آیه تطهیر:
مراد ازآیه تطهیر بخشی از آیه سی وسه سوره احزاب است که بیان می کند ” … خداوند تنها می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شما را پاک سازد”[۴] . روند استدلال شیعه به آیه تطهیر به منظور اثبات وصایت امام علی بن ابی طالب(ع)، مبتنی برپذیرش نظریه” نه جبرونه اختیار” و نظریه “وجوب عصمت امام است”. نظریه نخست در مقابل نظریه جبرگرایانه اهل تسنن مطرح گشت که براساس آن خلافت از جانب خداوند است و خلفا سایه او بر روی زمین، و حاکمان مردم هستند[۵]. درمقابل این نظریه ، شیعیان معتقدند که بر اساس مفاد آیه تطهیر خداوند می دانست که اراده اهل بیت همواره منطبق بر احکام تشریع شده برآنان است، از این رو خداوند از ذات خود خبرداد که جز دور کردن ناپاکی را از آنها نمی خواهد. به عقیده شیعیان اراده تطهیر اهل بیت به جهت نبوت بود و بر کسانی که آیه تطهیر در حقشان نازل شده، نیز وظایف مشابهی وجود دارد . شیعه با استدلال بالا، دلالت آیه تطهیر بر امامت امام علی بن ابی طالب(ع) را اثبات می کند و برای استنتاج امامت برای آنها به مقدمات بالا، ایده عصمت امام را اضافه می کنند. شیعه عصمت امام را به وسیله دلیل عقلی، آیات قرآنی و سنت نبوی اثبات می کند. ازاین رو عصمت یکی ازعناصر نظریه امامت است که در قسمت دوم همین مقاله بررسی خواهد شد. به این ترتیب نزول آیه تطهیردرباره اهل بیت برامامت امام علی بن ابی طالب (ع) و امامان اطهار دلالت می کند.
آیه ولایت:
این آیه بیان می کند که ” سرپرست و ولی شما، تنها خدا و پیامبر او و آنانند که ایمان آورده اند؛ آنانی که نمازبه پا می دارند، و درحال رکوع، زکات می دهند”[۶]. نمونه ای از استدلال شیعه به آیه ولایت در کلام شرف الدین بیان شده است او می گوید” احادیث صحیح از امامان معصوم در مورد نزول آیه ولایت درشان علی هنگامی که انگشتر خود را در حال رکوع نماز صدقه داد، متواتر است” .[۷]او درتفسیر آیه ولایت می گوید که واژه ” ولی” در این جا به معنای ولایت در تصرف است، کاربرد واژه امامت در معنای ولایت مانند این است که بگوییم فلانی ولی محجور می باشد، بنابر این ولی کسی است که امور شما را سرپرستی می کند و دراین امراز خود شما مقدم تر است و او تنها خدا و رسول او و علی است، زیرا اوست که صفات ایمان ، اقامه نماز و دادن زکات در حال رکوع در وی جمع شده است و این آیه در مورد او نازل گردید و خدا در این آیه ولایت را برای خود و پیامبرش و علی، بر سیاقی یکسان، ثابت کرده است، و چون ولایت خدا ولایت عام است، ولایت پیامبر و ولی نیز مانند آن و برهمان شیوه است.[۸] به این ترتیب ولایت مذهبی، معنوی و وصایت سیاسی امام علی بن ابی طالب(ع) در نظریه ولایت به اثبات می رسد. این قبیل ازاستدلال¬ها، معنای امامت در نزد شیعه را توسعه می دهد که در بخش عناصر ساختاری اندیشه سیاسی شیعه بدان خواهیم پرداخت.
آیه تبلیغ رسالت:
آیه تبلیغ می گوید که” ای پیامبرآن چه از طرف پروردگارت برتو نازل شده است، کاملا برمردمان برسان؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را انجام نداده ای. خداوند تو را ازشر مردم، نگاه می دارد؛ …”[۹]. شرف الدین می گوید این آیه نص آشکاری است که بیان می کند که اگر پیامبروفات نماید وعلی را به جانشینی خویش تعیین ننماید کاری ناشایست انجام داده است ، این امر به نظر او از آن جا بر می خیزد که پیامبر ازسوی خداوند مامور جانشین کردن علی است [۱۰]. به عقیده شرف الدین انجام این رسالت از چنان اهمیتی برخوردار بوده که خداوند چنان پیامبر را در مضیقه قرار می دهد که نزدیک است او را تهدید نماید[۱۱]. این گونه ازاستدلال ها در نظریه امامت تعیین وصایت و خلافت امام علی بن ابی طالب(ع) را تاکید می کند.
مبانی ساختاراندیشه سیاسی شیعه درسنت نبوی
دومین دسته از مبانی شیعه برای تعیین مفاهیم خود به منظور پایه ریزی ساختارمعرفتی اش ، سنت پیامبر است. موقعیت و شخصیت امام علی بن ابی طالب(ع) درحوادث و تاریخ اسلام برای پایه گذاری این ساختار دارای اهمیت فراوان است. شیعیان دربنای ساختار معرفت سیاسی خود به گفتار، رفتار و تقریر، علاوه بر منابع روایی خود، به منابع اهل تسنن استناد می کنند. در ذیل به بررسی سه روایت پیامبر دراین زمینه می پردازیم: حدیث دار، حدیث منزلت وحدیث ثقلین.
حدیث دار:
حدیث دار اشاره به یکی از رویدادهای صدر اسلام دارد که طی آن پیامبر پیش از آشکارشدن اسلام درمکه به فرمان آیه شریفه ” و خاندان خود را انذار ده “[۱۲]، خانواده خود را به دین اسلام دعوت کردند اما به جز امام علی بن ابی طالب(ع) کسی به پیامبر پاسخ مثبت نداد، در این جا بود که پیامبر فرمود” این مرد برادر و وصی و خلیفه من در میان شما است، پس به او گوش فرا دهید و او را فرمان برید”[۱۳]. به عقیده شیعیان این حدیث آشکارا جانشینی امام علی (ع) ثابت می شود و هیچ دلیلی در نفی این وصیت وارد نشده است ازاین رو شیعه معتقد است به فرض این که پیامبر هنگام ارتحال وصیتی درباره خلافت نکرده باشد، جانشینی امام علی از پیش اثبات شده بود.
حدیث منزلت:
این حدیث از روایاتی است که تفکر شیعی برای اثبات مرجعیت سیاسی امام علی (ع) پس از پیامبر استناد می کند. بر اساس این حدیث پیامبرنسبت خود به امام علی را نسبت موسی به هارون همانند کرد و او را خلیفه پس از خود قرار داد و به امام علی فرمود تو ولی همه مردان و زنان مومن پس از من هستی[۱۴].
حدیث ثقلین:
شیعه به این حدیث برای اثبات عصمت امامان دوازده گانه ( مقوله ای شناختی) و لزوم تمسک به آنان ( مقوله ای تکلیفی) استناد می کند. براساس این حدیث پیامبر دو امانت پس از خود در میان امت اسلامی گذاشته است: قرآن و اهل بیت. شیعه از این روایت چنین برداشت می کند که اهل بیت، عهده دارحفظ سنت پیامبر و سالم نگاه داشتن آن از هر گونه دستبرد هستند. اهل بیت بر اساس این حدیث، نگاهبانان سنت و همان صادقان راستین هستند که در قرآن بیان شده ” انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون” . شرف الدین حدیث ثقلین و حدیث کاغذ و قلم را موافق یکدیگر دانسته و می گوید: اگر در این سخن پیامبر تامل کنی که می فرماید بیایید برایتان چیزی بنویسم که پس از آن هرگز گمراه نشوید و در حدیث در میان شما چیزی به یادگار می گذارم که اگر بدان تمسک کنید هرگز گمراه نمی شوید و آن کتاب خدا و عترتم است، در می یابی که موضوع هر دو حدیث یک چیز است و پیامبر درهنگام بیماری تنها خواسته است آن چه را درحدیث ثقلین فرموده است با تفصیل بیشتری بنویسد؛ اما از این کار منصرف شد… “[۱۵]. او در جای دیگر از این حدیث برای بیان وظیفه مسلمانان استفاده می کند و می گوید این حدیث جهت گیری رفتاری مسلمان را بیان می نماید و این حدیث را نصی در وجوب پیروی و حرمت مخالفت با اهل بیت می داند[۱۶]. درباره عنصر ولایت در بخش دیگر این مقال سخن خواهیم گفت.
——————————————————————————————-
پی نوشت ها:
[۱] . ابن حجر . الصواعق المحرقه . منشورات المحمدیه ، ص ۱۲۵. [۲] . القندوزی الحنفی . ینابیع الموده . طبعه اسلامبول ، ص ۱۲۶ . [۳] . شرف الدین ، پیشین ، مراجعه ۱۲ ، ص ص ۳۸- ۵۱ . [۴] . همان، ص ۴۹. [۵] .قادری. پیشین. ص۱۸۹- ۱۹۱. [۶] . سوره مائده، آیه ۵۵. [۷] . شرف الدین. پیشین . ص ۱۵۶. [۸] . همان، ص ۱۵۸. [۹] . سوره مائده، آیه ۶۷. [۱۰] . همان، ص۱۳۱. [۱۱] . همان ، ص ۴۲. [۱۲] . سوره [۱۳] . همان، ص ۱۲۳. [۱۴] . همان، ص ص ۱۴۰- ۱۴۱. [۱۵] . همو. الفصول المهمه فی تالیف الامه، النجف، دار النعمان، ط۴، بدون تاریخ، ص ۹۵. [۱۶] . همو. الماتم الحسینی. تحقیق فارس حسون، سلسله الکتب المولفه فی اهل البیت، اعداد مرکز الابحاث العقائدیه، ص ۶۷. برای اطلاع بیشتر از دلایل شرف الدین ر.ک. به: عبد الحسین شرف الدین. النص و الاجتهاد. قم، موسسه الامام الحسین(ع)، ۱۴۱۵، خاتمه الکتاب، ص ص۳۸۴- ۴۰۷.
هیچ نظری وجود ندارد