اتحاد دولت های اسلامی در عصر حاضر
منازعات و اختلاف های میان جوامع و ملل مسلمان در ابتدای قرن اخیر به حدی رسید که تفرق و جدایی اقوام و ملل اسلامی را سبب شد. این فرایند از طرفی موجب اتهام عدم توان پاسخگویی مکتب اسلام به مسایل و معضلات پیروان خود شد و از طرف دیگر دریافت نکردن پاسخ صحیح عملی،نغمه های جدایی دین از سیاست را در پی داشت و تا جایی پیش رفت که در برخی ممالک اسلامی به منع دخالت دین در سیاست منجر شد.
امروزه اگر اتحادی در جهان شکل می گیرد با پذیرش اختلاف ها و تکثرهای موجود،همچون ملیت،نژاد و مذهب می باشد. حتی گاهی دموکراسی به مفهوم آزادی بروز اندیشه های یک ملت،به عنوان پیش شرط ذکر می گردد.اتحاد غالباً هدف منافع و یا مصالح مشترک متحدان را دنبال می کند و توسعه ی اشتراک منافع،اتحاد را استحکام بیشتری می بخشد.بنابراین،در جهان اسلام نیز اگر سخن از اتحاد به میان آمد و به عنوان هدف قلمداد شد و تنها یک شعار آرمانی و بافته ی ذهن نبود،لازم است اختلافات و تکثرهای موجود را مد نظر قرار داده،از آن ها در راه هدف بهره گیرند،چرا که وقوع اختلاف در دریافت و اجتهاد و اتخاذ مواضع،امری طبیعی است. اگر قرار است جامعه ی اسلامی پیشرفت و تحول بپذیرد و توان گنجایش چند گانگی و همزیستی میان گروه ها و اقوام گوناگون را بیاید خود به خود باید انتظار داشت تا پدیده ی اختلاف خود نمایی کند: گاه در دایره ای تنگ و گاه نیز طبق شرایط و موقعیت هایی که در جامعه ایجاد می شود. در حوزه ای گسترده این پدیده ی حاشیه ای و جانبی،خود می تواند از وحدت اسلامی پاسداری کند و به زره ای مبدل گردد که از وقوع بحران ها و اختلافات اساسی و تبدیل آنها به حوادث ناگوار و بنیان کن جلوگیری کند. (۱) تاریخ حیات بشر گواه است که تحت شعار وحدت و تبعیت محض به ویژه جایی که رنگ دینی و مقدس به خود گرفته ی چه مفاسد و حوادث ناگوار و غیر قابل جبرانی بر جوامع بشری تحمیل شده است و چه بسیار از مصلحان و اندیشمندان مظلومانه به بند کشیده شده و یا زیر چرخ کاروان وحدت گرا جان باخته اند و ملت ها و تمدن های بزرگ بشری در سراشیبی انحطاط افتاده اند. این بدان جهت است که مفهوم و اختلاف همچون عدل و ظلم به عنوان مفهوم ارزش و ضد ارزش به مردم القا شده است،حال آنکه ارزش و ضد ارزش بودن وحدت و اختلاف ذاتی نیست،بلکه متغیری از موضوع،هدف و کیفیت وصول به آن می باشد.موضوع وحدت می تواند آرمان ها یا مقاصد رهبری یک نظام بودن توجه به صحت و خطای آن و پیامدهای مثبت یا منفی آن باشد،همچنین می تواند رعایت و التزام به قوانین الهی یا مردمی مورد توافق یک جامعه باشد،بنابراین وحدت طلبی یک دیکتاتور یا حاکم مستبد همان قدر نامطلوب،و اختلاف در آن مطلوب است که اختلاف و تشتّت در نظم مبتنی بر قوانین مورد توافق همگانی ناروا،و حفظ وحدت به جا می باشد. اگر هدف از وحدت،حاکمیت گروهی تحت هر نامی بر یک ملت و حذف تمامی گروه ها و اندیشوران سیاسی – اجتماعی و سلطه- ی یک فرقه بر جهان اسلام و سرکوب دیگر فرقه های مسلمانان – که مبانی فرقه حاکم را باور ندارند – باشد ارزش شمرده نمی شود. حتی اگر موضوع و هدف هر دو مطلوب باشد،اما راه و کیفیت رسیدن بدان نامطلوب باشد و با جنگ و خونریزی و جنایت و ترور بتوان به آن دست یافت یا آن را حفظ کرد به عنوان یک ارزش قلمداد نمی گردد.پیش از این به سیره ی امام حسن (علیه السلام) اشاره شد که چنین وحدتی را بر نتابید و با صلح خود تسلیم وحدتی با محور قرار گرفتن معاویه شد،زیرا هزینه ی دست یابی به وحدتی که از هر جهت ارزش باشد،بسیار بالا و غیر قابل تحمل بود. آیات قرآنی،امت اسلامی را امت واحده می خواند و از آن ها می خواهد جملگی به ریسمان الهی چنگ زنند: (ان هذه امتّکم امه واحده و انا ربکم فاعبدون) (۲) (واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا) (۳) اسلام،دینی است برای همه ی جهانیان،و دولت آرمانی اش تحت رهبری امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شکل واحد و جهانی خواهد داشت. اگر رهبری ایشان بر مردم مفروض گرفته شود منافاتی ندارد که واحدهای کوچک تر،به شکل یک فدراسیون یا ایالت،یا هر شکل دیگری اداره گردد. در شرایط حاضر که امکان تحقق چنین امری بعید به نظر می رسد،وحدت و هماهنگی دولت های اسلامی می تواند در شکل همگرایی دولت های ملی یا در شکل منطقه گرایی و یا حتی فدراسیون و کنفدراسیون دولت های اسلامی ترسیم شود. امام خمینی (رحمه الله علیه) با توجه به ممکن نبودن تحقق آرمان دولت جهانی است که در وصیت نامه ی سیاسی – الهی خود چنین می گوید: و شما ای مستضعفان جهان،و ای کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان،به سوی یک دولت اسلامی با جمهوری های آزاد و مستقل به پیش بروید. محمد تقی جعفری نیز (وحدت معقول) را در مقابل (وحدت مطلق) [و آرمانی] و (وحدت مصلحتی) قرار می دهد. (۴) پس می توان گفت در این عصر تنها راه وحدت گرایی،حرکت به سوی اتحاد و پذیرش تمامی فرقه های مذهبی و حفظ جایگاه آنان و تأکید بر منافع و مصالح مشترک جهان اسلام و همه ی کشورهای اسلامی می باشد،زیرا (شاید یکی از مهم ترین دلایل پدید آمدن وضعیت های ناگوار و خونریزی ها و آوارگی هایی که جامعه ی مسلمانان در طول تاریخ به چشم دیده،همین عدم پذیرش اختلاف- های حاشیه ای و جانبی در دیدگاه و نظر باشد،هر چند برخی از نظرهای مطروحه را اساساً ناصحیح بشماریم و دور از حق و صواب قلمداد کنیم). (۵) بنابراین،هماهنگی و اتحاد واقع گرایانه ملل مسلمان در عصر کنونی با توجه به مشکلات و بحران های ملل مسلمان تنها راه حفظ هویت اسلامی مسلمانان و منافع آنان خواهد بود و از این رو،به عنوان هدفی مهم در سیاست خارجی دولت اسلامی باید برای آن تصمیم سازی و برنامه ریزی کرد و راه کار عملی موفق آن را یافت.
راهکارهای همگرایی جهان اسلام
هم چنین راه نفوذ و ترغیب دشمنان خارجی برای دخالت در امور مسلمین هموار گشت و در نهایت،به تسخیر و استعمار ممالک اسلامی منتهی شد.باور بر لزوم یکپارچگی در جهان اسلام و تشکیل مرکزیت سیاسی نزد مسلمین تا قبل از رخنه ی اروپاییان به ممالک اسلامی باقی بود. ولی با تشکیل دولت های ملی به بهانه ی استقلال،پراکندگی و جدایی در جهان اسلام رسمیت یافت.
ناتوانی برخی زمام داران اسلامی در اداره ی کشور و رفع نیازهای داخلی و یا ترس از زمام داران رقیب،باعث شد تا دست دوستی به سوی اجانب دراز کنند و با یاری بیگانگان به جنگ مسلمین بروند. الف) میانجی گری: قرآن به شکل گویا فرآیند تاریخی مذکور را پیش بینی می کند،لذا حفظ یک پارچگی جوامع مسلمانان را وظیفه ی دینی آنان دانسته،می فرماید: (و ان طائفتان من المؤمنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احداهما علی الاخری فقتلوا التی تبغی حتی نفئ الی امر الله فان فاءت فاصلحوا بینهما بالعدل واقسطوا ان الله یحب المقسطین) (۶) اگر دو طایفه از مؤمنان با هم جنگیدند میان آن دو را اصلاح دهید،و اگر [باز] یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد با آن [طایفه ای] که تعدی می کند،بجنگید تا به فرمان خدا باز گردد. پس اگر برگشت میان آن ها را دادگرانه سازش دهید و از خدا پروا بدارید. در آیه ای باز خداوند بر این امر تأکید کرده،می فرماید: (انماالمؤمنون اخوه فاصلحوا بین اخویکم و اتقوالله لعلکم ترحمون) (۷) ؛ مؤمنان برادر یکدیگرند. پس بین دو برادر دیگر خود صلح و آشتی برقرار کنید. امام علی (علیه السلام) نیز از قول پیامبر در وصیت خود می فرماید: پاداش (اصلاح ذات البین) از یک سال نماز و روزه بیشتر است. (۸) لکن امروزه ضعف باورهای قرآنی در بین کارگزاران جوامع اسلامی به حدی رسیده که هر کدام از ترس خودی به بیگانه پناه برده و با آنان هم پیمان شده اند و با یاری بیگانه به جنگ برادر می شتابند و دیگران نیز با بی تفاوتی نظاره می کنند. بنابراین،دولت اسلامی باید این رسالت قرآنی را که احساس برادری و اخوت با همه ی مسلمانان است،زنده کند و با میانجی گری،به اصلاح و حل اختلافات ملل و جوامع مسلمان و ایجاد صلح بپردازد تلاش در جهت یک پارچگی ملل اسلامی به عنوان اصلی مهم همواره در سیاست خارجی آن دولت مدنظر می باشد. شهید مطهری این یک پارچگی،و علل جدایی را این گونه بیان می کند: جامعه اسلامی از ملل مختلفی تشکیل شده است. در گذشته،اسلام از ملل مختلف و گوناگون یک واحد به وجود آورد به نام جامعه اسلامی. این واحد اکنون نیز واقعاً وجود دارد؛یعنی واقعاً در حال حاضر یک واحد بزرگ هفتصد میلیونی وجود دارد که فک واحد و آرمان واحد و احساسات واحد دارد و همبستگی نیرومندی میان آنان حکمفرماست،هر اندازه جدایی میان آن هاست مربوط به خود آنان نیست،مربوط به حکومت ها و دولت ها و سیاست هاست. در قرن جدید،قدرت های اروپایی و آمریکایی عامل اساسی این جدایی هستند. (۹) این نگاه بسیاری از نخبگان و روشنفکران مسلمان کشورهای اسلامی به اوضاع ملّی گرایانه موجود می باشد. در نتیجه،بحران هویت در نزد مسلمین با نپذیرفتن کامل هویت جدید ملی سکولار،هم چنان باقی ماند،تا جایی که آلترناتیوی به نام حکومت اسلامی برای تشکیل مجدد دارالاسلام،به صورت نیرومندترین گرایش های انقلابی در سرزمین های مسلمان نشین درآمد؛از جمله در ایران،پیروزی انقلاب اسلامی و مردمی را باعث شد (۱۰) . برخی معتقدند: نهضت های اسلامی،امروز به خاطر لغو این مرزهای کشوری و برقراری وحدت سیاسی جهان اسلام،به رغم تنوع بزرگ زبانی و فرهنگی آن،مبارزه می کنند. (۱۱) اگر کوشش نهضت ها،ملل و دولت های اسلامی در جهت برقراری وحدت کامل نباشد لااقل همگرایی برای ایشان می تواند هدفی واقع گرایانه و دست یافتنی تلقی شود. ب) تفاهم و گفت و گو: امروزه اگر خوش بینانه به جهان غرب بنگریم می توان گفت آنان برای جهان سوم و از جمله کشورهای اسلامی به اندازه ای رونق و توسعه تجویز می کنند که منافع اقتصادی آنان ایجاب می نماید. تصویر نهایی آنان از جهان توسعه نیافته در سیر جهانی شدن،تبدیل آن به خدمه ی ناوگان جهانی قدرت های فعلی است،از این رو اگر حرکتی جمعی از سوی کشورهای اسلامی صورت نگیرد خطر هضم خرده فرهنگ ها و حذف وابستگی های مذهبی و به هم ریختن باورهای اسلامی وجود دارد. پیشگیری این تهاجم فرهنگی،سیاسی و اقتصادی جز با تفاهم اندیشوران و دولتمردان کشورهای اسلامی ممکن نیست. در این باره عمید زنجانی می نویسد: درست است که بسیاری از مسایل از قلمرو تفاهم بیرون است و سیاست سلطه و قدرت،تفاهم نمی پذیرد،ولی بسیاری از مسایل جهانی را می توان با تفاهم حل کرد. تفاهم بین کشورهایی که در معرض سیاست های سلطه جو و قدرت طلب هستند،به طور غیر مستقیم می تواند عامل بازدارنده ای در باربر سیاست های تجاوزکارانه باشد.بی شک،اختلافات ایدئولوژیکی ملت ها مانند تفاوت هویت های فرهنگی و فرهنگ های اختصاصی در حقیقت،بخشی از مظاهر حیات بشری و نشانه ی رشد انسان هاست و می توان بر اساس تفاهم آن را به یک برخورد منطقی مبدل نمود. (۱۲) امام خمینی (رحمت الله علیه) نیز تفاهم را سبب باز یافتن عظمت مسلمین می دانستند: امید است همه ی ملل مسلمان جهان با اتحاد و همبستگی و رفع اختلاف و تفرق،عظمت از دست رفته ی خود را باز یافته از تحت سلطه ی دشمنان اسلام و به خصوص آمریکای جنایتکار نجات یابند. (۱۳) امام به عنوان رهبر دولت اسلامی ایران به کارگزاران این دولت می گوید: کوشش داشته باشید در بهتر کردن روابط با کشورهای اسلامی و در بیدار کردن دولتمردان،و دعوت به وحدت و اتحاد کنید. (۱۴) ایشان در سیاست خارجی خود همواره به اتحاد ممالک اسلامی می اندیشید و می فرمود: برنامه ها وحدت کلمه مسلمین و اتحاد ممالک اسلامی است در مقابل دولت استعمار طلب. (۱۵) فقط با فداکاری،پایداری و اتحاد دولت های اسلامی می توان از شرّ این کابوس سیاه استعمار رهایی یافت. (۱۶) ج) تأکید بر مشترکات: در روابط خارجی دولت ها برای رسیدن به تفاهم اغلب بر منافع مشترک تأکید می کنند. دولت اسلامی برای ایجاد تفاهم میان دُوَل اسلامی و یا خود و دیگران می تواند به طرح مشترکات که دامنه ی آن نیز وسیع تر از منافع مشترک است،یپردازد و با تأکید بر آن اختلاف ها و تضادهای فکری و عملی را کم رنگ جلوه دهد. قرآن کریم حتی در روابط با غیر مسلمین،مشترکات را مطرح می کند: (قل یا ایها الکتب تعالوا الی کلمه سواء بیننا و بینکم … ) (۱۷)این آیه،خطاب به اهل کتاب است،اما به طور وسیع تر می تواند در جامعه اسلامی کاربرد داشته باشد. این آیه مبنا و تکیه گاه گفت و گو را سخن مشترک دانسته است،لذا پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) نامه های خویش به اهل کتاب را عموماً به این آیه مزین می فرمودند. آن حضرت بارها به مردم می فرمود: (ایها الناس الا انّ ربکم واحد و ان اباکم واحد … (۱۸) ؛ ای مردم،آگاه باشید که پروردگار شما یکی است و همانا پدر شما یکی است) . سپس به رد فضیلت های کاذب قومی و نژادی می پرداخت و با این سخنان،هویت مشترک آنان را یاد آور می شد تا زمینه تفاهم و همدلی فراهم گردد.
پی نوشت ها:
۱. ر.ک: سید محمد باقر حکیم،همان،ص۱۶۳. ۲. انبیاء (۲۱) آیه ی ۹۲. ۳. آل عمران (۳) آیه ی ۱۰۳. ۴. مقدمه ی محمد تقی جعفری بر سید احمد موثقی،استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام،ج۱،ص ۲۹ – 31. 5. سید محمد باقر حکیم،همان، ص ۱۶۳ و ۱۶۴. ۶. حجرات (۴۹) آیه ی ۹. ۷. همان،آیه ی ۱۰. ۸. نهج البلاغه،نامه ی ۴۷. ۹. خدمات متقابل اسلام و ایران،ص ۵۰ – 51. 10. ر.ک: هادی نخعی،توافق و تزاحم منافع ملی و مصالح اسلامی،ص ۲۱۹. ۱۱. ایولاکست،مسایل ژئوپلتیک: اسلام،دریا و آفریقا،ترجمه ی دکتر عباس آگاهی،ص ۱۹. ۱۲. فقه سیاسی،ج۳،ص۴۲۶. ۱۳. صحیفه ی نور،ج۱۶،ص ۱۲۸ – 129. 14. همان،ج۱۳،ص ۱۶۳ – 167. 15. همان،ج۴،ص ۲۰۰ – 201. 16. همان،ج۲،ص۱۳۲ – 141. 17. آل عمران (۳) آیه ی ۶۴. ۱۸. محمد قرطبی،تفسیر قرطبی،ج۱۶،ص۳۴۲.
هیچ نظری وجود ندارد