اختلاف افق و شب قدر

معناى شب قدر چیست و با توجه به اختلاف افق و حتى اختلاف شب و روز در برخى کشورها، چطور قابل تصور است که یک شب قدر وجود داشته باشد؟
شب قدر به این جهت «قدر» نامیده شده که تمام مقدرات بندگان در تمام سال، در آن شب تعیین مى شود و شاهد این مطلب، سوره دخان است که مى فرماید: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِى لَیْلَهٍ مُبارَکَهٍ إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ. فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ۱؛ ما این کتاب مبین را در شبى پربرکت نازل کردیم و ما همواره انذارکننده بوده ایم؛ در آن شب که هر امرى بر طبق حکمت خداوند، تنظیم و تعیین مى گردد».این بیان، هماهنگ با روایات متعددى است که در آنها آمده است: در آن شب، مقدرات یک سال انسان ها تعیین مى شود و ارزاق و سرآمد عمرها و امور دیگر، در آن شب مبارک، تفریق و تبیین مى شود و این امر، هیچ گونه تضادى با آزادى اراده انسان و مسئله اختیار ندارد؛ زیرا تقدیر الهى به وسیله فرشتگان و بر طبق شایستگى ها و لیاقت هاى افراد و میزان ایمان، تقوا، پاکى نیت و اعمال آنهاست۲.علاوه بر تقدیرات امور در شب قدر و عرضه آنها بر حجت خدا، در این شب، فرشتگان الهى نیز نازل مى شوند و لطف و برکات ویژه الهى، شامل بندگان خدا مى شود.شب زنده دارى و «احیا»ى این شب، موجب بالا رفتن قابلیت انسان، جهت تقدیر نیکوى امور و بهره مندى بیشتر از لطف و عنایت الهى، با نزول فرشتگان در این شب مى شود. باید دانست که درک این شب، مهم است و خیر و برکت آن براى انسان، بیش از خیر و برکت هزار است.آیا شب قدر، تنها یک شب است یا مى تواند متعدد باشد و با شروع شب قدر در یک نیم کره، وضعیت مردم در بهره مندى از شب قدر در مناطق دیگر و نیم کره دیگر، چگونه خواهد بود؟در این باره مى توان گفت: با استفاده از ظهور آیات و روایات، شب قدر، تنها یک شب در طول سال است و این شب، موقعیت ممتازى است که در آن تقدیرات امور و بهره مندى از برکات نزول فرشتگان، به طور ویژه، شامل حال بندگان مى شود.اما با توجه به اختلاف افق ها، چند نظریه زیر مطرح شده است:۱. شب، همان سایه نیم کره زمین است که بر نیم کره دیگر مى افتد و مى دانیم این سایه، همراه گردش زمین در حرکت است و یک دوره کامل آن در بیست و چهار ساعت انجام مى شود. بنابراین، ممکن است شب قدر، یک دوره کامل شب به دور زمین باشد؛ یعنى مدت بیست و چهار ساعت تاریکى که تمام نقاط زمین را زیرپوشش خود قرار مى دهد، شب قدر است که آغاز آن، از یک نقطه شروع مى شود و در نقطه دیگر، پایان مى یابد۴.۲. مراد از شب قدر، مجموع شب و روز است؛ مثل یوم که به یک شبانه روز گفته مى شود که ممکن است برخى شب آن را درک کنند و برخى در مناطق دیگر کره زمین، روز آن را درک کنند و به همین جهت، در برخى روایات آمده است که اگر کسى از شب زنده دارى در شب قدر، محروم بود، از برکات روز آن استفاده کند۵.از امام صادق علیه السلام چنین روایت شده است: «در طول سال، یک شب قدر وجود دارد و روز آن، مانند شب آن است».3. نظریه سوم این است که شب قدر هر منطقه، بر طبق افق همان منطقه است؛ به عنوان مثال، اگر شب ۲۳ ماه مبارک رمضان، شب قدر باشد، شب ۲۳ ماه رمضان هر منطقه اى، شب قدر آنهاست و بقیه مناسبت ها، مثل عرفه و شروع و پایان هر ماه قمرى و عید فطر و قربان و مبعث و غدیر نیز همین طور است؛ یعنى طبق افق همان جاست؛ یعنى مانند اوقات نماز است که نماز صبح ما در این ساعت است که آفتاب طلوع نکرد؛ در حالى که در منطقه دیگر، چند ساعت است که آفتاب طلوع نموده و نماز صبح، قضا شده است و همانطور که تعجب نمى کنیم از این که در شهرهاى دیگر، نماز قضا شده یا در منطقه ما اذان صبح شده و در ماه رمضان امساک کرده ایم، در حالى که در شهرهاى غربى هنوز مردم مشغول خوردن سحرى هستند، در شب قدر هم تعجبى ندارد که امشب، شب قدر ما باشد و چند ساعت بعد، شب قدر منطقه اى دیگر و این نظر، منافات با یک شب بودن شب قدر نیز ندارد؛ زیرا براى هر شخص و هر منطقه اى، یک شب قدر وجود دارد.بنابراین نظریه، فرشتگان در تمام ۲۴ ساعت شبانه روز قدر، به طور مرتب در حال نزول بر حجت خدا و آوردن برکات هستند و در هر جا، تا طلوع فجر آن منطقه، فیض الهى به طور ویژه نازل مى شود.به نظر ما، نظر دوم نیز باید به نظر و احتمال سوم برگردانده شود؛ زیرا طلوع فجرها مختلف است و این طور نیست که هم زمان در یک مقطع زمانى نصف کره زمین شب باشد و نصف دیگر روز؛ بلکه از آن جا که زمین در حال چرخش است، لحظه به لحظه، «حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ» براى مناطق مختلف، اتفاق مى افتد و همه طبق افق منطقه خود، از شب قدر بهره مى برند و این طور نیست که برخى شب قدر داشته باشند و برخى روز قدر. همان طور که برگشت نظر اول نیز به همین قول است و در نتیجه، بهترین نظر این است که هر منطقه، طبق افق خودش، شب قدر دارد؛ همان گونه که مردم آن مناطق طبق افق خودشان نماز مى خوانند و روزه مى گیرند و این مطلب، با یکى بودن شب قدر نیز منافات ندارد؛ زیرا مقصود از یک شب بودن شب قدر، یک شب بودن براى هر فرد و هر منطقه است.۴. نظریه چهارم این است که یک شب قدر زمانى واقعى داریم و یک شب قدر زمانى اعتباری؛ شب قدر زمانى واقعى، لحظه اى از شب خاصى است که در آن لحظه، انسان کامل، فیوضاتى را از عالم بالا دریافت مى کند و این لحظه، امرى شخصى و غیرقابل توسعه و تعدد است و شب قدر زمانى اعتبارى، مقطعى از زمان است که ممکن است ۲۴ ساعت یا کمتر و یا بیشتر امتداد داشته باشد و با توجه به اختلاف افق ها متعدد مى شود؛ براى مثال، ممکن است در سرزمینى خاص، از سر شبى معین تا طلوع فجر، براى اهل آن سرزمین، شب قدر باشد؛ ولى در سرزمینى دیگر، بعد از دوازده ساعت، شب قدر اهل آن سرزمین، شروع شود و… .بنابراین، فیوضات و برکات شب قدر زمانى اعتبارى، قابل توسعه بوده و امتداد زمانى ۲۴ ساعته شب و روز قدر، داراى فضیلت، مشترک است. طبق این نظریه، شب قدر واقعى، آن شبى است که تا طلوع فجر آن شب، ملائکه بر امام زمان علیه السلام نازل مى شوند و آن، یک شب شخصى واحد است؛ ولى امام زمان علیه السلام آن فیوضات را طبق افق هاى هر منطقه، بر مردم آن جا نازل مى فرماید. این قول، شبیه قول دوم است؛ یعنى انسان هاى برخى مناطق، روز قدر دارند و نه شب قدر. به هر حال، به نظر ما، قول سوم، بهترین قول است.
——————————————–پى نوشت ها :

۱. قدر، آیه ۳.۲. دخان، آیه ۳ و ۴.۳. مکارم شیرازى، تفسیر نمونه، ج ۲۷، ص ۱۸۷.۴. همان، ج ۲۷، ص ۱۹۲ و ۱۹۳.۵. مجلسى، بحارالانوار، ج ۹۵، ص ۱۲۱.

منبع : نشریه پرسمان، شهریور ۱۳۸۸ – شماره ۸۰