چالش ها و فرصت های پیش روی شیعیانجمهوری آذربایجان که از آن به عنوان بزرگ ترین کشور منطقه قفقاز و دومین کشور شیعی دنیا یاد می کنند با شروع سال جدید میلادی(۲۰۱۲)و در حالی که بیست و یکمین سال استقلال خود را تجربه می کند، به عضویت غیر دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد انتخاب شده که از لحاظ سیاسی می تواند مرحله نوینی برای آن کشور محسوب شود.عضویت جمهوری آذربایجان در شورای امنیت، مردم مسلمان جمهوری آذربایجان را که طی ۲۰ سال گذشته، متأثر از نابسامانی های جنگ قره باغ و پیامدهای آن بوده اند، امیدوار کرده تا شاید این کشور بتواند با بهره مندی از حضور خود در شورای امنیت،گام های عملی برای آزادسازی قره باغ بردارد؛ موضوعی که تاکنون کمتر شاهد آن بوده و در همه این مدت، علاوه بر تحمیل مشکلات طبیعی ناشی از اشغال و آوارگی حدود یک میلیون انسان، استفاده ابزاری دولت خود از مناقشه قره باغ نیز را به نظاره نشسته اند و بخش اعظم مطالبات فرهنگی و اجتماعی آنان با اشاره مقامات آذری به شرایط ناشی از بحران قره باغ، مواجه بوده است. البته مشکلات مردم جمهوری آذربایجان، منحصر به وضعیت نابسامان ناشی از جنگ قره باغ نبوده و آنان هم اکنون با چالش های فراروی شیعیان جمهوری آذربایجان، حاکمیت تفکر لائیسم و سکولاریسم در این کشور است. دولت جمهوری آذربایجان به استناد قانون اساسی خود، دین را از دولت جدا می داند و لذا هیچ اقدام عملی در خصوص تعمیق باورهای اسلامی و شیعی انجام نمی دهد. البته این، همه ماجرا نیست. دولتمردان آذری حتی به ادعای خود در خصوص انفکاک دین و دولت پایبند نیستند آنها با تأسیس کمیته دولتی امور دینی و نیز تحت نفوذ در آوردن اداره روحانیت قفقاز، تلاش می کنند از دین به عنوان ابزاری در راستای پیشبرد سیاست های داخلی و خارجی خود استفاده کنند. دولت جمهوری آذربایجان در کنار این رویکرد، آموزه های اصیل شیعی را مورد هجمه قرار می دهد و شیعیان عامل به مبانی تشیع را با انواع اتهامات روانه زندان می کند. محدودیت هایی مانند ممنوعیت صدور اسناد هویتی برای زنان محجبه، ممنوعیت حجاب در مدارس دخترانه، ممنوعیت تأسیس دفاتر مراجع، ممنوعیت فروش توضیح المسائل مراجع، ممنوعیت عزاداری خیابانی، ممنوعیت فعالیت طلاب فارغ التحصیل حوزه علمیه قم و… از جمله چالش های شیعیان دومین کشور شیعی دنیا محسوب می شوند. براساس قوانین جاری جمهوری آذربایجان، روحانیون آذری حق کاندیدا شدن در انتخابات مختلف را ندارند. احزاب و تشکل شیعی با انواع محدودیت ها مواجه هستند؛ به طوری که مهم ترین تشکل شیعی که حزب اسلامی جمهوری آذربایجان است، چند سال پس از اخذ مجوز فعالیت از سوی دولت، غیر قانونی اعلام شد و همواره تحت فشار قرار گرفته و در حال حاضر نیز رئیس و ده ها نفر از اعضای آن در زندان به سر می برند. ساختار سیاسی دولت از نهاد ریاست جمهوری گرفته تا کوچک ترین واحد دولتی به گونه ای است که شیعیان معتقد به آموزه های اصیل شیعی، امکان ورود در آن را ندارند، تأسف بار این است که حتی وجود هرگونه نماد دینی در ادارات دولتی این کشور هم ممنوع است. مشکل بعدی شیعیان جمهوری آذربایجان، عدم برخورداری آنها از رسانه های تصویری است. تأسیس شبکه تلویزیونی با رویکرد شیعی در جمهوری آذربایجان ممنوع است و در مقابل شبکه های دولتی و خصوصی فعال، عموماً با خط گیری از صهیونیست ها در حال تبلیغات ضد ایرانی و ضد شیعی هستند که فعالان شیعی را با انواع مشکلات مواجه می سازد. البته دیگر فعالیت های رسانه ای شیعیان در فضای مجازی و… نیز با انواع محدودیت ها روبه رو است.عدم رعایت قواعد دموکراسی از سوی محافل دولتی، مشکل دیگر شیعیان این کشور است. فعالان شیعی که با انواع اتهامات واهی دستگیر می شوند، نه بر اساس قانون بلکه براساس سلایق نیروهای امنیتی و… مجازات می شوند و حتی خانواده و نزدیکان آنها نیز در معرض انواع فشارهای اجتماعی قرار می گیرند. دستگیری رئیس حزب اسلام و حتی تعدادی از منسوبین وی به دلیل سخنرانی انتقادآمیز و صدور حکم۱۲ سال حبس برای دکتر صمداف، پس از ماه ها بازی سیاسی در همین راستا، قابل ارزیابی است. نفوذ صهیونیست ها در ارکان سیاسی، فرهنگی و رسانه ای جمهوری آذربایجان، یکی دیگر از مشکلات مردم مسلمان جمهوری آذربایجان است. اظهارات برخی کارشناسان مستقل آذری که اعتقاد دارند کشورشان پس از رهایی از دست کمونیست ها دچار مصیبت بزرگ تری به نام صهیونیست ها شده، عمق مسأله را نشان می دهد.البته شیعیان جمهوری آذربایجان با وجود رویارویی با چالش های یاد شده، به دلیل پتانسیل بالقوه مکتب تشیع و آموزه های ارزشمند آن، توانسته اند در عرصه های گوناگون به موفقیت های زیادی دست یابند. هم اکنون در حوزه سیاست، قوی ترین جریان مقابل دولت، شیعیان هستند و این واقعیتی است که خود دولتمردان آذری بدان معترفند و البته مقایسه عملکرد دولت با مخالفان غربگرا و شیعیان نیز این واقعیت را بعینه نشان می دهد. البته عدم ورود شیعیان معتقد به آموزه های اصیل شیعی به ارکان سیاسی اعم از دولت و مجلس به دلیل اختناق حاکم، موضوع دیگری است. در حوزه های فرهنگی و اجتماعی نیز موقعیت شیعیان جمهوری آذربایجان جایگاه ارزشمندی است. آنان با وجود آن همه محدودیت های دولتی، توانسته اند اقدامات خوبی در عرصه ایجاد رسانه های مجازی و حتی رسانه های مکتوب انجام دهند. شاید مهم ترین نمود جایگاه فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی شیعیان جمهوری آذربایجان، مقاومت سرسختانه آنان در مقابل اقدامات ضددینی دولت باشد. مقاومت دلیرانه و پیروزی مردم شیعه در مقابل برخی اقدامات ضد اسلامی دولت جمهوری آذربایجان از جمله تلاش دولت برای ممنوعیت پخش اذان از مساجد یا تأسیس پارک دوستی رژیم صهیونیستی در باکو یا تخریب مسجد فاطمه زهرا(س)به خوبی گویای رشد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی شیعیان این کشور است. البته نهضت حجاب که پس از ممنوعیت حجاب اسلامی در مدارس جمهوری آذربایجان و به دنبال سخنرانی انتقادآمیز دکتر صمداف، رئیس حزب اسلام در دوم ژانویه سال۲۰۱۱ آغاز شده و تاکنون ادامه دارد، ضمن اینکه جایگاه شیعیان را ارتقاء بخشیده، استحکام اراده و عمق باورهای آنان را نیز نشان می دهد. در کنار همه این مسائل، آنچه برای محافل علمی، پژوهشی و رسانه ای ایران شایسته توجه است، تلاش برخی محافل آذری در راستای تأثیرگذاری منفی بر روابط فرهنگی ایران و جمهوری آذربایجان به عنوان دو کشور شیعی است. این محافل که نشانه های وابستگی آنان به صهیونیسم بین الملل کاملاً مشهود است، سعی می کنند با کمک به وضع قوانینی مانند ممنوعیت تبلیغ دینی توسط روحانیون تحصیلکرده در خارج از جمهوری آذربایجان که در عمل برای محدود کردن روحانیون تحصیلکرده در ایران وضع شده و نیز جلوگیری از لغو روادید سفر ایرانیان به این کشور با وجود اقدام یک طرفه ایران در این خصوص و نیز انجام اقداماتی مانند اخراج برخی نمایندگان رسانه ای و فرهنگی ایران از آن کشور، مانع افزایش روابط فرهنگی بین ایران و جمهوری آذربایجان شوند. لذا آنچه در این میان مهم به نظر می رسد و بیداری اسلامی موجود در جهان اسلام نیز به آن اهمیت مضاعفی بخشیده، رسالت سنگین نخبگان علمی، فرهنگی و رسانه ای کشور در راستای تقویت روابط با محافل دانشگاهی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری آذربایجان است تا از طریق ارائه راهکارهای نظری و عملی برای تعمیق باورهای مذهبی و پویایی فرهنگ و هویت تاریخی مردم مسلمان این کشور، شاهد افزایش روابط همه جانبه دو کشور همسایه و برخوردار از تاریخ و فرهنگ مشترک باشیم.
منبع: نشریه همشهری دیپلماتیک، شماره۵۶٫
هیچ نظری وجود ندارد