شناخت شایسته امام زمان (عج) فرهنگ انتظار بایسته هایى دارد که بر دو نوع است: اول، بایسته هاى نظرى که شامل شناخت نظرى و همه جانبه مهدویت و انتظار و نیز مطالعه در احوال و تاریخ زندگى حضرت مهدى (عج)، آن پیشواى بزرگ است. دوم، بایسته هاى عملى که ایجاد رابطه عاطفى و معنوى با وجود مقدس امام زمان (عج)، پیروى از فرمان هاى او و آراستگى به فضیلت هایى است که شایسته یاران مهدى (عج) است.اولین و مهم ترین ویژگى فرهنگ مهدویت، شناخت کامل و راستین وجود گران قدر امام زمان (عج)، این ذخیره بزرگ خداوندى است. اهتمام بر شناخت امام، لزوم تبعیت وى را در پى خواهد داشت و پیروى از امام نیز ما را در مسیر تربیت الهى قرار خواهد داد. انسان با شناخت صفات و ویژگى هاى پیشوایان، خود را به صفات ممتاز آنان نزدیک مى سازد و راه کمال را در پیش مى گیرد. اندیشه در نام ها و نشان هاى او، تأمل در نامه ها و فرمان هاى او، تفکر در حکمت و اسرار غیبت، تدبر در هدایت معنوى و ولایت تشریعى و تکوینى، در گستره شناخت امام قابل توجه است.در روایت هاى فراوانى از امامان معصوم: نیز به شناخت امام زمان(عج) تأکید شده است. رسول خدا۹ مى فرماید:مَنْ ماتَ ولَمْ یَعْرِفْ اِمامَ زمانِهِ مات مَیْتَه الجاهلّیه.(محدث قمى، سفینه البحار، ص ۳۲)هر که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، در مرگ جاهلیت مرده است.
انتظار سازنده انتظار، رفع تکلیف نیست، بلکه فهم تکلیف است. از بایسته هاى فرهنگ انتظار، درک درست و کامل مفهوم انتظار است. در قاموس بعضى از منتظران، انتظار به مفهوم منتظر بودن و دست روى دست گذاردن و همه چیز را به حال خود رها کردن است تا سرانجام، امام با ظهور خویش جهان را از فساد و تباهى برهاند. در واقع، این همان انتظار مخرب و ویرانگر و به نوعى رفع تکلیف است. انسان با چنین برداشتى از مفهوم انتظار، هرگز نمى تواند در جهت اصلاح جامعه گام بردارد.در انتظار سازنده که منتظران واقعى دریافت صحیحى از واژه انتظار دارند، فهم تکلیف نهفته است. منتظر با فهم تکلیف، به عدالت مى اندیشد، از هرگونه ظلم و بى عدالتى گریزان است و با هدف فراهم آوردن زمینه هاى دادگرى و اصلاح فردى و اجتماعى مى کوشد. بر اساس این عقیده، شخص منتظر با آنکه مشتاق دیدار امام دادگر است، خود نیز به مسئولیت هایش آگاه است و در راه دست یابى به آرمان هاى متعالى اش گام برمى دارد. از این رو، یاران مهدى موعود را باید در میان جان برکفان انقلاب و دین و حرمت گزاران به خانواده شهیدان و صالحان و نیکان یافت، نه در میان ساکنان دیار بى خبرى و نه در جمع رفاه زدگان عافیت طلب.انتظار، در این مفهوم فلسفه مقاومت است، نه عامل تسلیم. انتظار آگاهانه، جز اصلاح و راستى ثمرى ندارد و بدیهى است که دستاورد مهم چنین انتظارى، امید به آینده اى روشن است.
ایمان و اعتقاد و یاوران مهدى(عج) ایمان، از مهم ترین سرمایه هاى انسان خداجوست. پایدارى، رشادت و فداکارى مؤمن ریشه در ایمان حقیقى وى دارد. یاران راستین مهدى از مؤمنانى هستند که ایمان شان آنها را به مرحله اى رسانده که هر گونه شک و شبهه اى را از دل شان زدوده است. همان کسانى که به نقل از روایت هاى بزرگان دین، ترنم روح بخش تلاوت قرآن و مناجات شبانه(محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۰۸)آنان، همچون صداى زنبوران عسل درهم مى پیچد و از شب تا صبح به راز و نیاز با خداى خویش مشغولند. (آنان کسانى(همان)هستند که) خدا را با بصیرت درون شناخته اند و ایمان به خدا در اعماق جان شان نفوذ کرده است. در راه تقویت ایمان و اجراى دستورهاى الهى از هیچ چیز هراس ندارند و از نکوهش هیچ سرزنش کننده اى بیم به دل راه نمى دهند. اینان مصداق این آیه قرآنى هستند که:… به زودى خداوند قومى را که آنها را دوست مى دارد و آنها (نیز) او را دوست دارند و نسبت به مؤمنان فروتن و بر کافران سرافراز و مقتدرند، به نصرت اسلام برمى انگیزد. (مائده: ۵۴)مؤمنان واقعى، کسانى هستند که تنها به خدا عشق مى ورزند و جز به خشنودى او نمى اندیشند »یُحبهّم و یحبّونه«؛ در برابر برادران دینى شان فروتن هستند »اَذّلهٌ على المؤمنین«؛ با کافران ستم گر و کج اندیش، سرسخت، خشن و در برابرشان سرافرازند »اَعزّهٌ على الکافرین«؛ براى بسط عدل و اجراى فرمان هاى الهى همواره در حال جهاد فى سبیل الله هستند »یجاهدون فى سبیل ا…« و در جهت نابودى کافران و برچیدن بساط ستم گران، کوشا و از هیچ ملامتى پروا ندارند »ولایخافون لومَه لائم«.همه این ویژگى ها در انسان مؤمن، از اعتقاد حقیقى او به خدا و ایمان به مقصد اصلى هستى نشئت گرفته است. آنان به چنان شهامتى رسیده اند که از شکستن سنت هاى غلط و مخالف و ایستادگى در مقابل باورهاى نادرست محیط و هجوم افکار عوامانه و محافظه کاران منحرف هیچ گونه تردیدى به خود راه نمى دهند. آرى به دست آوردن چنین موفقیتى افزون بر کوشش خود فرد، به سبب فضل خداوند است که به هر کس بخواهد و شایسته ببیند، عطا مى کند که »ذَلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤتیه مَنْ یَشاءُ«.
عبادت یاران مهدى آنان پارسایان شب اند که تا بامدادان به ذکر و راز و نیاز و بر قیام و قعودند. آتش عشق به معشوق و معرفت به ذات بارى تعالى، خواب را از دیدگان آنان ربوده است:جز خم ابروى دلبر هیچ محرابى ندارمجز غم هجران رویش من تب و تابى ندارمگفتم اندر خواب بینم چهره چون آفتابشحسرت این خواب در دل ماند چون خوابى ندارمسرنهم بر خاک کویش، جان دهم دریا درویشسرچه باشد، جان چه باشد، چیز نایابى ندارم(دیوان امام خمینى، ص ۱۴۹)مردانى که شب هنگام زمزمه تلاوت قرآن و ذکر مناجات شان، همچون صداى زنبوران عسل در هم بپیچد و هیبت الهى، آنان را به قیام وادارد و بامدادان سوار بر مرکب ها شوند؛ آنان راهبان شب اند و شیران روز.(بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۰۸)این همه، حاصل ایمان نهفته در قلب آنان است و هرچه درجه ایمان آنها بالاتر رود، این گونه اعمال نیز در زندگى شان فزونى خواهد یافت و هیچ مانعى بر سرراه آنان نخواهد ماند. جهاد و کوشش، نه تنها آنها را از عبادت و راز و نیاز به درگاه الهى باز نمى دارد، بلکه سبب مى شود تا حلاوت ایمان را بیشتر بچشند و همه کارها و رفتارهاى خود را جلوه الهى دهند که چه رنگى بهتر از رنگ الهى!صِبْغَهَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَهً وَ نَحْنُ لَهُ عابِدُونَ. (بقره: ۱۳۸)رنگ الهى و چه رنگى نیکوتر از رنگ الهى و ما او را پرسش مى کنیم.یاران مهدى؛ آمران به معروف و ناهیان از منکررسالت حضرت مهدى(عج) و یاران با وفایش، احیاى دین خدا و اتمام رسالت انبیا و اولیا و اصلاح زمین از بدعت ها و ظلم هایى است که ظالمان و فاسدان بر زمینیان تحمیل کرده اند. منتظران حقیقى مهدى مى خواهند نقاب تزویر را از چهره مزوران برکشند و رسالت شان را در برپایى قسط و عدل مى دانند: »یَمْلا الْاَرْضَ قِسطاً وَ عَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوراً«.(همان، ج ۴۸، ص ۱۹، ح ۲۴)سیره رسول گرامى اسلام و امامان معصوم: مبتنى بر امر به معروف و نهى از منکر بود و از بدو دوران کودکى تا واپسین لحظه هاى حیات، همواره بر آن اساس رفتار کرده اند. یعقوب سراح خدمت امام صادق۷ مى رسد، در حالى که حضرت در کنار گهواره فرزندش حضرت موسى بن جعفر ایستاده بود و با او سخن مى گفت. یعقوب مى گوید من نشستم تا امام از سخن گفتن با فرزندش فارغ شد، پس برخاستم. امام صادق۷ به من فرمود: نزدیک سرورت بیا و او را سلام گوى. من نزدیک گهواره رفتم و به کودک سلام کردم. امام موسى بن جعفر۷ از درون گهواره با زبانى فصیح و گویا سلام را پاسخ گفت و فرمود:اِذْهَبْ وَتَغَیَّرْ اسْمَ اْبنَتِکَ الَّتى سَمَّیتها اَمْسِ فانّه اسمٌ یُبِغُضُه اللهُ.برو آن نام را که دیروز بر دخترت نهاده اى، تغییر ده؛ زیرا آن اسم را خدا دشمن دارد.آن گاه امام صادق۷ فرمود: به دستور فرزندم عمل کن تا هدایت یابى. من نیز به دستور آن حضرت عمل کردم و نام دختر یک روزه ام را تغییر دادم.(علامه بحرانى، مدینه المعاجز، ج ۶، ص ۲۲۴)بنابراین، یکى از صفت هاى برجسته یاران حجت، امر به معروف و نهى از منکر است. امام صادق۷ در تفسیر آیه »الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی اْلأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ آتَوُا الزَّکاهَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَهُ اْلأُمُورِ«، مى فرماید:براى آل محمد۹، مهدى و اصحاب او، خداوند متعال مشارق و مغارب زمین را به تصرف آنها درآورد.و دین را آشکار سازد و خداوند متعال به وسیله او و یارانش بدعت ها و باطل را از بین مى برد، همچنان که سفیهان، حق را بمیرانند تا جایى که اثرى از ظلم دیده نشود و امر به معروف و نهى از منکر خواهند کرد و عاقبت کارها به دست خداست.(علامه بحرانى، الحجه فیما نزل فى القائم الحجه، ص ۱۴۳)
ولایت مدارى اصحاب مهدى (عج) امامت و رهبرى، از ارکان دین اسلام و محور و اساس همه کارها اعم از عبادى و غیرعبادى است. حضرت على۷ در این باره مى فرماید:و اَنَّه لَیَعْلَمُ اَنّ مَحَلّى مِنها مَحلَّ القُطبِ من الرَّحا.(امامى و آشتیانى، ترجمه و شرح فشرده اى بر نهج البلاغه، ج ۱، خطبه ۳، ص ۶۴)و او (ابوبکر) خوب مى دانست من در گردش حکومت اسلامى، همچون محور سنگ هاى آسیابم (که بدون آن آسیاب نمى چرخد).همه اعمال فردى و اجتماعى مردم باید تحت تأثیر امامت باشد. از این رو، ایمان به رهبرى، زمینه ساز رستگارى مسلمانان است. مسلمانان صدر اسلام با ایمان و اطاعت از رهبرى و پیامبر، در مدتى بسیار کم از حضیض ذلت به اوج عزت رسیدند؛ چرا که به فرمان خدا به آنچه پیامبر مى فرمود، گردن مى نهادند: »وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا«. (حشر: ۷)بعد از رسول خدا۹، پیروان آن حضرت همان عقیده و ایمان را به ائمه اطهار: داشته اند و یاران حجت۷ نیز بیش از همه به امام زمان۷ ارادت دارند که این عشق و ایمان، از وجود آن حضرت سرچشمه مى گیرد.یَتَمَسّحوُنَ بِسَرْجِ الامام ۷ یَطْلُبُونَ بذلک الْبَرَکَهَ.(بحارالانوار، ج ۴۸، ص ۱۹)آنان براى تبرک، دست خویش را به زین اسب امام مى کشند و بدین سان تبرک مى جویند.انسان خداجو به واسطه عشق به امام، سر از پا نمى داند، براى اطاعت و اجراى فرمان هاى او شب و روز را نمى شناسد و در راه فرمان بردارى او مطیع تر از یک کنیز نسبت به مولایش است و در هنگام بروز خطر، براى دفاع از وجود او جانش را فدا مى کند.(همان)کیست کاشفته آن زلف چلیپا نشوددیده اى نیست که بیند تو و شیدا نشودناز کن ناز که دل ها همه دربند تواندغمزه کن غمزه که دلبر چوتو پیدا نشودسر به خاک سر کوى تو نهد جان از دستجان چه باشد که فداى رخ زیبا نشود(دیوان امام خمینى، ص ۱۱۲)این عشق و علاقه میان امام و یارانش، به حدى به هم گره خورده است که »آنچه شخص امام بدان وصف شده است، آنان نیز به آن توصیف گشته اند. هنگامى که به طرف مکانى حرکت مى کنند، ترس از آنان، پیشاپیش در دل مردمان مى افتد. آنان دست از شمشیر خود در پیکار با دشمنان دین، بازنمى گیرند تا آنکه خداى تعالى راضى شود و این همه، به سبب آن است که یاران مهدى شیعه کاملى براى مولاى خود هستند و افعال و صفات شان مطابق افعال و صفات امام است«.(سید محمد صدر، تاریخ ما بعدالظهور، ص ۵۰۵)
شجاعت یاران مهدى و آرزوى شهادت ترس، از خصلت هاى ناپسند یک انسان و برگرفته از ضعف ایمان، سستى یقین و ناتوانى نفس است: »شِدّهُ الجُبنْ مِن عَجز النفس و ضعف الیقین«.(سیدحسن شیخ الاسلامى، هدایه العلم فى تنظیم غررالحکم، ص ۸۷)شخصى که به رحمت الهى و پاداش روز جزا یقین ندارد، همواره در نوعى بیم و هراس به سر مى برد. ترس از آن دارد که هر لحظه دفتر عمرش بسته شود و از این دیار کوچ کند؛ اما شخص با ایمان در دنیایى پر از امید به سر مى برد و در همه مشکلات تکیه گاهش خداست و یقین دارد که »ولله العّزه و لرسوله و للمؤمنین«. (منافقون:۸)با چنین اعتقادى، دلیلى ندارد که فرد احساس ضعف و ترس کند، بلکه ترس را عار و ننگ و نقصى براى خود مى داند و براى دورى از آن مى کوشد: »اِحْذَروا الجبُن فانَّهُ عارٌ و منقَصَهٌ«.(همان)یاران مهدى که قلب شان لبریز از عشق به خدا و یقین به روز جزا و یارى پروردگار است، از هیچ کس هراسى به دل ندارند.یاد روى تو غم هر دو جهان از دل برد
صبح امید همه ظلمت شب باطل کرد (دیوان امام خمینى، ص ۸۱)یکى از محک هایى که خداوند با آن افراد راستگو و باایمان را از افراد دروغگو جدا مى سازد، تمناى مرگ است. (جمعه: ۶) هر مؤمن دل سوخته و عاشق کوى یار، قرب الى الله و هم نشینى با اولیا را دوست دارد و همواره در تمناى مرگ است.آتش به جانم افکند شوق لقاى دلداراز دست رفت صبرم اى ناقه پاى بردار(کلیات شیخ بهایى، ص ۷۰)لولا اَجلُ الذى کتَب اللهُ عَلیهم لَمْ تَسْتَقِرَّ ارواحُهم فى اجسادِهم طَرفَهُ عینى شوقاً الى الثواب و خوفاً من العقاب.(فیض الاسلام، نهج البلاغه، ص ۶۱۲)اگر نبود اجلى که براى آنها نوشته شده است، براى لحظه اى ارواح شان در کالبد جان شان آرام نمى گرفت، از شوق رسیدن به ثواب و ترس از عذاب الهى.اصحاب حجت۷ که امام خویش را با معرفت دریافته اند، هستى شان را در وجود وى فانى مى بینند و عاشق شهادت در راه او هستند:یَدْعُون بالشهاده وَ یَتَمَنَّوْنَ اَنْ یُقْتَلوا فى سبیلِ اللهِ شِعارُهم یا لثَاراتِ الحسین علیه السلام.(بحارالانوار، ج ۲، ص ۳۰۸)همواره شهادت و کشته شدن در راه خدا را آرزو مى کنند و شعار آنان یالثارات الحسین (بیایید به طلب خون حسین) است.و زبان حال شان این است:مرگ اگر مرد است گو نزد من آىتا در آغوشش بگیرم تنگ تنگمن ز او جانى ستانم پر بهااو زمن دلقى ستاند رنگ رنگ(مراد از دلق در اینجا، بدن است)(مولانا)دل هاى پولادین اما نورانى، ویژگى یاران مهدى(عج)از دیگر صفت هاى یاوران مهدى (عج)، قلب قوى و پولادین آنهاست که از آنان در روایت هاى مختلف به پاره اى آهن یاد شده است:تجیى ءُ الرّایاتُ السُّودُ مِنِ قِبَل المشرق کانّ قلوبهم زُبَرُ الحدید.(الحاوى للفتاوى، ج ۲، ص ۶۴)(در زمان ظهور حضرت مهدى(عج)) پرچم هاى سیاه از جانب شرق خواهد آمد که برگرد آنها افرادى هستند با دل هایى همچون پاره هاى آهن سخت و محکم.در روایتى دیگر هم مى خوانیم که قلب هاى آنها حتى سخت تر از پاره هاى آهن است:»و اِنّ قلبَ رجل منهم اشدُّ من زُبُرالحدید؛ دل هاى آنها (یاران مهدى(عج)) از پاره هاى فولاد محکم تراست«.(بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۲۷)آرى پنجره قلب هاى آنها رو به آسمان معنا گشوده شده است و دل هاى خویش را به ریسمان الهى پیوند داده اند. آنان خانه هاى دل خود را با قندیل هاى ایمان روشن کرده اند: »کَانَّ قلوبَهُمْ الْقَنادیلُ وَهُمْ مِنْ خَشْیَهِ اللَّه مُشفِقوُنَ«.(همان، ص ۳۰۸)اینان با پشتوانه اى بزرگ از ایمان واقعى به خدا و یقین به روز جزا و هدفى مقدس، همچون مشعل هایى فروزانند که دل هاى استوارشان بسان قندیل هاى نور در سینه سترگشان آویخته است. این رادمردان تنها به خداى خویش دل داده اند و تنها از او هراس دارند و قلب شان را به یاد او قوت بخشیده اند که »أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ«. (رعد: ۲۸)
قدرت جسمانى اصحاب مهدى(عج) در بسیارى از روایت ها قدرت یاران مهدى را برابر با چهل مرد شمرده اند که این قدرت جسمانى آنها برگرفته از ایمان راسخ به خداوند، یقین به امامت و حقانیت هدف آنهاست. یاوران مهدى با چنین توانایى جسمى و روحیه عالى مى توانند ظلم و جور را از صحنه گیتى براندازند.با این اوصاف، آنها سدى محکم، نیزه و شمشیر برنده و رکن رکینى هستند که حضرت لوط۷ هنگام رویارویى با قوم کافر و منحرف خود، یارانى چون آنها را آرزو مى کرد و مى گفت: »اى کاش مرا قوتى و یا پناهگاهى امن و استوار مى بود که از شر شما محفوظ مى ماندم«.امام صادق ۷ در تبیین این گفتار فرمود:این آرزویى است بر قدرت قائم، مهدى(عج) و استوارى یارانش که همان ارکان محکم هستند. هر کدام از مردان و یاران مهدى(عج) داراى قدرت چهل مرد هستند. دل هاى آنها از پاره هاى فولاد محکم تر است. اگر بر کوه ها بگذرند، کوه ها در هم فرومى ریزند. دست از شمشیرهاى خود برنمى گیرند تا آنکه خداى تعالى راضى شود.(همان، ص ۳۲۷)تشبیه قلب هاى آنان به پاره هاى آهن یا سنگ، براى تأکید بیشتر به استوارى و شهامت آنان و نفى هرگونه ترس و وحشت از قلب ها و افکارشان است. بیان امام صادق۷ به برابرى نیروى هر یک با چهل مرد، به معناى محدود کردن این نیرو نیست، بلکه براى نشان دادن میزان بسیار بالاى قدرت ایشان است و اشاره به اینکه هر کدام از توان و نیروى فراوانى برخوردارند.(سید مصطفى علامه مهرى، مهدى موعود یارانى این گونه دارد، صص ۳۲ و ۳۶)
هیچ نظری وجود ندارد