واژه امام در قرآن
کلمه «امام» و جمع آن «ائمّه» مجموعاً دوازده بار در قرآن به کار رفته که هفت بار آن به صورت مفرد آمده و پنج بار به شکل جمع؛ بهر جهت این واژه در قرآن در معانی زیر به کار رفته است: ۱٫ لوح محفوظ (۱ بار)؛ «وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» (یس/ ۱۲). «و هر چیزی را در کارنامهای روشن برشمردیم». 2. جاده و راه (۱ بار)؛ «وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ» (حجر/ ۷۹). «و آن دو (شهر، اکنون) بر سر راهی آشکار است». 3. تورات یا کتاب و پیشوا (۲ بار)؛ «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَهً» (احقاف/ ۱۲، هود/ ۱۷). «پیش از وی (نیز) کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده است». 4. پیشوایان الهی و صالح (۵ بار)؛ «قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» (بقره/ ۱۲۴). «فرمود: من تو را پیشوای مردم قراردادم». «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» (انبیاء/ ۷۳، فرقان/ ۷۴، قصص/ ۵۰، سجده/ ۲۴). «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت میکردند». 5. پیشوایان کفر و ضلالت (۲ بار)؛ «فَقاتِلُوا أَئِمَّهَ الْکُفْرِ» (توبه/ ۱۲ و قصص/ ۴۱). «پس با پیشوایان کفر بجنگید». 6. مفهوم جامعی که پیشوایان هدایت و ضلالت را هر دو شامل میشود (۱ مورد)؛ «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» (اسراء/ ۷۱). «یاد کن روزی را که هر گروهی را با پیشوایان فرا میخوانیم».
امام در لغت:
واژه امام که از ماده «اَمّ» میباشد در اصل به معنای «قصد کردن» است. این کلمه در کتب لغت به معانی مختفی آمده، از جمله: ۱٫ کسی که به او اقتدا میشود و در کارها پیشواست. ۲٫ پیشوا؛ ۳٫ معلِّم؛ ۴٫ جاده و راه؛ و مانند آن. ظاهراً ریشه همه آنها «قصد کردن همراه با توجّه خاص» است؛ لذا به مادر و اصل و اساس چیزی «اُمّ» گویند؛ چرا که مورد توجّه انسان است یا به مقتدا و پیشوا و رهبر «امام» گویند؛ چون مردم با توجه خاص به سراغ او میآیند.[۱]
امام در اصطلاح
از مجموع آیاتی که ذکر شد ـ به کمک معانی لغوی ـ این برداشت را میتوان کرد که: امام در اصطلاح اسلامی و مسلمین به «کسی یا چیزی میگویند که با فرمان الهی، راهنما و هدایتگران ما به راه خداست خواه انسان باشد (مثل آیاتی که فرمود: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» و «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً») یا کتاب باشد (مثل آیهای که میفرماید: «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَهً»). همچنین این نکته بدست میآید که: امام در اسلام باید یک شرط داشته باشد و آن اینکه اگر امام «کتاب»باشد باید از جانب خدا بر رسول حق نازل شده باشد ( در جهت هدایتِ مردم). اگر «انسان» باشد، اولاً: باید از جانب خداوند معیّن شده باشد؛ چرا که تعبیر شده به «انّی جاعلک للناس اماماً» یا «و جعلنا هم ائمهً» و ثانیاً: معصوم باشد و به طور مطلق ستمگر نباشد (چه نسبت به خود، چه دیگران)؛ چرا که فرمود: «لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ» (بقره/ ۱۲۴). «پیمان من به بیدادگران نمیرسد». خلاصه: امام در اصطلاح اسلامی (از دیدگاه قرآن) دو کاربرد دارد: ۱٫ کتابی مُنْزَل از جانب خدا بر رسول الهی برای هدایت مردم؛ ۲٫ آن انسان تعیین شده از جانب خدا برای هدایت مردم که دارای مقام عصمت باشد.[۲]
خصوصیات و ویژگیهای امام و مقام امامت:
از بررسی آیات بدست میآید که هر کس دارای این منصب الهی است، باید دارای صفات و ویژگیهای زیر ـ لا اقل ـ باشد: ۱٫ مقام عصمت: به دلیل آیه ۱۲۴ سوره بقره «لا ینال عهدی الظالمین»؛ یعنی، بدور از هر گونه ظلم (ظلم به خدا، خویشتن و دیگران) باشد. ۲٫ مقام صبر: زمانی امام، این مقام را دارا خواهد بود که:دارای مقام صبر (آن هم صبر مطلق که شامل انواع امتحانات و آزمایشها میشود) باشد؛ «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ» (سجده/ ۲۴) «و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت میکردند». 3. مقام یقین: امام، پیش از مقام صبر باید دارای مقام یقین باشد؛ «و کانوا بآیاتنا یوقنون» که به دنبال آیه قبل آمده. یا درباره حضرت ابراهیم ـ پیش از رسیدن به مقام امامت ـ میخوانیم «وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ» (انعام/ ۷۵) «و این گونه ملکوت آسمانها را به ابراهیم نمایاندیم تا از جملهیقین کنندگان باشد». از این آیات درمییابیم که باطن و حقیقت جهان برای امام مکشوف است و از اعمال و دلهای مردم باخبر میباشد. ۴٫ منصب الهی (تعیین از جانب خدا)؛ به دلیل آیاتی چون: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» (بقره/ ۱۲۴)، و «جعلناهم ائمه» (انبیاء/ ۷۳)، «و نجعلهم ائمه» (قصص/ ۵)، و مانند این آیات. ۵٫ هدایتگری: امام برحق کارش هدایت و رهبری جامعه به سوی اهداف و آرمانهای الهی و سعادت است که از «عالم امر» فرمان میگیرد. «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» (انبیاء/ ۷۳) « وَ جَعَلْنامنهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» (سجده/ ۲۴). عالم امر، همان عالم ملکوت است که خداوند در جای دیگر میفرماید: «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ـ فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» (یس / ۸۲ و ۸۳) «چون به چیزی اراده فرماید کارش این بس که میگوید: باش پس (بیدرنگ) موجود میشود، پس پاک است آن کسی که ملکوت هر چیزی در دست اوست و به سوی اوست که بازگردانیده میشوید». طبق این آیات، امام کسی است که جنبه ملکوتی موجودات را رهبری کند و جوامع بشری را نیز به مقصد نهایی خویش، یعنی آشنایی با خداو احیای ارزشهای الهی برساند و سعادت آنها را تضمین کند. ۶٫ واسطه فیض خداوند: امام بر حق واسطه فیض الهی در اموری چون: انجام دادن نیکیها، برپاداشتن نماز، پرداخت زکات و عبادت میباشند؛ «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاهِ وَ إِیتاءَ الزَّکاهِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ» (انبیاء/ ۷۳). «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت میکردند و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند.
اصول مسائل امامت[۳]
از بررسی آیه ۱۲۴ سوره بقره و سایر آیات مربوط به امامت، میتوان اصول ذیل را نتیجه گرفت: ۱٫ امامت یک منصب مجعول و قرار دادی از سوی خداوند است؛ ۲٫ امام باید معصوم به عصمت الهی باشد؛ ۳٫ هر زمان که مردمی روی زمین زندگی میکنند باید امامی در میان آنها باشد؛ ۴٫ امام باید از طرف خدا تأیید شود؛ ۵٫ اعمال مردم از امام پنهان نیست؛ ۶٫ امام باید کلیه اموری را که در دنیا وآخرت مورد احتیاج مردم است، بداند؛ ۷٫ محال است در میان مردم کسی پیدا شود که در فضایل نفسانی از امام برتر باشد.
نتیجه
مقام امام و امامتی که در قرآن مطرح است (امام به معنای پیشوای بر حق و عادل رهیافته)، مقامی بس والا و عالی است که فقط برخی از پیامبران به این منصب الهی دست مییابند (لذا در آیه ۲۴ سوره سجده تعبیر به «منهم»؛ یعنی بعضی ازآنها شده «و جعلنا منهم ائمه یهدون بأمرنا»؛ همچنان که حضرت ابراهیم ـ علیه السّلام ـ با اینکه مقام نبوت را دارا بود پس از امتحانات و آزمایشهایی که سربلند از آنها بیرون آمده، به این مقام میرسد (قل انّی جاعلک للناس اماماً). امام کسی است که دارای روحیه صبر بلند و یقین و کشف و شهودات است و عالم ملکوت را مشاهده میکند، باران و رحمت ونعمتهای الهی به واسطه او نازل میشود، حجت زمین و زمان است. این مقام آخرین مرحله سیر تکاملی انسان است و به تعبیر قرآن «عهد» خداست که به «جعل» و یقین الهی است ـ نه به رأی و شورا و انتخاب مردم ـ حتی رسول خدا ـ صلّی الله علی و آله ـ هم مستقیماً نمیتواند امام را معرّفی کند؛ بلکه به دست خالق جهان است. دیگر اینکه، امامت تنها رهبری ظاهری دینی و دنیوی نیست، بلکه جهان آفرینش و تکوین را زیر نظر دارد. مقام امامت در واقع تحقّق بخشیدن به برنامهی الهی، اعم از حکومت و اجرای احکام الهی و تربیت و پرورش نفوس انسانی، در ظاهر و باطن است.[۴]
پی نوشت
[۱] . کتب لغت مشهور، تفاسیر المیزان، نمونه ذیل آیه ۱۲۴، سوره بقره و واژه امام و پیام قرآن، ناصر مکارم شیرازی، ج ۹٫ [۲] . معالم المدرستین، عسکری، سید مرتضی، ج ۱، صص ۱۶۰ و ۱۶۱٫ [۳] . المیزان، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، ج ۱، ص ۳۷۹، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، چ ۲، ۱۳۶۴٫ [۴] . به تفاسیر المیزان، نمونه ذیل آیات امامت (که جلوتر آوردیم) و همچنین پیام قرآن، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، ج ۹ و امامت (مجموعه سخنرانی چاپ شده) مطهری، مرتضی مراجعه شود.
هیچ نظری وجود ندارد