ارتباطات میان فرهنگی در دهه‏ های نخستین اسلامی

به فاصله‎ای اندک از رحلت حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ مسلمانان راهی دو سرزمین متمدن آن روزگار یعنی ایران و روم شدند و بخشهایی عمده از آنها را به تصرف خود درآوردند .علی رغم وجود تفاوت زبانی و تفاوت شرایط زندگی عربها با ساکنان سرزمینهای تازه فتح شده وهمچنین ماموریت و رسالت عربها که خود را حاملان سخن و پیام آسمانی دین اسلام می‎دانستند که نمادها و قالبهای خاص خود را داشت ولیکن به استناد واقعیات غیرقابل انکار تاریخی ، به رغم همه مشکلات و موانع ارتباطی ، آنها موفق شدندکه ارتباط بسیار کارآمدی با مخاطبان غیر عرب خود پدیدآورند که راه انتقال فرهنگ و آموزه‎های جدید دینی را هموار کرد . پرسش اینجاست که اعراب مسلمان از کدام ابزارها ، روشها و نمادهای ارتباطی بهره جستند تا بدین کامیابی دست یافتند ؟سزاست این تجربه از جنبه‎های مختلف به بررسی گذاشته شود . در این مقاله، وجه غالب ارتباطی در عصر فتوحات و چندین دهه پس از آن مورد بررسی قرار گرفته است . ارتباطات غیر کلامی غیر عمدی بوده که اعراب مسلمان در آن نقش فرستنده پیام را عهده‎دار بوده‎اند و سپس ارتباط کلامی آن هم در حیطه آداب و آیینهای دینی و این نوع ارتباط نخست در حیطه روابط شخصی ، سپس در قلمرو مسائل آموزشی و آنگاه در صحنه سیاسی و اجتماعی بوجود آمده است. به همین دلیل زبان عربی تنها در ربع آخر قرن اول به عنوان زبان رسمی اعلام شد . همچنین این ارتباطات غیرکلامی در درجه اول دارای کارکرد جایگزینی ارتباطات کلامی و سپس دارای کارکرد تکرار و تکمیل ارتباطات کلامی بوده است .
وقتی پیامبر پس از تحمل سیزده سال سختیهای بسیار در مکه در سال اول هجری برابر با ۶۲۲ میلادی راهی، دین و یثرب شهری در حدود ۵۰۰ کیلومتری شمال مکه شد و توانست به کمک مردم آن شهر حکومت جدیدی را پایه‎گذاری نماید[۲]بلافاصله به فکر گسترش مرزهای جغرافیای دولت کوچک خود پرداخت و ظرف مدت پنج سال در حالی که اصلی‎ترین دشمن خود یعنی قریش مکه را پیش روی داشت ، با بسیاری از قبائل اطراف مدینه پیمان دوستی بست . این اقدام می‎توانست نشانه‎ای از این باشد که این دین قرار نیست در محدوده‎ای کوچک متوقف بماند . آنچه از سنت و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در منابع تاریخی نقل شده است ، نیز نشانه‎هایی آشکار از نگاه جهانی آن حضرت دارد . به عنوان نمونه می‎توان به چند حادثه اشاره کرد : پیامبر پس از صلح حدیبیه ( ۶هـ . / ۶۲۶م. ) که نقطه پایانی بحرانهای داخلی حکومت نوپای مدینه بود ـ گرچه به صورت موقت ـ بی‎درنگ با ارسال نامه به سران قدرتهای بزرگ جهانی آن روزگار ، محدود نبودن دین اسلام به داخل مرزهای شبه‎جزیره عربستان را نشان داد . همچنین آن حضرت پس از گسترش قلمرو جغرافیایی حکومت مدینه و استقرار اقتدار مدینه بر سراسر شبه‎جزیره عربستان با اعزام سپاه به مرزهای روم در سریه موته[۳] و غزوه تبوک[۴]جهت‎گیری دین اسلام را برای گسترش آ‏فاق مخاطبان خود رقم زد و بدینسان بذر فتوحات در دوره‎های پس از رحلت شریفش را افشاند .این اقدام پیامبر با مفاد آیات زیادی از قرآن کریم همخوانی دارد . آن دسته از آیات که به صراحت یا به صورت غیرمستقیم از جهانی بودن رسالت پیامبر و محدود نبودن آن به مصر و عصر مشخصی سخن گفته‎است و نگاه جهانی دین را حکایت کرده است . به عنوان نمونه به این آیات می‎توان اشاره کرد :ـ قل یا ایها الناس انی رسول الله الیکم جمیعا الذی له ملک السموات و الارض [۵]بگو ای مردمان ، من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم ، خدایی که پادشاهی آسمان و زمین از اوست .ـ و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین [۶]و ما ترا نفرستادیم ، مگر رحمتی برای همه جهانیانـ تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیرا [۷]کسی که فرقان را بر بنده‎اش فروفرستاد تا بیم دهنده همه جهانیان باشد .ـ و ما ارسلناک الا کافه للناس بشیرا و نذیرا و لکن اکثر الناس لایعلمون [۸]و ما ترا نفرستادیم مگر بشارت دهنده و بیم دهنده همه مردم [۹] ولی بسیاری از مردم نمی‎دانند .همچنین تمامی مواردی که آیات قرآن با خطاب عام یا ایها الناس ( ای همه مردم ) آغاز می‎شود می‎تواند شاهدی بر جهانی بودن پیام قرآن باشد [۱۰]افزون بر این همه ،‌برپایه اعتقادات مسلمانان حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم خاتم انبیاست [۱۱] و لازمه اعتقاد به خاتمیت دین اسلام نیز اعتقاد به جهانی بودن این دین است ، زیرا اگر قرار باشد از این پس هیچ پیامبری مبعوث نشود ، دین اسلام باید قابلیت پاسخگویی به نیازهای همه انسانها را در همه زمانها و همه مکانها داشته باشد ، یعنی باید دین اسلام هم از نظر زمانی و هم از نظر مکانی فراگستر و جهانی باشد تا نیاز همیشگی بشر به هدایت آسمانی را برآورده سازد . [۱۲]با توجه به آنچه گذشت ، به روشنی می‎توان دریافت که دین در هیچ جنبه‎ای بومی ، محلی و موقت نیست بلکه سمت و سوی جهانی دارد . بر پایه چنین اعتقادی مسلمانان که در عهد حیات پیامبر تا مرزهای ایران و روم پیش رفته بودند ، بعد از مرگ پیامبر این مسیر را ادامه دادند و بر خلاف عموم مورخان که فتوحات را از ابتکارات خلیفه اول و دوم می‎دانند ، فتوحات ادامه روند طبیعی حرکتی بود که پیامبر خود آغاز کرده بود .
 
نشانه‎ها و دلائل جهانی بودن دین اسلام : ۱- محتوای آیات قرآنی۲- اعتقاد به خاتمیت۳- تجربه تاریخی: حرکت اعراب مسلمان به سمت ایران و روم ( فتوحات )
 
انگیزه پیامبر و مسلمانان اولیه از این فتوحات کشورگشایی نبود . بلکه انجام یک وظیفه دینی به نام جهاد بود که هدف فراهم آوردن امکان دسترسی همه بشریت به پیام آسمانی و نجات‎بخش دین خاتم را تعقیب می‎کرد . این موضوع به صراحت در احکام خلیفه اول برای فرماندهان مسلمان بیان شده است .[۱۳] جهاد تنها یک اقدام نظامی و جنگی نیست ، بلکه تلاشی است برای ایجاد فضایی مناسب که در آن پیام اسلام به همه برسد که برای دستیابی به این هدف مسلمانان آمادگی هر نوع فداکاری و نثار جان و مال خود را دارند و شهید کسی است که جان خود را در مسیر جهاد اهداء می‎کند . بنابراین برای تحلیل فتوحات اولیه بیش از آن که ما نیازمند یک تحلیل نظامی باشیم ، نیازمند یک دیدگاه و چارچوب نظری در باره ارتباطات میان‎فرهنگی[۱۴] هستیم .در این زمینه کتاب توماس آرنولد با عنوان ” The Preaching of Islam: A History of the Propagation of The Muslim Faith ” می‎تواند بخوبی ما را کمک کند . [۱۵] همچنین تحلیلی دقیق در این زمینه را می‎توان در کتاب ابوالفضل عزتی با نام ” An introduction to the history of The Spread of Islam ” یافت . [۱۶]اعراب مسلمان به حکم مجموعه شرایط تاریخی و اقلیمی خود ، برای انجام وظیفه دینی جهاد و پراکندن پیام اسلام به دیگر سرزمینها به عنوان یک ارتباط میان‎فرهنگی با موانع جدی ارتباطی روبرو بودند .[۱۷]مهمترین این موانع را می‎توان در چهار دسته به شرح زیر بیان کرد :الف ـ پائین بودن سطح فرهنگی و تمدنی ـ سطح تمدنی اعراب پیش از گرویدن به دین اسلام در مقایسه با سطح تمدن کشورهایی چون ایران و روم سطحی نازل بود . مورخان بر این باورند که با وجود مرابطاتی که این اعراب با سرزمینهای ایران و روم از طریق تجارت داشتند ، آشنائی آنها با یافته‎ها و دستاوردهای تمدنی آنها و بهره‎مندی از آن بسیار نبود [۱۸]. حتی اگر بپذیریم که تشکیل نهادی مردمی و دمکراتیک به نام دارالندوه [۱۹]از رومیها اقتباس شده بود .نظام قبیلگی ، بت‎پرستی ، فساد ، فحشاء ، خوردن غذاهای آلوده ، دروغگویی ، ظلم ، بدرفتاری با زنان از جمله نشانه‎های سطح نازل فرهنگی و تمدنی اعراب بود . اعراب پیش از اسلام هیچ دستاورد تمدنی جز شعر آن هم با محتوای نازل نداشتند . امیر المؤمنین علی علیه السلام در یکی از سخنان خود این مردم را چنین وصف کرده است :” ان الله بعث محمدا نذیرا للعالمین و امینا علی التنزیل و انتم معشر العرب علی شر دین و فی شر دار منیخون بین حجاره خشن و حیات صم تشربون الکدر و تأکلون الجشب و تسفکون دماءکم و تقطعوا ارحامکم و الاصنام فیکم منصوبه و الآثام بکم معصوبه ” [۲۰]” همانا خداوند محمد را هشداردهنده‎ای برای عالمیان و امانتدار وحی برانگیخت در حالی که شما عربها بر بدترین دین بودید و در بدترین منزلگاهها بین سنگهای سخت و مارهای گنگ می‎زیستید ، آب آلوده می‎نوشیدید و غذای ناگوار می‎خوردید و خون خویشان خود می‎ریختید و پیوندهای خویشاوندی می‎گسستید و بتها در میان شما برافراشته بود وگناهان شما را به خود بسته بود . “همچنین وقتی مسلمانان به حبشه هجرت کردند جعفر بن ابی‎طالب نزد نجاشی پادشاه حبشه چنین گفت :” ایها الملک کنا قوما اهل جاهلیه نعبد الاصنام و نأکل المیته نأتی الفواحش و نقطع الارحام ، نسیء الجوار و یأکل القوی منا الضعیف فکنا علی ذلک حتی بعث الله الینا رسولا منا ” [۲۱]” پادشاها ، ما مردمان اهل جاهلیت بودیم ، بت می‎پرستیدیم ، مردار می‎خوردیم ، کارهای ناپسند انجام می‎دادیم ، پیوندهای خویشاوندی می‎گسستیم ، به همسایگان بدی می‎کردیم و توانمندان ما ( حق ) ضعیفان را می‎خوردند ، اینچنین بودیم تا این که خداوند پیامبری را از میان خودمان به سوی ما برانگیخت “ب ـ احساس خودکمتر‎بینی فرهنگی ـ قرائنی بسیار حکایت از این می‎کند که اعراب پیش از گرویدن به اسلام نوعی احساس خودکمتربینی فرهنگی نیز نسبت به سرزمینهای متمدن آن روزگار به ویژه نسبت به ایرانیها داشتند . اعراب همواره به جنبه‎های فرهنگی ایرانیان و رومیها به دیده اعتنا می‎نگریستند و مشابه‎سازی زندگی خود با آنها را یک ارزش می‎شمردند و به گونه‎ای نگاهی الگویی به آنها داشتند و می‎کوشیدند خود را از نظر روش زندگی فردی و اجتماعی و فرهنگی به گونه آنها درآورند . این احساس و واقعیت سبب شد که در عصر فتوحات ، خلیفه دوم از هراس تغییر هنجارهای اجتماعی و فرهنگی جامعه نوپای مدینه مانع حضور غیر عربها در شهر مدینه شود و نیز از استقرار یاران پیامبر در سرزمینهای تازه فتح شده ممانعت به عمل آورد .[۲۲] با وجود این سیاست عمر بن خطاب ، پاره‎ای ایرانیان در مدینه ساکن شدند و به دنبال آن تحولاتی فرهنگی در مدینه اتفاق افتاد . نمونه‎هایی جالب از این هنجارشکنی‎های ناشی از ارتباطات میان‎فرهنگی در عصر خلیفه سوم گزارش شده است .[۲۳]این احساس تا حدود دو قرن با اعراب همراه بود تا آنجا که دستگاه خلافت عباسی در تقلید از آیین‎ حکومتداری ایرانیان تا آنجا پیش رفت که مستشرقان یکی از منابع بررسی حکومت ساسانیان ـ آخرین حکومت ایرانی پیش از اسلام ـ را بررسی دستگاه خلافت عباسی شمرده‎اند . در سده نخستین خلافت عباسی ، خلفای عباسی آموزش فرهنگ و آداب دیگر تمدنها به ویژه ایرانی را از معلمان فرزندان خود می‎خواستند .ج ـ ناهمزبانی ـ داشتن زبان مشترک یکی از عوامل مهم تسهیل و تسریع ارتباطات میان‎فرهنگی است و و فقدان آن نیز از موانع بسیار جدی ارتباطی به شمار می‎رود . [۲۴]مشکل دیگری که اعراب مسلمان برای ایجاد ارتباط فرهنگی با دیگر اقوام داشتند ، تکلم به زبان عربی بود . اعراب به زبانی که زبان عربی نامیده می‎شود تکلم می‎کردند و حتی اگر افرادی معدود با زبان فارسی آشنا بودند ـ مانند نضر بن حارث ـ زبان رایج محاوره بین اکثریت اعراب همان زبان عربی بود و آنها با زبان ایرانیها و رومیها آشنائی نداشتند . یعنی صرف‎نظر از چند استثناء و صرف‎نظر از محدوده‎ای کوچک این اعراب مشکلی جدی در ایجاد ارتباط با دیگران داشتند . تعبیر زبان عجمی که در قرآن نیز به آن اشاره شده به معنای زبان غیرفصیح و غیرقابل فهم است که بر هر زبان غیرعربی اطلاق می‎شده است . [۲۵]این اصطلاح نشان می‎دهد که اعراب در آن روزگار هر زبان غیرعربی را غیرقابل درک و فهم نیز می‎دانستند . مسلمانان در عصر فتوحات ، حتی برای ارتباطات اولیه خود از مترجم استفاده می‎کردند.[۲۶] تغییر تلفظ نام شهرهای ایران و عجز اعراب مسلمان از تلفظ درست نام آنها که نشانه‎های تا این زمان نیز باقی است از جلوه‎های این ناهمزبانی است . دیوانهای خراج و مالیات نیز تا نیمه دوم قرن اول هجری همچنان به زبان فارسی بود و در عهد عبدالملک بن مروان به زبان عربی ترجمه شد . [۲۷]د ـ دشواری درک و انتقال پیام یک دین جدید ـ دشواری ارتباطی چهارم فراروی مسلمانان دشواریهای طبیعی ناشی از درک و انتقال یک دین جدید بود . دین اسلام که بر اعراب نازل شد گرچه به زبان عربی بود ؛ اما ساختار ، محتوا و پیام ، و نمادها و قالبهای خاص خود را همراه داشت . مدت زمانی گذشت که اعراب با این نمادها ،‌قالبها و پیام جدید مأنوس شدند . مفسران و صاحب‎نظران معتقدند که یکی از عوامل و شاید مهمترین عامل نزول تدریجی قرآن طی بیست و سه سال زمینه‎سازی برای انس تدریجی مردم با محتوای این دین آسمانی بوده است . به این ترتیب اعرابی که خود طی بیست و سه سال طول کشیده بود که با پیام آسمانی اسلام انس بگیرند ، حال وظیفه داشتند این پیام را به دیگر سرزمینها نیز برسانند و طبیعی می‎نمود در این راه مشکلاتی داشته باشند .این عوامل موانعی جدی در مسیر ارتباط میان‎فرهنگی مسلمانان با ساکنان دیگر سرزمینها پدید آورد .
 
موانع ارتباط میان فرهنگی مسلمانان : پایین بودن سطح فرهنگی اعراب پیش از گرویدن به اسلاماحساس خودکمتر بینی فرهنگیاختلاف زبانیدشواری درک و انتقال پیام یک دین جدید
 
 
نمودار شماره ۱ ـ موانع ارتباطات میان‎فرهنگی در مراحل اولیه فتوحات

 
مدل فوق وضعیت این پیام‎رسانان را در آغاز انتقال پیام روشن می‎سازد . یعنی اگر حالت مطلوب انتقال پیام از سوی فرستنده ( اعراب مسلمان ) به دریافت کنندگان پیام ( که در اینجا تنها مخاطبان ساکن در سرزمینهای تازه فتح شده مورد نظر ماست ) عدد یک باشد با توجه به موانع ارتباطی فوق به ویژه مانع ناهمزبانی انتظار می‎رفت پیام انتقال یافته به صفر نزدیک باشد .۰ =-اما چند دهه بعد با وجود این موانع جدی ارتباطی شاهد یک ارتباط کامل میان‎فرهنگی میان مسلمانان و ساکنان سرزمینهای تازه فتح شده هستیم . در اواخر قرن اول هجری ، بخش عمده ایران و روم به اسلام گرویده‎ بودند و با دل و جان ( به ویژه ایرانیان ) به اندیشه‎ها و رفتارهای دینی پایبندی نشان می‎دادند و برای نشر اسلام می‎کوشیدند و زبان عربی زبان رسمی اداری و علمی قلمروی گسترده حکومت اسلامی شده بود .به استناد واقعیات غیرقابل انکار تاریخی ، به رغم همه مشکلات و موانع ارتباطی ، ارتباط بسیار کارآمدی بین حاملان وحی و مخاطبان غیر عرب آنها پدید آمد که راه انتقال فرهنگ و آموزه‎های جدید دینی را هموار کرد .در مدل زیر می‎توان تصویری از میزان موفقیت مسلمانان در ایجاد چنین ارتباطی را برداشت کرد :
 
نمودار شماره ۲ – وضعیت ارتباطات میان‎فرهنگی چند دهه پس از فتوحات
 
یعنی بعد از چند دهه میزان پیام دریافت شده نسبت به پیام ارسالی نزدیک به عدد یک بوده است :اکنون پرسش اینجاست که اعراب مسلمان از کدام ابزارها ، روشها و نمادهای ارتباطی بهره جستند تا بدین کامیابی دست یافتند ؟برای پاسخ به این پرسش می‎توان از نظریه‎های مختلفی استفاده کرد . یکی از نظریه‎های موجود در این زمینه ، تقسیم‎بندی ارتباطات به دو گونه ارتباطات کلامی و غیرکلامی[۲۸] است . هر کدام از این دو نوع ارتباط را می‎توان به دو دسته ارتباطات عمدی و غیر عمدی ، آگاهانه و ناخودآگاه تقسیم کرد .وقتی به نخستین صحنه‎های فتوحات می‎نگریم درمی‎یابیم که نخستین گونه انتقال پیام در این دوره ارتباطات غیر کلامی بوده است . رفتار مسلمانان و آوازه آنها از نظر ساده‎زیستی و شجاعت جذب کننده ایرانیها و رومیها به سمت آنها بود و مسلمانان در شرایطی که هنوز خود را برای انتقال پیام دین به ویژه در میان توده‎ها آماده نساخته بودند به صورت ناخودآگاه و غیر عمدی به انتقال پیام دین پرداختند و سپس در مرحله بعد به ایجاد ارتباط کلامی پرداختند .اینک به ذکر چند نمونه می‎پردازیم [۲۹] :وقتی مسلمانان به جهاد فتح شام مشغول بودند و دمشق را در محاصره داشتند هر چه می‎یافتند در اختیار فرماندهان و متولیان تقسیم غنائم قرار می‎دادند تا بعدها طبق ضوابط فقه اسلامی بین آنها تقسیم شود . این مسلمانان گاه غنائمی کم‎ارزش مانند بقچه‎ای پشم یا کرک با خود می‎آوردند . وقتی این خبر به بطریق دمشق رسید از امانتداری و عدل و خوش‎رفتاری مسلمانان حیرت‎زده شد و خطاب به دیگر بطارقه روم گفت آیا امانتداری و پاکدامنی آنان را نمی‎بینید آنها حتی در اشیای کم‎بهاء نیز می‎خواهند سهم دیگران را پرداخت نمایند و آنچه را که حق آنها نیست از آن خود نسازند . دیگر بطارقه رو به او کردند و گفتند : آری آنان عابدان و راهبان شب و روزه‎داران روز هستند ، اگر حتی فرمانده آنها سرقت کند دستان او را قطع می‎کنند و اگر یکی از آنان زنا کند او را سنگسار می‎کنند . بطریق بزرگ گفت : آری این نکات را من نیز شنیده‎ام ، و سوگند به خدا درون زمین برای من بهتر از روی آن است زیرا من دریافته‎ام که یارای مقابله با آنان را ندارم و در جنگ با آنها خیری برای من نیست و اگر ترس از پادشاه نبود همانا از آنها درخواست صلح می‎کردم و به دین آنها وارد می‎شدم.[۳۰]و وقتی در یکی از نبردها رومیها نماینده‎ای به سوی فرمانده مسلمانان یعنی ابوعبیده فرستادند ، وی وقتی وارد سپاه مسلمانان شد به چهره‎های مسلمانان می‎نگریست ولی ابوعبیده را در میان آنها نیافت ، زیرا فردی که لباس امیران بر تن کرده باشد و یا در مکان مخصوصی نشسته باشد یا هیأت و هیبت خاصی داشته باشد ندید ، مدتی متحیر ماند سپس از اعراب پرسید فرمانده شما کیست ؟ و باو پاسخ دادند آن کسی که مقابل تو نشسته است . وی بعد از اطمینان از اینکه او همان فرمانده است با حیرت پرسید : چرا اینگونه بر زمین نشسته‎ای و ابوعبیده جواب داد برای تواضع نسبت به پروردگار .[۳۱]و وقتی شهر حمص [۳۲]از دست رومیها بیرون رفت بطارقه آنجا در انطاکیه با قیصر روم ملاقات کردند . قیصر که از سقوط حمص سخت اندوهگین بود از آنها پرسید آیا مگر نه اینکه آنها نیز مانند شما بشر هستند پاسخ دادند :‌چرا . پرسید تعداد شما بیشتر بود یا آنها ؟ پاسخ دادند : تعداد ما چندین برابر آنها بود . قیصر پرسید پس چرا از مقابل آنها گریختید . بطارقه ساکت شدند و هیچ نگفتند. پیرمردی بر خاست و چنین گفت : این عربها مردمان صالح هستند و ما مردمانی فاسد ، ما دروغ می‎گوییم و آنها دروغ نمی‎گویند … آنها روزها روزه می‎دارند و شبها به نماز برمی‎خیزند ، به عهد خویش وفادارند و امر به معروف و نهی از منکر می‎کنند و ما پادشاها به مردم ستم می‎کنیم و پیمان می‎شکنیم و شراب می‎نوشیم و مرتکب حرام می‎شویم و گناه می‎کنیم و در زمین فساد می‎ورزیم و به آنچه ناخشنودی خدا در آن است امر می‎کنیم و از آنچه خشنودی خدا در آن است نهی می‎کنیم . [۳۳] و در جایی دیگر فرمانده رومیها از نهراسیدن اعراب از مرگ سخن گفته است . [۳۴]و در صحنه‎ای دیگر وقتی نماینده رومیها به نزد مسلمانان آمد و هنگام نماز مغرب فرا رسید با اینکه فرمانده مسلمانان از او خواسته بود به نزد سپاهیان خود بازگردد وی نزد مسلمانان باقی ماند و به آنها می‎نگریست که چگونه نماز می‎گذارند و دعا می‎خوانند و استغفار می‎کنند و به درگاه خدا استغاثه می‎کنند و از رفتار مسلمانان حیرت زده شد وی سپس پرسشهایی در باره دین اسلام کرد و تحت تأثیر عبادت مسلمانان خود نیز مسلمان شد .[۳۵]همچنین هنگامی که خالد بن ولید [۳۶]به معرفی دین خود برای رومیان پرداخت گفت که سپاس خدایی را که امیر ما را فردی چون خود ما قرار داد و اگر گمان برد که براستی مالک و پادشاه ماست هر آینه او را عزل خواهیم کرد و ما گمان نمی‎بریم که او بر ما برتری دارد مگر این که در تقوی و کارهای نیک بر ما برتری داشته باشد و سپاس خدایی را که ما را به امر به معروف و نهی از منکر و اعتراف به گناه و استغفار از خدا و عبادت او و پرهیز از شرک واداشت و فرمانده رومیان از این سخنان در تعجب شد . [۳۷]همچنین وقتی هرمزان فرمانده ایرانی را به مدینه آوردند وی از سادگی عمر سخت شگفت شد [۳۸] و همو وقتی گنجینه به غنیمت رفته خود را سالم به نزد وی در مدینه آوردند به پاکدامنی فردی که آن را یافته بود اعتراف کرد .[۳۹] وقتی مسلمانان شوشتر را در جنوب ایران محاصره کرده بودند ، برخی از مردم این شهر تحت تأثیر آنچه از خلق وخوی مسلمانان شنیده بودند شهر را ترک کردند و با گرویدن به اسلام ابوموسی اشعری ـ فرمانده مسلمانان را در تسخیر شهر مدد رساندند .[۴۰]در تمام این نمونه‎ها ما به این نتیجه می‎رسیم که ارتباطات غیرکلامی مانند تقوی و پاکدامنی مسلمانان ، خوشرفتاری آنها ، عبادت خالصانه خدای یگانه ، و مانند آن بسیار مؤثرتر از ارتباط کلامی برای تبلیغ اسلام بوده است . یعنی مسلمانان پیش از آن که بتوانند از ارتباطات کلامی بهره گیرند ، در انتقال آموزه‎های وحی کامیابیهایی داشته‎اند .
 
جمع‎بندی و نتیجه‎گیری به استناد نمونه‎هایی که ذکر شد می‎بینیم که این نوع ارتباط نخست در حیطه روابط شخصی محدود بود یعنی روحیات غیرمسلمانان را تحت تأثیر قرار می‎داد و آنها را به اسلام جذب می‎کرد . و طبیعی بود که در گام بعد ، نومسلمانان در پی فراگیری معلوماتی پیرامون اندیشه‎ها و رفتارهای دینی بودند و از همینجا ارتباطات کلامی آغاز می‎شد . این مرحله نوین ارتباطی را می‎توان حیطه آموزشی نامید . یعنی اگر در مرحله نخست ارتباطات ، یعنی حیطه روحیات ، نیاز چندانی به زبان عربی نبود ، در مرحله دوم به دلیل ورود به حیطه آموزشی نیاز به زبان عربی رخ نمود اما کاربرد آن محدود به سطح آموزشهای شخصی مانند چگونگی نمازخواندن بود . در مرحله سوم که مسائل سیاسی و اجتماعی اهمیت بیشتر می‎یافت ، نیاز به استفاده از زبان عربی نیز عمومی‎تر شد و به همین دلیل زبان عربی تنها در ربع آخر قرن اول به عنوان زبان رسمی اعلام شد . [۴۱]و اکنون این موضوع باید مورد بررسی قرار گیرد که این توان ارتباطی که حتی مشکل ناهمزبانی را نیز حل کرد از کجا به دست آمده بود ؟ چنین به نظر می‎رسد که دین اسلام با توصیه‎هایی مبنی بر همراهی همیشگی ایمان با عمل صالح و اندیشه با رفتار این قابلیت را ایجاد کرده بود . در قرآن در بسیاری موارد ایمان وعمل صالح در کنار یکدیگر مورد تأکید قرار گرفته‎ است و از ایمان آورندگان خواسته شده که اعتقاد و باور خود را با عمل صالح همراه سازند . و به آنها که به این توصیه‎ها عمل کنند وعده داده است که در بهشتی خواهند بود که نهرها در آن جاری است و از میوه‎های آن بهره‎مندند…[۴۲]و پاداش آنها با خداست و نه خوفی بر آنهاست و نه از چیزی اندوهگینند[۴۳]و از حیات طیبه برخوردارند [۴۴] و در بهشت جاودانه خواهند بود و همسرانی پاک خواهند داشت و در سایه‎ای پر داخل خواهند شد[۴۵] و برخوردار از مغفرت و اجر بزرگ خواهند بود[۴۶] و خداوند آنان را به واسطه ایمانشان هدایت خواهد کرد[۴۷] و از خطاهای آنها چشم‎پوشی خواهد شد و بهتر از اعمال نیکشان پاداش دریافت خواهند کرد [۴۸].افزون بر این ، با بررسی تاریخ دهه‎های نخستین اسلامی چنین می‎توان برداشت کرد که کارکردهای ارتباطات غیرکلامی در درجه اول جایگزینی ارتباطات کلامی و سپس تکرار و تکمیل ارتباطات کلامی بوده است .
 
 
نمودار شماره ۳ ـ حیطه‎های ارتباطات میان‎فرهنگی در دهه‎های نخستین اسلامی

 
بر اساس آنچه گذشت ، می‎توان نتیجه گرفت که آموزه‎های دینی ( در بررسی موردی ما دین اسلام ) می‎تواند ظرفیت بسیار بالایی برای ارتباطات میان فرهنگی فراهم آورد و این قابلیت با تکیه بر یک تجربه موفق تاریخی امروزه نیز که جهان نیازمند الگویی برای ارتباطات میان فرهنگی است می‎تواند مورد استفاده قرار گیرد . در این الگو ، دین از طریق آن دسته از آموزه‎های خود که در مرحله نخست بر ارتباطات غیرکلامی تکیه می‎کند ابزاری جهانی را برای ارتباطات میان‎فرهنگی پدید می‎آورد .این سخن که آنچه در دهه‎های نخستین اسلامی گذشت عملاً یک حرکت یکسویه بود که طی آن فرهنگ اسلامی در سرزمینهای تازه فتح شده گسترش یافت و اساساً با تعریف ارتباطات میان‏فرهنگی تطابق ندارد[۴۹] سخنی پذیرفتنی نیست، زیرا در یک سوی ارتباطات میان‎فرهنگی مقطع تاریخی مورد بررسی ما در این مقاله، اعراب مسلمان با دو فرهنگ متفاوت عربی و آموزه‎های وحیانی قرار داشتند و در سوی دیگر غیرعربها با فرهنگهای قومی خود. و این دو در یک روند دوسویه با یکدیگر دادوستد فرهنگی داشتند. اعراب مسلمان در ارتباطات خود فرهنگ و اندیشه اسلامی را به سرزمینهای تازه فتح شده منتقل ساختند و خود نیز از فرهنگ و آداب این سرزمینها تأثیر عمیق پذیرفتند. اعراب در مقام فرستنده پیام، آموزه‎های وحیانی را که خود موجد آن نبودند، (بلکه پیامبری از میان آنها، آن را از خداوند و به زبان عربی دریافت کرده بود) به مخاطبان غیرعرب منتقل ساختند و خود نیز از فرهنگ و آداب بومی آنها تا آن حد تأثیر پذیرفتند که همانگونه که پیش از این نیز اشاره شد، آداب و تشریفات دستگاه خلافت عربی عباسیان به دلیل الگوبرداری از ایرانیان یکی از منابع بررسی و شناخت حکومت ساسانیان به شمار می‎آید. پس اینگونه نیست که در سده‎های نخستین اسلامی در یک جریان یک‎سویه تنها فرهنگ اسلامی در سرزمینهای تازه فتح شده گسترش یافته باشد، بلکه گسترش دهندگان فرهنگ و پیام اسلام خود نیز از فرهنگ سرزمینهای تازه فتح شده عمیقاً تأثیر پذیرفتند، ولی طبعاً شالوده آموزه‎های وحیانی به دلیل فرابشری بودن از این تأثیرپذیری بدور بود.
پی نوشت ها :

[۱] – متن انگلیسی این مقاله در بخش تاریخ بیست و سومین کنفرانس انجمن بین‎المللی تحقیق در ارتباطات و رسانه‎ها ( IAMCR ) در روز ۳۱ تیر ماه ۱۳۸۱ برابر با ۲۲ جولای ۲۰۰۲م. در بارسلون اسپانیا ارائه شده است واینک متن فارسی آن با توجه به تفاوت مخاطبان ، با تغییراتی اندک ارائه می‎شود . تفاوت عمده متن انگلیسی با متن فارسی در دو چیز است : نخست توضیح پیرامون اصطلاحاتی که برای خواننده فارسی زبان دشواری ندارد ، مانند سریه ، غزوه ، و… و دوم تلاش برای این که ارجاعات و استنادات حتی در مسائل تاریخ اسلام ، حتی‎المقدور به منابع انگلیسی باشد .
[۲] – این شهر پس از آن مدینه النبی نامیده شد و در دوره‎های بعد به اختصار به این شهر مدینه گفته شد . مدینه امروزه یکی از شهرهای بسیار مهم عربستان است .[۳] – شهری در دشتهای حاصلخیز شرق اردن که به دلیل همین غزوه شهرت یافت.[۴] – شهری در شمال غربی عربستان که اکنون مرکز یکی از امارتهای عربستان است .[۵] – اعراف / ۱۵۸[۶] – انبیاء / ۱۰۷[۷] – فرقان / ۱[۸] – سبا / ۲۸[۹] – پاره‎ای از مفسران کافه را به معنای مانع و بازدارنده ( از گناهان ) دانسته‎اند .استادیار دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)[۱۰] – مانند : بقره / ۲۱ ؛ بقره / ۱۶۸ ؛ نساء / ۱ ؛ نساء / ۱۷۰ ؛ نساء / ۱۷۴ ؛ اعراف / ۱۵۸ ؛ یونس / ۲۳ ؛‌یونس / ۵۷ ؛ یونس / ۱۰۴ ؛ یونس / ۱۰۸ و …[۱۱] – احزاب / ۴۰[۱۲]-Nasr, chapter 1 , ” Islam, the last Religion and the primordial Religion- its Universal and Particular Traits”[13] – ابن اعثم ، ج۱ ، ص ۸۱ و ۸۲ و ۱۷۵[۱۴] – در اینجا نگارنده در صدد تبیین مفهوم ارتباطات میان‎فرهنگی نیستم ، درصورت نیاز ، ر.ک. Prosser , pp 335 – 350; Wiseman ( 1955 )part 2 ; و همچنین : Asante , part 1 and 2[15] – این کتاب دوبار با عنوانهای ” تاریخ گسترش اسلام” و ” علل گسترش اسلام ” به ترتیب از سوی آقایان ابوالفضل عزتی و حبیب‎الله آشوری به زبان فارسی ترجمه شده است .[۱۶] – کتابی فارسی نیز از همین نویسنده با نام ” ‌مقدمه‎ای بر تاریخ و علل و فلسفه نشر اسلام ” در دست است که ظاهراً ترجمه همان متن انگلیسی است .[۱۷] – برای بحثی پیرامون موانع کلی ارتباطات مؤثر میان‎فرهنگی ر.ک. Jandt,p.49[18] – در این باره از جمله می‎توان به مقاله عرب در دائره المعارف اسلامی رجوع کرد .[۱۹] – گونه‎ای از شورای شهر که از سران تیره‎های قبیله قریش برای مشورت پیرامون مهم تشکیل می‎شد ، ر.ک. Encyclopedia of Islam , new edition , V 2, p 128[20] نهج البلاغه ، خطبه ۲۶[۲۱] – ابن هشام ، ج ۱ ، ص ۳۵۹[۲۲] – طبری ، ج ۳، ص ۴۲۶[۲۳] – همو ،‌ج ۳، ص ۴۲۷ ـ ۴۲۹[۲۴] -Jandt,pp 109 – 130 , ” Language as a Barrier “[25] – به عنوان نمونه فصلت / ۴۴و نحل / ۱۰۳[۲۶] استفاده از مترجم آشنا به زبان عربی و رومی ابن اعثم ، ج ۱ ، صص ۱۴۳ ـ ۱۴۶ و استفاده از مترجم آشنا به زبان عربی و فارسی ، همو ،‌ص ۱۵۷[۲۷] – بلاذری ، صص ۱۰۸ ـ ۱۱۰[۲۸] برای تعریفی از ارتباطات غیرکلامی با رهیافت فرهنگی ، ر.ک. Somovar, chapter 6; Jandt, pp 73 – 90[29] – گزارشهای مربوط به فتوحات را در منابع متعددی می‎توان یافت ، با این همه به دلیل گرایش علمی مخاطبان این مقاله که اغلب دانش‎پژوهان حوزه فرهنگ و ارتباطات هستند و شاید ظرافتها و ژرفکاویهای تاریخی برای آنها جاذبه‎ای نداشته باشد ، تنها به یک منبع ارجاع داده شده است . مرجع برگزیده ما در اکثر ارجاعات ، کتاب الفتوح نوشته ابن اعثم کوفی ( قرن ۴هـ ./ ۱۰م.) است که یکی از معتبرترین و پرآوازه‎ترین منابع در این موضوع است.[۳۰] ابن اعثم ، ج ۱ ، صص ۱۱۹ ـ ۱۲۰[۳۱] ابن اعثم ، ج ۱ ، ص ۱۴۷[۳۲] -شهری در سوریه[۳۳] ابن اعثم ، ج ۱ ، ص ۱۷۳[۳۴] همو ، ج ۱ ، ص ۱۸۴[۳۵] -همو ، ج ۱ ، ص ۱۸۶[۳۶] برای سرگذشت‎نامه مختصراو ر.ک. Encyclopedia of Islam, V 4, p 928[37] همو ، ج ۱ ، ص ۱۸۹[۳۸] همو ، ج۱ ، ص ۲۸۱[۳۹] -ابن اعثم ،ج ۱ ، ص ۲۸۳[۴۰] -بلاذری ، ص ۲۳۹[۴۱] -بلاذری ، صص ۱۰۸ ـ ۱۱۰[۴۲] -بقره / ۲۵[۴۳] -بقره / ۶۲[۴۴] نحل / ۹۷[۴۵] نساء / ۵۷[۴۶] مائده / ۹[۴۷] -یونس / ۹[۴۸] -عنکبوت / ۷[۴۹] این پرسش پس از ارائه مقاله از سوی یکی از حاضران در نشست مطرح و به همان صورت که در متن آمده، پاسخ داده شد.منابع :* ابن اعثم کوفی ، ابو محمد احمد ( حدود ۳۱۴ ق. ) ، الفتوح ، ۸ ج ، بیروت : دار الکتب العلمیه ، ۱۴۰۶ ق. / ۱۹۸۶م.* البلاذری ، ‌احمد بن یحیی . فتوح البلدان ، ( بخش مربوط به ایران ) .ترجمه : آذرتاش آذرنوش . تهران : بنیاد فرهنگ ایران ، ۱۳۴۶ش.Jandt, Fred E.( 1995 ) , Intercultural Communication : An Introduction, Sage *.* آرنولد ،‌توماس واکر ، تاریخ گسترش اسلام ، ترجمه : ابوالفضل عزتی ، تهران :دانشگاه تهران ، ۱۳۵۸ش.* عزتی ، ابوالفضل ، مقدمه‎ای بر تاریخ و علل و فلسفه نشر اسلام ، تهران : انجمن علمی ـ مذهبی دانشگاه آذر آبادگان ، ۱۳۵۴ش.Nasr , Seyyed Hussein(1972 ), Ideals and Realities of Islam, Beacon Press, Boston *.* آرنولد ، تامس واکر ، علل گسترش اسلام ، ترجمه : حبیب‎الله آشوری ، تهران : سلمان ، ( ۱۳۵۷؟)Asante, Molefi Kete; Newmark, Eileen, Blake, Cecil A. (Editors), (1979) ,.Handbook of Intercultural Communication, Sage* Publications.>The Encyclopedia of Islam, New Edition, Brill, Leiden, 1986 – 2000 ** شریف رضی ، نهج البلاغه ، ترجمه : سیدجعفر شیهدی ، تهران : شرکت انتشارات علمی و فرهنگی ، چ۸ ، ۱۳۷۴ش.* قرآن کریمWiseman, Richard L. (Editor) (1995). Intercultural Communication Theory, Sage Publications *.Martin, Richard C.. (Editor) (1985 ). Approaches to Islam in Religious Studies. The University of Arizona *.Ezaaati, A. (1977). An introduction to the history of The spread of Islam, News and Media Ltd, London *.* ابن هشام ، محمد ، السیره النبویه ، بیروت : دار احیاء التراث العربیه ، بی‎تاSomovar, Larry A. and Richard E. Porter (1995), Communication Between Cultures, USA, Wadsworth *.Arnold, T.W.( 1984 ) The Preaching of Islam, Renaissance Publishing House *.Prosser, Michael H. (1978), Intercultural Communication Theory and Research, in B.D Ruban, Communication, Yearbook 2, pp 335 _ 350, New Brunswide, NJ, Tranaction Press.طبری ، ابوجعفر محمد بن جریر ، تاریخ طبری ، بیروت : دار الاعلمی ، بی تا