مجمع جهانی شیعه شناسی

هم گرایی و واگرایی در اندیشه ی سیاسی امامیه و حنابله در بغداد دوره آل بویه (۷)

۶ــ پیامدهای تقابل
گفته شد که تفاوت دیدگاه میان امامیه و حنابله و نوع رفتار و رابطه ی عالمان و عوام آنان، سبب پدید آمدن مسائلی شد که در نتیجه ی آن، تقابل مذهبی حنابله و امامیه را شکل بخشید. هر رفتاری نتیجه ای دارد و نتیجه ی این رفتارها، زمینه سازی برای ایجاد تقابل بود و از سوی دیگر هر نتیجه ای پیامدهایی را فراروی پیروان آن مذاهب و گاه دیگر مذاهب و ادیان بر جای می گذارد؛ از این رو بایسته است این پیامدها به منظور آسیب شناسی تعامل مذاهب و ادیان و بهره گیری از آنها برای تقویت انسجام و هم گرایی بین پیروان مذاهب اسلامی، مورد توجه قرار گیرد؛ از این رو پیامدهای زیر برای نمونه در این زمینه مطرح می شوند.
۱ــ۶.تشدید بحران مذهبی
پیش از تشکیل حکومت آل بویه و اقتداریابی شیعیان امامی، وضعیت فرقه های اسلامی در بحران برخاسته از تقابل بین اهل حدیث و اهل رأی و عقل گرایی شدت گرفته بود و چالش هایی مانند مسئله خلق قرآن، مسلمانان را به بن بست فرو برده بود، اما پس از روی کار آمدن آل بویه و قدرت گیری شیعیان امامی، به دلایل ذکر شده، تقابل پیشین بسیار فزونی گرفت و بحران بین مذاهب اسلامی را تشدید نمود. از یک سو حنابله با معتزله و از سویی با امامیه و از دیگر سو با اشاعره تقابل پیدا کردند و مردم را با تردید و ابهام زیادی در امر دین و مذهب مواجه کردند؛ از این رو می توان یکی از پیامدهای این تقابل را تشدید در گیری ها و بحران های مذهبی دانست که خساراتی جبران ناپذیر در بغداد و دیگر قلمروهای اسلامی بر جای گذاشت.
۲ــ۶.تضعیف حکومت آل بویه
در قرن چهارم هجری، حکومتی شیعی و مقتدر بر مرکز خلافت عباسی تسلط یافت و زمینه ی حضور شیعیان امامی را در حکومت و خلافت فراهم آورد، در حالی که پیش از این، چنین فرصتی در اختیار شیعیان قرار نگرفته بود. گرچه حکومت های شیعی دیگری نیز در همین دوره در شام، مغرب و مصر موقعیت مناسبی پیدا کردند، اما شیعه ی امامی در هیچکدام از این حکومت ها مانند آل بویه نفوذ نداشتند؛ با این همه آل بویه به دلیل درگیر های مذهبی و از دست دادن جایگاه خود نزد خلافت و عالمان دیگر مذاهب، نتوانست دوام زیادی آورد و پس از مدتی اندک، دچار سستی شد و از موضع گیری های تند و متعصبانه ی روزهای آغازین حکومت دست کشید و با خلافت همراه شد؛ اما فرصت به آنان اجازه اقتدار یابی گذشته را نداد؛ بنابراین می توان گفت: از پیامدهای مهم این تقابل شدید، ضعیف شدن حکومت شیعی آل بویه بوده است.
۳ــ۶.تضعیف موقعیت عالمان امامی
از دیگر پیامدهای این دو گروه، تضعیف موقعیت و جایگاه مناسب عالمان و اندیشمندان امامی بود. پیش از آل بویه نفوذ و دخالت یک عالم امامی در دربار خلافت عباسی بای جانبداری و احقاق حقوق شیعیان، بسیار نادر و همراه با سختی و دشواری زیاد بود؛ از طرفی با بر آمدن آل بویه، پشتیبانی آنان از عالمان امامی، فرصت بسیار خوبی به آنان روی آورد و اندیشمندان امامی نیز تا حد امکان از این زمان بهره بردند؛ اما اگر این زمان صرف تقابل و درگیری و مسائلی از این دست نمی شد، فرصت های دیگری ایجاد می شد و طبیعتاً بسیار به نفع تشیع و شیعیان بود. شرایط بغداد و تندروی برخی افراد در میان فرقه ها و رخدادهای غیر منتظره، سبب به وجود آمدن بحران هایی در مرکز خلافت شد و انگشت اتهام به سوی شیعیان رفت و در نهایت، موقعیت عالمان امامی از دست رفت و یا کمرنگ شد.
۴ــ۶.قدرت گیری اشاعره
یکی از فرقه هایی که تعالیمی مشترک میان امامیه و حنابله داشت، فرقه ی کلامی اشاعره بود. اشعری در آغاز، گرایشی معتزلی و سازگار با تشیع داشت، اما به دلایلی از اعتزال دست شست و به منظور جانبداری از سنت و پرهیز از افراط عقلگرایان به حنابله گرایش یافت؛ در این میان، حنابله به او روی خوش نشان ندادند و در نهایت اشعری به تأسیس فرقه ای مستقل و رقیب حنابله، امامیه و معتزله روی آورد(ابن ابی یعلی، همان، ج۲، ص۱۸/ذهبی، ۱۴۱۳ق ، ج ۱۵، ص۹۰/صفدی، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۹۰). گفتنی است در آغاز حکومت آل بویه رقابت شدیدی میان امامیه و حنابله برقرار بود و در مراحل پایانی رقابت تنگاتنگی بین اشاعره و حنابله به وجود آمد؛ در نتیجه می توان یکی از پیامدهای آشکار تقابل حنابله و امامیه را اقتداریابی اشاعره قلمداد کرد.
۵ ــ۶.بر هم خوردن انسجام اسلامی
همه مذاهب اسلامی از درون دین اسلام منشعب شده اند و این انشعاب و فرقه گرایی، بر اثر اختلاف در برخی مسایل سیاسی و دینی بوده است؛ در هر صورت، همه ی پیروان مذاهب به ارکان و عناصر اولیه و مهم دین اسلام باورمند بودند. از این رو اشتراکات مذاهب بسیار زیاد و اختلاف معمولاً کمرنگ تر از اشتراکات است. در این زمینه اگر عالمان و بزرگان بر اساس سفارش های اسلام و رسول خدا(ص) به تفاهم و هم اندیشی روی آورند، وحدت و یکپارچگی مسلمانان افزون تر خواهد شد. در دوره آل بویه این مسئله رخ نداد و به تعبیری انسجام اسلامی و وحدت فرقه ها تحقق نیافت؛ زیرا شرایط بغداد و موقعیت مذاهب سب رقابت ناسالم و متعصبانه ی مذاهب نسبت به یکدیگر شد و به ویژه با شکل گیری تقابل میان امامیه و حنابله، اشتراکات دینی مذاهب کمرنگ تر شد و بر دوری بیشتر و دشمنی بین آنان افزوده گشت؛ بنابراین تقابل بین امامیه و حنابله در زیاد شدن فاصله پیروان این دو مذهب و همچنین مذاهب دیگر، نقش اساسی داشته است؛ در حالی که بهترین فرصت برای مسلمانان در دوره آل بویه فراهم شده بود. دوره آل بویه به عنوان دوره شکوفایی و پیشرفت تمدن اسلامی و به تعبیر برخی، دوره رنسانس اسلامی نام گرفته است و مسایل مختلف مربوط به تمدن در زمینه علوم، تشکیلات، فرهنگ و نمادها و مظاهر دیگر تمدنی، توسعه ی بسیار زیادی یافت؛ اما گفتنی است تنها توجه به برخی مظاهر تمدنی، سبب و عامل این رشد و شکوفایی نبوده است و شاید بتوان برخی دوره های تاریخی، مانند عصر سامانیان، سلجوقیان، ایلخانان، صفویه و عثمانی را همسان دوره آل بویه و یا برتر از آن دانست؛ بنابراین نکته در مسئله ی دیگری نهفته است: محور اساسی در شد تمدن این عصر، ارزش و اهمیت یافتن موقعیت برای همه ی فرقه های موجود در بغداد است؛ زیرا امیر و سلطان آل بویه نه تنها به فرقه های اسلامی کاملاً مخالف مانند امامیه، معتزله، حنابله و اشاعره توجه می نمودند، بلکه به ادیان دیگر مانند یهودیت و مسیحیت نیز توجه مناسبی نشان دادند؛ در این صورت بود که علم و دانش رشد و توسعه یافت و به نظر می رسد با آسیب شناسی این دوره، می توان آن را به عنوان یک الگوی تقریبی شناساند. جدول آشوب ها در بغداد دوره آل بویه

ردیف

حادثه

سال

علت حادثه

منبع

۱

درگیری و فتنه –غارت کرخ

۳۳۸

تعصب اهل سنت

ابن کثیر، ج۱۱  ص۲۲۱ / ابن جوزی، ج۴ ، ص۷۵

۲

درگیری

۳۴۰

تعصب مذهبی

ابن کثیر، همان، ص۲۲۴ / ابن جوزی،  ص۸۴

۳

درگیری و   قتل

۳۴۶

سب صحابه

ابن کثیر، همان، ص۲۳۲

۴

درگیری و تعطیلی نماز جماعت

۳۴۷

تعصب مذهبی

ابن جوزی|/۱۴/۱۲۶

۵

درگیری و فتنه

۳۴۸

 

ابن کثیر، همان، ص ۲۳۴

۶

درگیری و قتل

۳۴۹

 

ابن کثیر، همان، ص۲۳۶

۷

درگیری

۳۵۰

عیاران

تنوخی، ج۱، ص۴۸

۸

درگیری و قتل

۳۵۱

سب صحابه

ابن کثیر، همان، ص۲۴۱

۹

درگیری

۳۵۳

عاشورا

ابن کثیر، همان، ص ۲۵۳ / ابن جوزی،همان، ص ۱۵۵

۱۰

درگیری

۳۵۴

عاشورا

ابن کثیر، همان، ص۲۵۴

۱۱

ظهور دعوت قائم (عباسی نزد اهل سنت –علوی نزد شیعه)

۳۵۷

 

مسکویه، ج۶، ص۲۸۶

۱۲

فتنه

۳۵۹

عاشورا و غدیر

ابن جوزی، همان ، ص ۱۹۶

۱۳

درگیری

۳۶۰

تعصب سبکتکین بر ضد شیعه

مسکویه، همان، ص۳۴۸

۱۴

آتش سوزی

۳۶۰

تعصب اهل سنت

مسکویه، همان، ص۳۵۱

۱۵

درگیری – غارت کرخ

۳۶۱

عاشورا

ابن کثیر، همان، ص۲۷۱

۱۶

درگیری غارت کرخ

۳۶۲

قتل یک سنی

ابن کثیر، همان، ص۲۷۳

۱۷

درگیری

۳۶۳

تعصب سنی و شیعه

مسکویه، همان، ص۳۷۴

۱۸

درگیری غارت کرخ

۳۶۳

عاشورا

ابن کثیر، همان، ص۲۷۵

۱۹

درگیری-آتش-قتل- غارت کرخ

۳۶۴

تعصب اهل سنت

مسکویه، همان، ص۴۰۰

۲۰

درگیری و قتل و تخریب

۳۷۹

عیاران

ذهبی، ج ۳، ص۱۰

۲۱

درگیری-آتش- قتل- محله کرخ-تخریب

۳۸۰

تعصب

ابن جوزی، ج ، ص۳۴۴

۲۲

درگیری و فتنه

۳۸۱

مراسم غدیرخم

ابن کثیر، همان، ص۳۱۰

۲۳

منع برگزاری رسوم شیعه وسنی

۳۸۲

عاشورا

ابن کثیر، همان، ص۳۱۱/ ابن جوزی، همان ، ص۳۶۹

۲۴

درگیری

۳۸۴

عیاران

ابن جوزی، همان ، ص ۳۶۹

۲۵

تقابل و رفاقت

۳۹۰

عاشورا- غدیر

مسکویه، همان، ص ۴۰۱

۲۶

درگیری

۳۹۱

تعصب

مسکویه، همان، ص ۴۵۲

۲۷

درگیری و فتنه

۳۹۲

عیاران

ابن کثیر، همان، ص ۳۳۰/ ابن جوزی، همان ، ص ۳۳

۲۸

منع برگزاری رسوم شیعه وسنی

۳۹۳

عاشورا

مسکویه، همان، ص۵۲۷

۲۹

عدم تأیید منصب قاضی القضاتی برای سید ابواحمد موسوی از سوی خلیفه

۳۹۴

اقتدار خلیفه

ابن اثیر، ج۸، ص۲۰

۳۰

درگیری- آتش – قتل- محله کرخ- تبعید شیخ مفید

۳۹۸

قرآن ابن مسعود – سب صحابه و تعرض به شیخ مفید

ابن کثیر، همان، ص ۳۳۸ / ابن جوزی،همان، ج ۱۵، ص ۵۹

۳۱

رسمی بودن مراسم عاشورا

۴۰۲

وزیر طرفدار شیعه

ابن جوزی، همان ، ص۸۲

۳۲

درگیری

۴۰۳

 

ابن جوزی، همان، ص۹۱

۳۳

درگیری و فتنه

۴۰۶

عاشورا و تندروی برخی شیعه

ابن کثیر، همان، ج۱۲، ص۲/ ابن جوزی، همان، ص۱۱۱

۳۴

آتش سوزی بارگاه امام حسین(ع)

۴۰۷

 

ابن جوزی، همان، ص۱۲۰

۳۵

درگیری و فتنه در اعلامیه القادر

۴۰۸

تعصب اهل سنت

ابن کثیر، همان، ج۱۲، ص۶/ ابن جوزی، همان، ج۱۵، ص۱۲۵

۳۶

درگیری و تبعید شیخ مفید

۴۱۵

برخورد با عامل خلیفه

ابن جوزی، همان، ص۱۶۷

۳۷

درگیری و سوزاندن خانه سید مرتضی

۴۱۶

عیاران

ابن جوزی، همان، ص۱۷۱

۳۸

آتش سوزی کرخ و تعرض به سید مرتضی

۴۱۷

محرم

ابن کثیر، همان، ص ۲۰/ ابن جوزی، همان، ص۱۷۵

۳۹

درگیری و اعلامیه خلیفه بر ضد شیعه و تشیع

۴۲۰

عزل خطیبان شیعه مسجد برائا

ابن کثیر، همان، ص۲۶/ ابن جوزی، همان، ص۱۹۹

۴۰

درگیری و قتل (دوبار)

۴۲۱

عاشورا

ابن کثیر، همان، ص۲۸/ ابن جوزی، همان، ص۲۰۴

۴۱

درگیری- غارت کرخ(دوبار)

۴۲۲

تعصب برای صحابه و خلفا و غدیر

ابن کثیر، همان، ص۳۱/ ابن جوزی، همان، ص ۲۱۴-۲۱۹

۴۲

درگیری

۴۲۳

عاشورا

ابن جوزی، همان، ص۲۲۲

۴۳

درگیری و محدودیت برای شیعه در کرخ

۴۲۴

تعصب اهل سنت

ابن جوزی، همان، ص۲۳۶

۴۴

درگیری – منع آب برای کرخ

۴۲۵

تعصب اهل سنت

ابن کثیر، همان، ص۳۶/ ابن جوزی، همان، ص۲۴۰

۴۵

فتنه

۴۲۶

 

ابن کثیر، همان، ص۳۸

۴۶

درگیری

۴۲۹

تعصب بر ضد واژه شاهنشاه برای امیران آل بویه

ابن کثیر، همان، ص۴۳/ ابن جوزی، همان، ص۲۴۶

۴۷

درگیری و حمله غزنویان به ری

۴۳۲

تعصب اهل سنت

ابن کثیر، همان، ص ۴۹/ ابن جوزی، همان، ص۲۲۷

۴۸

اعلامیه خلیفه مثل اعلامیه ۴۰۸

۴۳۳

تعصب بر ضد شیعه و…

ابن جوزی، همان، ص۲۷۹

۴۹

درگیری و حمله عامه به یهود

۴۳۷

 

ابن جوزی، همان، ص۳۰۲

۵۰

درگیری و قتل و عدم حج عراقی ها

۴۳۹

 

ابن کثیر، همان، ص ۴۹/ ابن جوزی، همان، ص۳۰۸

۵۱

درگیری

۴۴۰

 

ابن جوزی، همان، ص ۵۶/ ابن جوزی، همان، ص۳۰۸

۵۲

منع عاشورا و پذیرش شیعه

۴۴۱

برگزاری مراسم عاشورا

ابن کثیر، همان، ص ۵۹/ ابن جوزی

۵۳

صلح شیعه و سنی- ترحم شیعه بر صحابه و زیارت اهل سنت قبور امامان (ع)

۴۴۲

اتحاد(ترحم بر صحابه و زیارت قبور امامان)

ابن کثیر، همان، ص ۶۱/ ابن جوزی، همان، ص۳۲۵

۵۴

درگیری

۴۴۳

شعارهای شیعی و سب صحابه و زیارت

ابن کثیر، همان، ص ۶۲/ ابن جوزی، همان، ص۳۲۹

۵۵

درگیری

۴۴۴

سب صحابه

ابن جوزی، همان، ص۳۳۵

۵۶

درگیری و فتنه

۴۴۵

سب صحابه

ابن کثیر، همان، ص ۶۴/ ابن جوزی، همان، ص۳۴۰

۵۷

درگیری و قتل بین شیعه و سنی- درگیری بین اشاعره و حنابله

۴۴۷

شعارهای شیعی

ابن کثیر، همان، ص ۶۶/ ابن جوزی، همان، ص۳۴۷

۵۸

منع شیعه از مراسم و شعارها

۴۴۸

غلبه سلجوقیان

ابن کثیر، همان، ص ۶۸/ ابن جوزی، همان،ج۱۶، ص۷

نتیجه
همکاری با خلافت و حاکمان، از مسایل مهم تعامل فکری ــ سیاسی است. حنابله به همکاری با حاکمیت نگاه مناسبی نداشتند. اما در دوره آل بویه نگاه مثبت برای همکاری با آنان تقویت شده است؛ گر چه اصل خلافت و حاکمیت را درست و شرعی می پنداشتند. رویکرد امامیه در آغاز تندتر از حنابله بود و جنبه منفی نگاه آنان در تعامل با حکومت ها قوی تر بوده است، اما در دوره آل بویه نگاه امامیه نسبت به حاکمیت تغییر بنیادی یافت و به ویژه با آل بویه ارتباط و همکاری گسترده ای برقرار کردند؛ در نتیجه می توان رویکرد هر دو فرقه را در یک جهت تصور نمود؛ گرچه تفاوت هایی بین آنان وجود داشته است. درباره بحث خروج علیه حاکم اسلامی، باور حنابله چنین بود که بر هیچ مسلمانی روا نیست امام نداشته باشد و هر کس باید به همراه این امام، حج و جهاد خود را انجام دهد؛ خواه این امام نیکوکار باشد و خواه بدکار. هر کس حاکم مسلمانان شد، باید در برابر او کرنش کرد و از او فرمان برد و در نتیجه او امیرمؤمنان خواهد بود و هیچ کس حق ندارد بر این پادشاه یا حاکم، شورش یا ستیزه کند؛ زیرا این کار موجب گسسته شدن وحدت و انسجام مسلمانان می شود. امامیه در بحث خروج، نظر کاملاً متفاوتی نسبت به حنابله دارند که برخاسته از نگرش آنان درباره جانشین پیامبر(ص) است. امامیه با وجود پذیرش اعتبار و مقام یاران پیامبر(ص) و احتمال بروز اشتباه از سوی آنان، جایگاه جانشین رسول خدا(ص) را مانند پیامبر(ص) می دانند و برای امامت شرط خروج را نپذیرفته اند؛ در اندیشه ی آنان امامت یک منصب الهی است که به فردی برای هدایت مردم داده شده است؛ گرچه گستره فعالیت و رهبری او، امور سیاسی و اجتماعی را نیز در بر می گیرد. در این جا بین امامیه و حنابله اختلاف نظر اساسی و بنیادین وجود دارد و با این تفاوت دیدگاه بنیادین نمی توان تعاملی بین آنان در نظر گرفت. نگاه فرا دنیوی امامیه درباره امامت و دیدگاه اجتماعی و بشری حنابله نقطه اشتراک و تعامل آنان را در این مسئله منتفی کرده است. می توان گفت: بر اساس تفاوت معنا و جایگاه امام نزد این دو گروه، وظایف و شرایط امام نیز متفاوت است. امامیه به دلیل جایگاه ماورایی امام، منصوص بودن را برای چنین امامی از ضروریات می داند، در حالی که به نظر حنابله اگر چنین نصی وجود می داشت، حتماً صحابه به آن آگاه گشته، با آن مخالفت نمی کردند. غیر از واگرایی امامیه و حنابله، در مواردی نیز هم گرایی این دو فرقه وجود دارد. در سال ۴۴۲ق میان اهل سنت و شیعه اتفاق و اتحاد برقرار شد و حتی اهل کرخ بر صحابه رحمت فرستادند و در مساجد آنان نماز گزاردند و همه با هم برای زیارت مشاهد مشرفه خارج شدند و با دوستی و صمیمیت با هم برخورد کردند که در هیچ دوره ای اینگونه نبودند(ذهبی، ۱۹۸۴م، ج۳، ص۲۰۱). این موارد نمونه هایی از هم گرایی میان این دو فرقه بزرگ در بغداد بوده است. به نظر می رسد اگر در تعامل میان فرقه های این دوره بیش از آنچه عوام و برخی تندروها نقش داشتند، به عالمان و اندیشمندان دو گروه اجازه گفتگو و همفکری داده می شد، وضعیت مسلمانان و شیعیان در بغداد بسیار بهتر می شد و موقعیت مذهبی امامیه تثبیت می گردید. عوامل واگرایی و تقابل امامیه و حنابله به رفتارهای فردی یا گروهی پیروان آنان و اندیشه های سیاسی، اجتماعی و دینی ــ مذهبی این دو مکتب باز می گردد و در هر صورت، این کنش و واکنش اجتماعی پیامدهای ویژه خود را رقم زده است. برخی از پیامدهای تقابل بین این دو مکتب محوری در بغداد، تشدید بحران مذهبی، تضعیف حکومت آل بویه، تضعیف موقعیت عالمان امامی، قدرت گیری اشاعره و کمرنگ شدن اشتراکات دینی و آسیب پذیری انسجام مسلمانان بوده است.(۱)
پی نوشت ها :  

۱.ابن کثیر در حوادث سال ۳۶۳ق هر دو فرقه شیعه و سنی را کم عقل می داند که به خاطر این مسایل درگیر می شوند. به نظر می رسد این مسئله و فتنه های این دوره در بغداد، به اقدامات تندروانه و متعصبانه گروه های فشار هر دو فرقه بر می گردد که با رفتارهای ضد مصلحتی و افراطی خود، زمینه ی ایجاد فتنه و آشوب در بغداد را فراهم می کردند. در نهایت نیز به ضرر هر دو فرقه امامیه و حنابله به پایان رسید و بهره ی اصلی از آن فرقه اشاعره شد. گر چه گفتنی است عدم تحمل حنابله نسبت به برخی باورهای امامیه و شیعیان، از عوامل اصلی و اثر بخش در این زمینه بوده است؛ زیرا یکی از مهمترین مسایل در روابط اجتماعی، پذیرش باورها و رفتارهای پیروان دیگر فرقه ها و ادیان است که سنت و سیره ی پیامبر(ص) در برخورد با یهود و مسیحیان بوده است. نکته ی مهم دیگر و بر گرفته از جدول اینکه: دهه هفتاد از سده چهارم، دهه آرامش و هم گرایی بین شیعه و اهل سنت در بغداد بوده است و این مسئله در دوره حکومتی عضدالدوله، صمصام الدوله و شرف الدوله رخ داده است، که به نظر می رسد برخاسته از سیاست مصلحت اندیشی آل بویه و به ویژه عضدالدوله و عالمان شیعه بوده است. دیگر اینکه چند مسئله در واگرایی و فتنه بین شیعه و اهل سنت نقش محوری داشته است: سب صحابه، مراسم عاشورا، مراسم غدیر، عیاران و تعصب های مذهبی از عوامل اساسی در این زمینه شمرده می شوند که در جدول آشکار است و دیگر آنکه: شیعه پس از اعلامیه القادر و حمله ی غزنویان به ری و شکست آل بویه در ری، در برابر اهل سنت و خلافت عباسی قدرت کمتری داشته است و معمولاً کوتاه می آید.
منابع: ۱.آغا بزرگ تهرانی؛ طبقات اعلام الشیعه: نوابغ الرواه فی رابعه المئات؛ بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۳۹۰ق. ۲.ابن ابی یعلی، محمد ابوالحسن ابن فراء؛ اعتقاد الامام المبجل ابن حنبل(ذیل طبقات الحنابله)؛ تحقیق محمد حامد الفقی؛ بیروت: دارالمعرفه، [بی تا]. ۳.ـــــــــــ؛ طبقات الحنابله، تحقیق محمد حامد الفقی؛ بیروت: دارالمعرفه، [بی تا]. ۴.ابن اثیر، ابوالحسن شیبانی؛ الکامل فی التاریخ؛ تحقیق عبدالله قاضی؛ الطبعه الثانیه، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق. ۵.ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی ابوالفرج؛ المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم؛ بیروت: دارالصادر، ۱۳۸۵ق. ۶.ـــــــــــ؛ مناقب الامام احمد بن حنبل؛ به کوشش عبدالمحسن ترکی؛ تهران: هجر، ۱۴۰۱ق. ۷.ابن خلدون، عبدالرحمن محمد حضرمی؛ العبر؛ الطبعه الخامسه، بیروت: دارالقلم، ۱۹۸۴ق. ۸.ابن عساکر دمشقی، ابوالقاسم علی بن حسن شافعی؛ تاریخ مدینه دمشق، تحقیق محب الدین العمری؛ بیروت: دارالفکر، ۱۹۹۵ق. ۹.ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر دمشقی؛ البدایه و النهایه؛ تحقیق علی شیری، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق. ۱۰.ابوالوفاء قرشی، عبدالقادر بن محمد؛ الجواهر المضیه فی طبقات الحنفیه؛ کراچی: دارالنشر، [بی تا]. ۱۱.ابوصلاح؛ الکافی فی الفقه؛ تحقیق رضا استادی؛ اصفهان: مکتبه امیرالمؤمنین علی(ع)، [بی تا]. ۱۲.ابو نعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله؛ حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء؛ الطبعه الرابعه، بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۰۵ق. ۱۳.الدردیر، سیدی احمد ابوالبرکات؛ الشرح الکبیر؛ تحقیق محمد علیش؛ بیروت: دارالفکر، [بی تا]. ۱۴.تنوخی، محسن بن علی، نشوار المحاضره و اخبار المذاکره؛ تحقیق عبود الشالجی؛ بیروت، [بی نا]، ۱۳۹۲ق. ۱۵.جعفریان، رسول؛ جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام؛ قم: انصاریان، ۱۳۷۱. ۱۶.جعفری لنگرودی، محمد جعفر؛ تاریخ معتزله؛ تهران: گنج دانش، ۱۳۶۸. ۱۷.خطیب بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، [بی تا]. ۱۸.دمشقی زرعی، ابوعبدالله محمد بن ابی بکر؛ اجتماع الجیوش الإسلامیه علی غزو المعطله و الجهمیه؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۴ق. ۱۹.ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد؛ العبر فی خبر من غبر؛ تحقیق صلاح الدین المنجد؛ کویت: دارالنشر، ۱۹۸۴ق. ۲۰.ـــــــــــ؛ تاریخ الاسلام؛ تحقیق عبدالسلام تدمری؛ بیروت: دارالنشر، ۱۴۰۷ق. ۲۱.ـــــــــــ؛ سیر اعلام النبلاء؛ تحقیق شعیب الارناؤوط؛ الطبعه التاسعه، بیروت: مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق. ۲۲.سید مرتضی، علی بن حسین موسوی؛ الانتصار؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق. ۲۳.ـــــــــــ؛ رسائل المرتضی؛ قم: سید الشهداء، ۱۴۰۵ق. ۲۴.شافعی عاصمی، عبدالملک؛ سمط النجوم العوالی فی ابناء الاوائل و التوالی؛ تحقیق عادل احمد و علی محمد؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق. ۲۵.شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی ابن بابویه قمی؛ الهدایه؛ قم: مؤسسه امام هادی(ع)، ۱۴۱۸ق. ۲۶.شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن؛ الاقتصاد؛ قم: خیام، ۱۴۰۰ق. ۲۷.ــــــــــ؛ المبسوط؛ تحقیق سید محمد تقی کشفی؛ تهران: المکتبه المرتضویه، ۱۳۷۸ق. ۲۸.ــــــــــ؛ النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی؛ قم: قدس و محمدی، [بی تا]. ۲۹.صفدی، صلاح الدین خلیل؛ الوافی بالوفیات؛ تحقیق احمد الارناؤوط و ترکی مصطفی؛ بیروت: داراحیاء التراث، ۱۴۲۰ق. ۳۰.طبری، محمد بن جریر شیعی، دلائل الامامه؛ تحقیق مؤسسه بعثت؛ قم: مؤسسه بعثت، ۱۴۱۳ق. ۳۱.کرمر، جوئل .ل؛ احیای فرهنگی در عهد آل بویه؛ ترجمه سعید حنایی؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۵. ۳۲.محمود، محمد احمد علی؛ الحنابله فی بغداد؛ بیروت: دارالمکتب الاسلامی، ۱۴۰۶ق. ۳۳.مسکویه، احمد بن محمد؛ تجارب الامم؛ به کوشش آمد روز، [بی جا]، [بی نا]، ۱۳۳۲ق. ۳۴.مشکور، محمد جواد؛ فرهنگ فرق اسلامی؛ با توضیحات کاظم مدیر شانه چی؛ چ۴، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۸۴. ۳۵.موسوی خویی، سید ابوالقاسم؛ منهاج الصالحین؛ چ۲۸، قم: مهر،۱۴۱۰ق. ۳۶.یافعی، ابومحمد عبدالله بن اسعد؛ مرآه الجنان و عبره الیقظان؛ قاهره: دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۱۳ق. ۳۷.Kohlberg, Etan;”Some Imami shii views on The TAQIYYA”;Journ al of American oriental society 95, Haven, 1975. منبع: نشریه شیعه شناسی، شماره ۲۶.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.