آیا امام باقر علیه السلام دستور دادند برایشان عزاداری شود
بله، این روایت با سند معتبر در منابع روایی شیعه نقل شده و برخی از بزرگان، سند آن را صحیح و برخی دیگر موثق اعلام کرده اند.
مضمون روایت این است که امام باقر (علیه السلام) قبل از شهادت، به فرزندشان امام صادق (علیه السلام) وصیت کردند، ده سال در «منی» برایشان عزاداری برپا نمایند و برای مصارف آن از جمله برای نوحه خوان، مقداری پولی را معین کردند. متن روایت به نقل مرحوم کلینی با سندش این است:
عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ لِی أَبِی یَا جَعْفَرُ أَوْقِفْ لِی مِنْ مَالِی کَذَا وَ کَذَا لِنَوَادِبَ تَنْدُبُنِی عَشْرَ سِنِینَ بِمِنًى أَیَّامَ مِنًى.
یونس بن یعقوب از امام صادق علیه السلام نقل میکند که آن حضرت فرمود: پدرم به من فرمود: ای جعفر! از مال من فلان مبلغ را وقف کن تا نوحه سرایان در ایام حج در منى به مدت ده سال برایم نوحهسرائى کنند.
الکلینی الرازی، أبو جعفر محمد بن یعقوب بن إسحاق (متوفاى۳۲۸ هـ)، الأصول من الکافی، ج ۵ ، ص ۱۱۷، ح۱ ، باب کسب النائحه، ناشر: اسلامیه، تهران، الطبعه الثانیه،۱۳۶۲ هـ.ش.
این روایت را شیخ طوسی نیز با همین سند و متن نقل کرده است:
الطوسی، الشیخ ابوجعفر، محمد بن الحسن بن علی بن الحسن (متوفاى۴۶۰هـ)، تهذیب الأحکام، ج ۶، ص ۳۵۸، تحقیق: السید حسن الموسوی الخرسان، ناشر: دار الکتب الإسلامیه ـ طهران، الطبعه الرابعه،۱۳۶۵ ش .
تصحیح این روایت از سوی علمای شیعه
این روایت از نظر سند معتبر است و علمای شیعه بر این مطلب تصریح کرده اند؛ از این رو، ما از بررسی تک تک راویان سند صرف نظر نموده و سخنان علماء را در اعتبار سند این روایت ذکر میکنیم.
۱٫ علامه حلی (متوفای ۷۲۶هـ):
علامه حلی یکی از علمای برجسته شیعه، سند این روایت را صحیح میداند و میفرماید:
روى الشیخ فی الصحیح عن یونس بن یعقوب عن أبی عبد الله علیه السلام قال قال لی أبی عبد الله صلى الله علیه وآله یا جعفر أوقف لی من مالی کذا وکذا النواد ب یندبنی عشر سنین معنى أیام لنا.
شیخ در روایت صحیح از یونس بن یعقوب از امام صادق علیه السلام نقل کرده که ایشان فرمودند: پدرم به من فرمود: ای ابو جعفر! از مال من فلان مبلغ را وقف کن تا نوحه سرایان در ایام حج در منى به مدت ده سال برایم نوحهسرائى کنند.
الحلی الأسدی، جمال الدین أبو منصور الحسن بن یوسف بن المطهر (متوفاى۷۲۶هـ)، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، ج۲، ص۱۰۱۲، تحقیق: قسم الفقه فی مجمع البحوث الإسلامیه، ناشر: مجمع البحوث الإسلامیه – إیران – مشهد، چاپخانه: مؤسسه الطبع والنشر فی الآستانه الرضویه المقدسه، چاپ: الأولى۱۴۱۲
۲٫ مجلسی اول (متوفای۱۰۷۰هـ):
علامه محمد تقی مجلسی (که از ایشان به مجلسی اول تعبیر میشود) در کتاب «روضه المتقین» تصریح میکند که این روایت موثق است اما در درجه صحیح قرار دارد:
روى الشیخان فی الموثق کالصحیح، عن یونس بن یعقوب، عن أبی عبد الله علیه السلام قال: قال لی أبی: یا جعفر أوقف لی من مالی کذا و کذا، لنوادب تندبنی عشر سنین بمنى أیام منى.
شیخان (کلینی و شیخ طوسی) درروایت موثق که (از نظر اعتبار) همانند صحیح است، از یونس بن یعقوب از امام صادق علیه السلام روایت کرده اند. …
مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى، (متوفای ۱۰۷۰هـ)، روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه (ط – القدیمه) ج۶ ؛ ص۴۲۳، قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۶ ق.
۳٫ مجلسی دوم (محمد باقر) (متوفای ۱۱۱۰هـ):
علامه محمد باقر مجلسی نیز در دو کتابش سند این روایت را موثق میداند:
الحدیث السادس و الأربعون و المائه: موثق.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، ج۱۰ ؛ ص۳۳۶، قم، چاپ: اول، ۱۴۰۶ ق.
باب کسب النائحه الحدیث الأول: موثق.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج۱۹ ؛ ص۷۵، تهران، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ ق.
۴٫ محقق بحرانی (متوفای ۱۱۸۶هـ):
ایشان درباره این بحث که آیا نوحه بر میت جایز است یانه، تصریح میکند که مشهور میان علمای امامیه، جواز آن است؛ البته در صورتی که مستلزم حرامی همانند دروغگویی و … نباشد. از جمله دلیل ایشان، همین روایت است که در ابتدا میگوید: این روایت صحیح است:
وأما الأخبار فمنها ما دل على الجواز ومن ذلک ما رواه فی الکافی فی الصحیح عن یونس بن یعقوب عن الصادق ( علیه السلام ) قال : قال لی أبی یا جعفر أوقف لی من مالی کذا لنوادب تندبنی عشر سنین بمنى أیام منى.
البحرانی، الشیخ یوسف، (متوفای۱۱۸۶هـ)، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ج۴ ، ص ۱۶۵، ناشر : مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المشرفه، طبق برنامه مکتبه اهل البیت.
برخی از روایات دلالت بر جواز نوحه خوانی میکند و از جمله آن، روایتی است که در کافی با سند صحیح از یونس بن یعقوب از امام صادق علیه السلام نقل شد که آن حضرت فرمود: پدرم فرمود: ای جعفر …
در جای دیگر از کتابش نیز تصریح میکند که اگر نوحه مشتمل بر سخنان باطل نباشد، جایز است ودلیلش همین روایت است ولی در اینجا میگوید روایت موثق است:
ومنها : ما رواه فی الکافی والتهذیب فی الموثق عن یونس بن یعقوب ، عن الصادق علیه السلام ، قال : قال لی أبی : یا جعفر ، أوقف لی من مالی کذا وکذا …
البحرانی، الشیخ یوسف، الحدائق الناضره، ج ۱۸، ص۱۳۶
۵٫ صاحب جواهر (متوفای ۱۲۶۶هـ):
صاحب جواهر نیز از این روایت به «صحیح» تعبیر کرده است:
وعن الصادق ( علیه السلام ) فی الصحیح أنه قال أبی : یا جعفر أوقف لی من مالی کذا وکذا لنوادب تندبنی عشر سنین بمنى أیام منى.
وقد یستفاد منه استحباب ذلک إذا کان المندوب ذا صفات تستحق النشر لیقتدى بها .
جواهر الکلام – الشیخ الجواهری – ج ۴ ص ۳۶۶
نتیجه: سند روایت معتبر است و از این روایت استفاده میشود که عزاداری برای میت اشکالی ندارد؛ و اگر بدعت و یا جایز نبود، هرگز امام باقر علیه السلام چنین دستوری نمیدادند.
نکات پایانی:
نکته اول: هزینه تعیین شده برای عزاداری امام باقر (علیه السلام)
در روایت فوق بیان شد که امام باقر علیه السلام وصیت کردند و مقداری پول برای مصارف و مخارج عزاداری ایشان مشخص کردند، اما به طور دقیق عددد آن معین نشده و تنها عبارت «کذا وکذا» آمده بود.
امادر روایت دیگر آمده است که آن حضرت ۸۰۰ درهم (معادل ۸۰ دینار طلا) برای عزاداریش توصیه کرده است:
[۴] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ حَرِیزٍ أَوْ غَیْرِهِ قَالَ أَوْصَى أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بِثَمَانِمِائَهِ دِرْهَمٍ لِمَأْتَمِهِ وَ کَانَ یَرَى ذَلِکَ مِنَ السُّنَّهِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله قَالَ اتَّخِذُوا لآِلِ جَعْفَرٍ طَعَاماً فَقَدْ شُغِلُوا.
از حریز و غیر او نقل شده که امام باقر علیه السلام ۸۰۰ درهم برای برپایی عزاداریشان وصیت کردند و عقیده داشتند که این کار سنت است؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: برای خانواده جعفر طیار (وقتی ایشان شهید شده بود) غذا آماده کنید چرا که آنها مشغول عزاداری هستند.
الکلینی الرازی، أبو جعفر محمد بن یعقوب بن إسحاق (متوفاى۳۲۸ هـ)، الأصول من الکافی، ج۳، ص۲۱۷، ح۴، ناشر: اسلامیه، تهران، الطبعه الثانیه،۱۳۶۲ هـ.ش.
نکته دوم: اقامه عزادرای برای ائمه طاهرین مستحب است:
این روایت بر استحباب عزاداری ائمه طاهرین علیهم السلام نیز دلالت دارد و پاسخی محکمی است که در برابر کسانی که بر اقامه مجالس عزاداری سید الشهدا (علیه السلام) در ایام محرم، صفر و بقیه ایام اشکال میگیرند و آن را بدعت میخوانند.
علامه مجلسی اول بعد از نقل روایت میفرماید:
و یدل على استحبابه، و الظاهر اختصاص ذلک بالأئمه صلوات الله علیهم لوجوه کثیره (منها) أن لا ینسى المؤمنون إمامهم و یبکوا علیهم لیحصل لهم الأجر العظیم و یسهل علیهم موت الأقارب، و یذکر ظلم المتسمین بالخلافه علیهم، و یظهر کفر من یرضى بفعالهم و غیرها مما لا یحصى.
. مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى، روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه (ط – القدیمه)، ج۶ ؛ ص۴۲۳، قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۶
این روایت بر مستحب بودن عزاداری و نوحه خوانی دلالت دارد و به دلائل فراوان ، این نوحه خوانی اختصاص به ائمه طاهرین علیهم السلام دارد. از جمله:
۱ـ مؤمنان، امام شان را فراموش نکنند و برای آنها گریه کنند تا پاداش بزرگی برایشان حاصل شود و مردن نزدیکانشان برایشان آسان شود.
۲ـ ظلمهای کسانیکه خلافت را از اهل بیت (علیهم السلام) غصب کردند، یاد آوری شود.
۳ـ کفر کسانی که از کارهای آن ظالمان خشنودند، آشکار گردد.
و دلیل های دیگر که قابل شمارش نیست.
علامه محمد باقر مجلسی نیز مینویسد:
و قال الوالد العلامه قدس سره: لعل ذلک لإبقاء المحبه فی قلوبهم و بغض من قتلهم، فإنهما من أصل الإیمان، بخلاف غیرهم کما تقدم.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، ج۱۰ ؛ ص۳۳۶، قم، چاپ: اول، ۱۴۰۶ ق.
پدرم علامه فرموده است: این دستور امام چه بسا برای بقاء محبت در دل محبان اهل بیت (علیهم السلام) و تنفر از قاتلان آنها است؛ زیرا حب و بغض اساس ایمان است. به خلاف حب و بغض برای غیر اهل بیت (علیهم السلام).
و در جای دیگر علامه محمد باقر مجلسی (رحمه الله علیه) نیز این روایت را دلیل بر مستحب بودن اقامه عزاداری برای ائمه (علیهم السلام) میداند ومیفرماید:
و یدل على رجحان الندبه علیهم و إقامه مأتم لهم، لما فیه من تشیید حبهم و بغض ظالمیهم فی القلوب، و هما العمده فی الإیمان، و الظاهر اختصاصه بهم علیهم السلام لما ذکرنا.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج۱۹ ؛ ص۷۶، تهران، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ ق.
این روایت بر ترجیح «نوحه سرایی» بر ائمه و اقامه عزاداری برای آنان دلالت دارد؛ زیرا در اقامه این کار، محبت نسبت به ائمه (علیهم السلام) و بغض ظالمانی که به آنها ظلم کردند، را در قلب ها دوچندان میشود و این حب و بغض اساس ایمان هستند. ظاهر این است که اقامه عزا مخصوص اهل بیت (علیهم السلام) است.
مرحوم صاحب جواهر نیز بعد از نقل روایت میفرماید:
وقد یستفاد منه استحباب ذلک إذا کان المندوب ذا صفات تستحق النشر لیقتدى بها.
محمد حسن، الجواهری، جواهر الکلام ، ج ۴، ص ۳۶۶
از این روایت استحباب نوحه خوانی استفاده میشود در صورتی که میت دارای صفات پسندیدهی باشد که مستحق نشر باشد تا دیگران به او اقتدا کند.
سخن علامه امینی نیز در ذیل این روایت، تحلیل جالبی دارد:
وفی تعیینه علیه السلام ظرف الندبه من الزمان والمکان لأنهما المجتمع الوحید لزرافات المسلمین من أدنى البلاد وأقاصیها من کل فج عمیق ، ولیس لهم مجتمع یضاهیه فی الکثره ، دلاله واضحه على أن الغایه من ذلک إسماع الملأ الدینی مآثر الفقید ” فقید بیت الوحی ” ومزایاه ، حتى تنعطف علیه القلوب ، وتحن إلیه الأفئده ، ویکونوا على أمم من أمره ، وبمقربه من اعتناق مذهبه ، فیحدوهم ذلک بتکرار الندبه فی کل سنه إلى الالتحاق به ، والبخوع لحقه ، والقول بإمامته ، والتحلی بمکارم أخلاقه ، والأخذ بتعالمیه المنجیه ، وعلى هذا الأساس الدینی القویم أسست المآتم والمواکب الحسینیه ، لیس إلا .
الغدیر – الشیخ الأمینی – ج ۲ ص ۲۱
از این که امام باقر (علیه السلام) برای عزاداری شان زمان و مکان معین کردند به این دلیل است که در آن زمان و مکان مسلمانان از دورترین و نزدیک ترین نقاط عالم از هر قوم و قبیلهی گرد هم میآیند و هیچ اجتماع بزرگ مردمی از نظر تعداد با آن برابری نمیکند. این مسأله دلالت روشنی دارد بر اینکه هدف از این کار، ابلاغ و رساندن آثار (سخنان، فضائل و جایگاه) آن امامی است که از بیت وحی از دنیا رفته و بر شمردن ویژگیهای اوست، تا قلب ها متوجه ایشان شوند و دلها به سوی شان متمایل شوند، و همانند امت های که از آن بزرگوار تبعیت میکنند، این افراد نیز تبعیت کنند و مذهب آن امام را در آغوش کشند. پس آنها را با تکرار این عزاداری ها در هر سال دعوت کنند تا به ایشان ملحق شوند، و به حق ایشان (امامت الهی) اعتراف کنند و امامتش را بپذیرند، و به ارزش های اخلاق ایشان آراسته شوند و به تعالیم نجات بخش ایشان عمل کنند و تنها بر این اساس با ارزش دینی، عزاداری ها و دسته جات عزاداری حسینی تأسیس شده است.
نتیجه این که هدف امام باقر علیه السلام از وصیت شان به اقامه عزاداری ده ساله در منی ، معرفی اهل بیت (علیهم السلام)، نشر معارف آنها، و توجه مردم عالَم به اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) و هدایت وراهنمایی ایشان، میّباشد.
هیچ نظری وجود ندارد