طرق التالیف . (اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۶۸)۱۰) همان ، ص ۶۶۸ – ۶۶۹ .۱۱) همان ، ج ۲ ، ص ۹ .۱۲) همان ، ص ۲۶ – ۲۷ .۱۳) همان ، ص ۳۹ .۱۴) همان ، ص ۴۱ .۱۵) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۳۵ – ۱۴۴ .۱۶) همان ، ص ۱۵۰ – ۱۵۲ .۱۷) همان ، ص ۱۵۵ – ۱۵۶ .۱۸) همان ، ص ۱۶۴ – ۱۷۱ .۱۹) همان ، ص ۱۷۳ – ۱۷۵ .۲۰) همان ، ص ۱۷۷ – ۱۸۲ .۲۱) همان ، ۱۸۳ – ۱۸۴ .۲۲) همان ، ص ۱۸۴ – ۱۸۵ .۲۳) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث البحار ، ج ۱ ، ص ۳۰ – ۳۱ (مقدمه) .۲۴) همان ، ص ۳۵ – ۳۶ .۲۵) همان ، ص ۳۸ .۲۶) همان ، ۴۱ – ۴۲ .۲۷) همان ، ص ۴۳ .۲۸) همان ، ص ۴۴ – ۴۵ .۲۹) همان ، ص ۴۵ .۳۰) همان ، ص ۴۶ .۳۱) حیاه الامام زین العابدین ، دارالکتاب الاسلامی ، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م ، ص ۳۷۳ ، ۴۵۹ ، ۴۷۷ و ۵۱۳ .۳۲) حیاه الامام الباقر علیه السلام ۱۳۹۷ق ، ج ۱ ، ص ۱۸۲ .۳۳) حیاه الامام الصادق علیه السلام ، دار الاضواء ، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م ، ج ۱ ، ص ۲۱۹ – ۲۸۹ .۳۴) حیاه الامام الرضا علیه السلام سعید بن جبیر ، ۱۳۷۸ق ، ج ۱ ، ص ۱۷۷ – ۲۷۳ .۳۵) حیاه الامام موسی بن جعفر علیه السلام دارالکتب العلمیه ، ۱۳۷۸ق ، ج ۱ ، ص ۱۷۹ – ۲۲۳ .۳۶) حیاه الامام العسکری ، دارالاضواء ، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م ، ص ۶۱ – ۸۸ .۳۷) کیهان اندیشه ، ش ۴۶ ، (بهمن و اسفند ۱۳۷۱)، ص ۱۵۲ – ۱۵۵ .۳۸) همان ، ص ۱۵۲ .۳۹) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۳۸ .۴۰) همان ، ص ۵۳۹ .۴۱) همان ، ص ۶۶۸ .۴۲) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۲ (ش ۱۴) .۴۳) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۶۸ .۴۴) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۸۳ .۴۵) الکفایه فی علوم الدرایه ، ص ۲۲۴ .۴۶) رجال النجاشی ، ص ۲۲۴ (ش ۵۸۷) .۴۷) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۵۲ .۴۸) تاسیس الشیعه ، ص ۳۰۰ .۴۹) تدوین السنه الشریفه ، ص ۶۲ – ۶۷ .۵۰) کتاب علی ، مصطفی قصیر العاملی ، بیروت: دارالثقلین ، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م .۵۱) تدوین السنه الشریفه ، ص ۷۱ .۵۲) همان جا .۵۳) صحیفه علی بن ابی طالب ، رفعت فوزی . نیز ، ر . ک: فصلنامه علوم حدیث ش ۳ ، ص ۴۱ – ۶۰: «صحیفه امیر مؤمنان ، قدیم ترین سند حدیثی » ، محمدصادق نجمی .۵۴) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۵۵) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۳۸ – ۱۴۱ .۵۶) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۳۱ .۵۷) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۵۸) همان جا .۵۹) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۳۱ .۶۰) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۶۱) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۳۷ – ۱۳۸ .۶۲ – ۶۳ – ۶۴ – ۶۵) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۶۶) همان ، ص ۵۳۹ .۶۷) درباره مصحف امام علی علیه السلام ، ر . ک: دانشنامه امام علی ، ج ۱۲ ، ص ۱۷۸ – ۱۸۰ .۶۸) الفهرست ، ص ۴۵ .۶۹) سیر اعلام النبلاء ، ج ۴ ، ص ۸۴ .۷۰)۷۱) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۷۲) همان جا .۷۳) کشف الظنون ، ج ۲ ، ص ۵۵۹ .۷۴) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۳۹ .۷۵) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۵۰ ; فصلنامه علوم حدیث ، ش ۱۲ ، ص ۲۶: «اسناد و مشایخ صحیفه کامله » ، منصور پهلوان .۷۶) الخصال ، ص ۵۶۴ ; الامالی ، الصدوق ، ص ۳۰۱ – ۳۰۶ (مجلس ۵۹) ; تحف العقول ، ص ۲۵۵ ; وسائل الشیعه ، ج ۱۱ ، ص ۱۳۱ .۷۷) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۵۱ .۷۸) همان جا .۷۹) الکافی ، ج ۸ ، ص ۱۴ – ۱۷ ; الفهرست ، ص ۶۷ (ش ۱۳۸) .۸۰) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۵۲ .۸۱) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۳۶ .۸۲) رجال النجاشی ، ص ۱۱۶ (ش ۲۹۸) .۸۳) تاسیس الشیعه ، ص ۳۰۰ .۸۴) رجال النجاشی ، ص ۲۲۴ (ش ۵۸۷) .۸۵) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۳۸ .۸۶) الفهرست ، ص ۳۶ .۸۷) الذریعه الی تصانیف الشیعه ، ج ۴ ، ص ۲۵۱ .۸۸) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۵۶ .۸۹) تاسیس الشیعه ، ص ۳۲۷ .۹۰) رجال النجاشی ، ص ۱۷۸ (ش ۴۶۸) .۹۱) الکافی، ج ۸ ، ص ۵۲ – ۵۵ .۹۲) الفهرست ، ۳۳۶ (دار الکتب العلمیه) .۹۳) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۵۶۵ .۹۴) تاسیس الشیعه ، ص ۲۸۵ .۹۵) همان جا .۹۶) همان ، ص ۲۸۶ .۹۷) رجال النجاشی ، ص ۱۵۱ (ش ۳۹۶) .۹۸) همان جا ، (ش ۳۹۷) .۹۹) همان ، ص ۴۱۶ (ش ۱۱۱۲) .۱۰۰) بحار الانوار ، ج ۳ ، ص ۵۷ .۱۰۱) مانند: ترجمه علامه مجلسی و شرح چهار جلدی محمد الخلیلی .۱۰۲) الذریعه ، ج ۲ ، ص ۴۸۴ .۱۰۳) بحار الانوار ، ج ۳ ، ص ۱۵۲ – ۱۹۶ .۱۰۴) کشف المحجه لثمره الحجه ، ص ۵۰ .۱۰۵) الامان من اخطار الاسفار والزمان ، ص ۹۱ .۱۰۶) رجال النجاشی ، ص ۲۱۳ (ش ۵۵۵) .۱۰۷) الاربعون حدیثا فی حقوق الاخوان ، ابن زهره ، ص ۴۶ – ۵۵ ; کشف الریبه عن احکام الغیبه ، ص ۱۲۲ – ۱۳۱ ; بحار الانوار ، ج ۷۷ ، ص ۱۸۹ – ۱۹۴ .۱۰۸) الکافی، ج ۸ ، ص ۲ – ۱۴ .۱۰۹) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۶۶ – ۱۶۷ .۱۱۰) موضح اوهام الجمع والتفریق ، ج ۲ ، ص ۲۳۸ .۱۱۱) مستدرک الوسائل ، ج ۱ ، ص ۱۵ (الخاتمه) .۱۱۲) تحف العقول ، ص ۳۳۹ .۱۱۳) همان ، ص ۳۳۱ .۱۱۴) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۶۹ .۱۱۵) همان ، ص ۶۶۸ .۱۱۶) تحف العقول ، ص ۲۳۳ .۱۱۷) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۲ .۱۱۸) رساله ابی غالب الزراری ، ص ۱۸۱ .۱۱۹) کتاب من لا یحضره الفقیه ، ج ۴ ، ص ۳۵۲ .۱۲۰) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۶۷ – ۱۶۸ .۱۲۱) رجال النجاشی ، ص ۵ (ش ۹) .۱۲۲) تهذیب التهذیب ، ج ۲ ، ص ۱۰۳ .۱۲۳) رجال النجاشی ، ص ۲۸۳ (ش ۷۵۱) .۱۲۴) همان ، ص ۲۰۷ (ش ۵۴۹) .۱۲۵) همان ، ص ۱۴ (ش ۱۲) .۱۲۶) همان ، ص ۲۹۳ ، (ش ۷۹۱) .۱۲۷) همان ، ص ۳۱۴ (ش ۸۵۹) .۱۲۸) همان ، ص ۱۵۰ (ش ۳۹۳) .۱۲۹) همان ، ص ۱۵۲ (ش ۳۹۸) .۱۳۰) همان ، ص ۱۵۷ (ش ۴۱۲) .۱۳۱) همان ، ص ۱۵۳ (ش ۴۰۲) .۱۳۲) همان ، ص ۳۵۵ (ش ۹۵۱) .۱۳۳) همان ، ص ۲۸۲ (ش ۷۵۰) .۱۳۴) همان ، ص ۳۵۸ (ش ۹۶۲) .۱۳۵) همان ، ص ۱۶ (ش ۱۶) .۱۳۶) همان ، ص ۱۹۰ (ش ۵۰۶) .۱۳۷) همان ، ص ۲۲۴ (ش ۵۸۶) .۱۳۸) همان ، ص ۳۱۰ (ش ۸۴۷) .۱۳۹) همان ، ص ۴۲۳ (ش ۱۱۳۶) .۱۴۰) الفهرست ، ص ۴۳ (ش ۱۳۱) .۱۴۱) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۲ .۱۴۲) کشف الظنون ، ج ۱ ، ص ۴۶۶ .۱۴۳) الذریعه ، ج ۴ ، ص ۳۸۸ .۱۴۴) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۶۹ .۱۴۵) همان جا .۱۴۶) همان جا .۱۴۷) همان جا .۱۴۸) همان جا۱۴۹) همان جا .۱۵۰) همان جا .۱۵۱) همان جا .۱۵۲) کیهان اندیشه ، ش ۴۶ ، ص ۱۵۲: «معرفی برخی آثار منسوب به امام صادق علیه السلام » .153) همان ، ص ۱۵۳ .۱۵۴) همان جا .۱۵۵) همان جا .۱۵۶) همان ، ص ۱۵۴ .۱۵۷) همان جا .۱۵۸) همان جا .۱۵۹) همان جا .۱۶۰) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۶۸ .۱۶۱) خاتمه المستدرک ، ج ۱ ، ص ۱۹۴ – ۲۱۶ ; مصباح الشریعه ، تصحیح: محدث ارموی ، ص ۵ – ۳۰ (مقدمه مصحح) .۱۶۲) رجال النجاشی ، ص ۴۰۷ . (ش ۱۰۸۲)۱۶۳) کشف الظنون ، ج ۲ ، ص ۵۵۷ .۱۶۴) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۷۳ .۱۶۵) همان ، ص ۱۷۳ – ۱۷۴ .۱۶۶) رجال النجاشی ، ص ۳۶۴ (ش ۹۸۳) .۱۶۷) همان ، ص ۱۰۹ (ش ۲۷۵) .۱۶۸) همان ، ص ۱۵۲ (ش ۳۹۹) .۱۶۹) همان ، ص ۲۷۲ (ش ۷۱۴) .۱۷۰) همان ، ص ۳۶۹ (ش ۱۰۰۳) .۱۷۱) همان ، ص ۳۷۰ (ش ۱۰۰۶) .۱۷۲) همان ، ص ۴۵ (ش ۹۱) .۱۷۳) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۲۷۵ .۱۷۴) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۳ .۱۷۵) رجال النجاشی ، ص ۲۷۳ (ش ۷۱۵) .۱۷۶) همان ، ص ۲۷۶ (ش ۷۲۴) .۱۷۷) الکافی، ج ۸ ، ص ۱۲۴ (ح ۱۹۵) .۱۷۸) اعیان الشیعه ، ج ۲ ، ص ۹ .۱۷۹) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۳ .۱۸۰) الکافی، ج ۱ ، ص ۱۳ ; تحف العقول ، ص ۲۸۶ .۱۸۱) الکافی، ج ۱ ، ص ۱۴۰ .۱۸۲) رجال النجاشی ، ص ۱۰۰ (ش ۲۵۰) .۱۸۳) بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۳۰ .۱۸۴) مستدرک الوسائل ، ج ۱ ، ص ۲۱۷ (الخاتمه) .۱۸۵) الفهرست ، ص ۱۴۶ (ش ۶۱۵) .۱۸۶) معالم العلماء ، ص ۱۰۳ (ش ۶۸۹) .۱۸۷) بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۳۰ .۱۸۸) الانوار النعمانیه ، ج ۴ ، ص ۱۷۴ – ۱۸۷ .۱۸۹) امالی الطوسی ، ج ۱، ص ۳۷۰ – ۳۸۲ .۱۹۰) رجال النجاشی ، ص ۲۷۶ (ش ۷۲۷) .۱۹۱) اعیان الشیعه ، ج ۱ ، ص ۶۶۸ – ۶۶۹ .۱۹۲) رجال النجاشی ، ص ۱۵۶ (ش ۴۱۰) .۱۹۳) همان ، ص ۱۳۸ (ش ۳۵۶) .۱۹۴) همان ، ص ۵۶ (ش ۱۳۱) .۱۹۵) تحف العقول ، ص ۳۱۰ .۱۹۶) عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج ۲ ، ص ۱۲۰ (ب ۱۳۵) .۱۹۷) اعیان الشیعه ، ج ۲ ، ص ۲۶ .۱۹۸) رجال النجاشی ، ص ۵۶ (ش ۱۳۱) .۱۹۹) همان ، ص ۴۳۲ (ش ۱۱۶۳) .۲۰۰) همان ، ص ۲۷۷ (ش ۷۲۸) .۲۰۱) همان ، ص ۳۶۶ (ش ۹۹۰) .۲۰۲) همان ، ص ۳۹۶ (ش ۹۹۲) .۲۰۳) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۸۱ .۲۰۴) رجال النجاشی ، ص ۲۲۷ (ش ۵۹۹) .۲۰۵) همان ، ص ۲۲۸ (ش ۶۰۳) .۲۰۶) عیون اخبار الرضا علیه السلام ، ج ۱ ، ص ۵۸ .۲۰۷) رجال النجاشی ، ص ۲۸۲ (ش ۷۴۹) .۲۰۸) همان ، ص ۴۱۰ (ش ۱۰۹۴) .۲۰۹) همان ، ص ۳۹ (ش ۸۰) .۲۱۰) همان ، ص ۱۷۹ (ش ۴۷۱) .۲۱۱) همان ، ص ۲۰۲ (ش ۵۳۹) .۲۱۲) همان ، ص ۲۲۷ (ش ۵۹۷) .۲۱۳) همان ، ص ۲۹۶ (ش ۸۰۵) .۲۱۴) تدوین السنه الشریفه ، ص ۱۸۳ .۲۱۵) الذریعه ، ج ۴ ، ص ۲۸۳ و ۲۸۵ .۲۱۶) اعیان الشیعه ، ج ۲ ، ص ۳۹ .۲۱۷) حیاه الامام الهادی ، ص ۱۰۴ .۲۱۸) تحف العقول ، ص ۳۴۱ .۲۱۹) اعیان الشیعه ، ج ۲ ، ص ۳۹ .۲۲۰) رجال النجاشی ، ص ۴۶۰ (ش ۱۲۵۶) .۲۲۱) همان ، ص ۲۹۷ (ش ۸۰۶) .۲۲۲) همان ، ص ۲۷۸ (ش ۷۳۱) .۲۲۳) همان ، ص ۲۸۰ (ش ۷۴۰) .۲۲۴) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۵ .۲۲۵) الاختصاص ، ص ۹۱ – ۹۸ ; تحف العقول ، ص ۴۷۶ .۲۲۶) المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۴۵ .۲۲۷) تهذیب الاحکام ، ج ۶ ، ص ۹۴ ; کتاب من لا یحضره الفقیه ، ج ۲ ، ص ۶۰۹ .۲۲۸) معالم العلماء ، ص ۳۴ .۲۲۹) بحار الانوار ، ج ۱ ، ص ۲۸ .۲۳۰) مناقب آل ابی طالب ، ج ۴ ، ص ۴۵۷ .۲۳۱) الذریعه ، ج ۲۳ ، ص ۱۴۹ .۲۳۲) همان ، ج ۲۴ ، ص ۱۵۲ .۲۳۳) رجال النجاشی ، ص ۲۴۷ (ش ۹۳۷) .۲۳۴) همان ، ص ۳۷۰ (ش ۱۰۰۹) .۲۳۵) همان ، ص ۳۷۱ (ش ۱۰۱۰) .