برزخ و برزخیان (حالات و ویژگی ها) (۲)

چگونگی حیات برزخی آیا حیات برزخی روحانی است؟ یا روحانی و جسمانی؟ در پاسخ این سؤال ابتدا به بررسی چند آیه می پردازیم: «وَ قَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ بَلْ هُم به لقاءِ رَبِّهِمْ کَافِرُونَ قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَّلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ؛ آن ها گفتند: «آیا هنگامى که ما (مردیم و) در زمین گم شدیم، آفرینش تازه‏اى خواهیم یافت؟!» ولى آنان لقاى پروردگارشان را انکار مى‏کنند (و مى‏خواهند با انکار معاد، آزادانه به هوسرانى خویش ادامه دهند). بگو: «فرشته مرگ که بر شما مأمور شده، (روح) شما را مى‏گیرد؛ سپس شما را به سوى پروردگارتان بازمى‏گردانند.».» (38) و «…وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلآئِکَهُ بَاسِطُواْ أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَکُمُ…؛ …و کسى که بگوید: «من نیز همانند آن چه خدا نازل کرده است، نازل مى‏کنم»؟! و اگر ببینى هنگامى که (این) ظالمان در شداید مرگ فرو رفته‏اند، و فرشتگان دست ها را گشوده، به آنان مى‏گویند: «جان خود را خارج سازید!…» (39)در آیات مذکور مشتقات واژه «توفّی» به کار رفته؛ از این رو می توان گفت حیات برزخی، روحانی است؛ چرا که روح، حقیقتی است که تمام انسانیت انسان را تشکیل می دهد و هنگام مرگ کاملاً اخذ شده از بدن خارج می شود. بدن هم جز وسیله ای مادی برای فعالیت های روح در دنیا نخواهد بود. در عین حال بعضی روایات بیان می کنند که هنگام سؤال نکیر و منکر از انسان، روح به بدن بر می گردد؛ مثلاً در قسمتی از روایت شریفه امام باقر علیه السلام می خوانیم: «پس هنگامی که داخل قبرش گذارده شد، روح به جسدش باز می گردد و دو فرشته قبر برای امتحان او خواهند آمد. [جابر گوید:] هنگامی که این حدیث نزد امام باقر علیه السلام ذکر می شد، حضرت گریه می کردند.» (40)همچنین امام سجاد علیه السلام در روایتی ضمن سفارش اموری به مردم می فرمایند: «… و به منزلی تنها وارد شدی، روحت به تو بر گردانده می شود و ناگهان دو فرشته مخصوص تو که نکیر و منکر باشند، برای سؤال کردن از تو و امتحانی سخت بر تو وارد شوند.» (41) رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در روایتی دیگر تصریح می کنند که در قبر روح انسان بر گردانده می شود؛ آن گاه دو فرشته (منکر و نکیر) از او سؤالاتی به عمل می آورند. (۴۲) ابوبصیر روایتی طولانی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که حضرت در قسمتی از آن در مورد حالات میّت در قبر می فرماید: «دو فرشته همدم و ملازم بر او وارد می شوند؛ آن گاه روح را در دو پهلوی او القاء می کنند؛ سپس او را می نشانند و از او سؤال می کنند.» (43)تعبیرات روایات در مورد برگرداندن روح به بدن میّت در قبر، مختلف است؛ ولی همگی از این حقیقت حکایت می کنند که هنگام گذاشتن بدن در قبر، روح به آن باز می گردد. این جا ممکن است توهم شود که بین این آیات و روایات، و روایات و ادله عقلی سابق که بیانگر تجرد و استقلال روح بودند، تنافی و جود دارد؛ ولی چنین توهمی مردود است؛ زیرا این امکان وجود دارد که روح انسان برای مدتی کوتاه و فقط برای پاسخ دادن به سؤالات نکیر و منکر در قبر، ارتباط ضعیفی با بدن برقرار کند.شیخ بهایی در این باره می گوید: «حق این است که روح در قبر به بدن علق می گیرد و إلا میت بدون روح نمی تواند به دو فرشته (نکیر و منکر) پاسخ گوید؛ البته تعلق آن به بدن ضعیف است.» سپس ایشان برای اثبات کلام خود به روایت امام صادق علیه السلام تمسک می کنند که فرمودند: «هنگامی که داخل می شوند بر او دو ملک قبر، همان منکر و نکیر، پس روح او به بدنش باز می گردد.» (44)
ملاقات برزخیان با یکدیگر از روایات معصومین علیهم السلام استفاده می شود که برزخیان در عالم برزخ یکدیگر را می شناسند و به دیدار یکدیگر نیز می روند. در روایتی حماد بن عثمان از امام صادق علیه السلام نقل می کند: در جواب این سؤال که آیا ارواح مؤمنان با یکدیگر ملاقات می کنند؟ فرمودند: بله، و از یکدیگر سؤال می کنند و یکدیگر را می شناسند و هنگامی که او (یکی از آن ها) را دیدی، می گویی فلانی است. (۴۵)بعضی روایات با تعبیر «یتزاورون» زیارت و ملاقات های ارواح با یکدیگر را بیان می کنند. در بیان دیگر از امام صادق علیه السلام نقل شده است که ارواح مؤمنان در کوه های رضوی، آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم را می بینند و از خوراکی ها و نوشیدنی های آنان بهره مند می شوند و در مجالسشان با آنان به گفتگو می پردازند…؛ (۴۶) حتی در بعضی از نقل ها از امام صادق علیه السلام آمده است که وقتی شخصی از دنیا برود، ارواح دیگران نزد او آمده و از آنان درباره کسانی که از دنیا رفته اند یا هنوز زنده اند، سؤال می کنند؛ پس اگر گفت: او هنوز زنده است، به او امیدوار می شوند؛ ولی اگر گفت: مرده است، گویند سقوط کرده است؛ (زیرا اگر سقوط نکرده بود و به عذاب الهی وارد نشده بود، هم اکنون نزد ما بود) سپس به یکدیگر می گویند: «او را ترک کنید و بگذارید تا از مرارت ها و سختی های مرگ آرامش یابد.» (47)
مدت برزخ در دید برزخیان کم یا زیاد دیدن مدت برزخ بستگی به اعمال خود شخص دارد. در این باره آیاتی وارد شده که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:«وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَیْرَ سَاعَهٍ کَذَلِکَ کَانُوا یُؤْفَکُونَ وَ قَالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتَابِ اللَّهِ إِلَى یَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا یَوْمُ الْبَعْثِ وَلَکِنَّکُمْ کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ؛ و روزى که قیامت برپا شود، مجرمان سوگند یاد مى‏کنند که جز ساعتى (در عالم برزخ) درنگ نکردند! این چنین از درک حقیقت بازگردانده مى‏شوند. ولى کسانى که علم و ایمان به آنان داده شده مى‏گویند: «شما به فرمان خدا تا روز قیامت (در عالم برزخ) درنگ کردید، و اکنون روز رستاخیز است، امّا شما نمى‏دانستید!».» (48)«فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُوسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَن یَکُونَ قَرِیبًا یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِیلاً؛ آنان سر خود را (از روى تعجب و انکار،) به سوى تو خم مى‏کنند و مى‏گویند: «در چه زمانى خواهد بود؟!» بگو: «شاید نزدیک باشد! همان روز که شما را (از قبرهای تان) فرا مى‏خواند؛ شما هم اجابت مى‏کنید در حالى که حمد او را مى‏گویید؛ مى‏پندارید تنها مدت کوتاهى (در جهان برزخ) درنگ کرده‏اید!».» (49)«قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَاسْأَلْ الْعَادِّینَ قَالَ إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا لَّوْ أَنَّکُمْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ؛ (خداوند) مى‏گوید: «چند سال در روى زمین توقّف کردید؟» (در پاسخ) مى‏گویند: «تنها به اندازه یک روز، یا قسمتى از یک روز! از آن ها که مى‏توانند بشمارند بپرس!» مى‏گوید: «(آرى،) شما مقدار کمى توقّف نمودید اگر مى‏دانستید!».» (50)« کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهَا لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا عَشِیَّهً أَوْ ضُحَاهَا؛ آن ها در آن روز که قیام قیامت را مى‏بینند چنین احساس مى‏کنند که گویى توقّفشان (در دنیا و برزخ) جز شامگاهى یا صبح آن بیشتر نبوده است!» (51)«یَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقًا یَتَخَافَتُونَ بَیْنَهُمْ إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا؛ همان روزى که در «صور» دمیده مى‏شود؛ و مجرمان را با بدن هاى کبود، در آن روز جمع مى‏کنیم! آن ها آهسته با هم گفتگو مى‏کنند؛ (بعضى مى‏گویند:) شما فقط ده (شبانه روز در عالم برزخ) توقّف کردید! (و نمى‏دانند چقدر طولانى بوده است!).» (52)واژه «لبث» در این آیات، بر درنگ و مکث کردن دلالت می کند؛ فرق لبث با مکث هم در این است که مکث نوعی تأخیر اختیاری است؛ ولی لبث، درنگ کردن قهری است. (۵۳) اگر موارد استعمال لبث در قرآن را بررسی کنیم، می بینیم که در همه آن ها این واژه به معنای تأخر قهری استعمال شده.
نتیجه گیری مباحثی که در این مقاله به آن ها پرداخته شد و نتایجی که از این مقاله عاید ما می گردد به شرح ذیل می باشد:۱. احترام مؤمن در پیشگاه خداوند، بیش از این است که روح او را در چینه دان مرغ ها و… قرار دهد؛ روح افراد پس از خارج شدن از بدن، داخل بدنی همانند بدن دنیاییِ او قرار می گیرد.۲. کسی که از دنیا می رود چه در درجه اعلای ایمان و یا در درجه ادنای کفر باشد روحش به هیکلی که مثل همین هیکل دنیایی است منتقل می شود و تا روز قیامت با اعمال خود همراه است.۳. ارواح اموات اعم از مؤمن و کافر، به حسب نقل روایات، در عالم برزخ یکدیگر را ملاقات می کنند و با هم گفت و شنود دارند. البته هر یک از مؤمنین و کفار، در مکانی مخصوص به خود.۴. روح مؤمن به زیارت فرزندان و خویشان خود می رود، خداوند در این ملاقات اعمال نیک فرزندان و خویشان را به او نشان می دهد و اعمال ناپسند آن ها را از وی پوشیده می دارد. کافر هم به زیارت فرزندان و خویشان خود می رود ولی خداوند در این ملاقات، آن چه را که موجب شادی و خوشحالی کافر می شود از او پوشیده می دارد و آن اعمالی که موجب نگرانی کافر است به او نشان می دهد.۵. هرگاه قبل از طلوع خورشید اموات را زیارت کنید آن ها زیارت شما را می شنوند و شما را پاسخ می گویند؛ اما اگر بعد از طلوع خورشید آن ها را زیارت نمایید، می شنوند؛ اما پاسخ گو نیستند.۶. هنگامی که مؤمن داخل قبر شد، نمازی که خوانده، در طرف راست او و زکاتی که داده، در طرف چپش قرار می گیرند، بر نیکی هایی که کرده اشراف خواهد داشت و صبرش نیز در ناحیه ای قرار دارد و هنگامی که دو فرشته (نکیر و منکر) جهت سؤال بر او وارد می شوند، صبر به نماز و زکات گوید: صاحب خود را که در برابر شماست، دریابید و حمایت کنید؛ پس اگر عاجز ماندید، من او را حمایت خواهم کرد.۷. تکامل افراد، منحصر به دنیا نیست؛ بلکه در برزخ هم، برای عده ای خاص امکان دارد؛ ولی این حقیقت هم شرایطی دارد؛ از جمله این که افراد، شایستگی نیل به چنین درجاتی را داشته باشند.۸. روح پس از قطع علاقه از بدن مادی، به بدن برزخی که به این بدن شباهت دارد، تعلق می گیرد.۹. حیات برزخی، روحانی است؛ چرا که روح، حقیقتی است که تمام انسانیت انسان را تشکیل می دهد و هنگام مرگ کاملاً اخذ شده از بدن خارج می شود. بدن هم جز وسیله ای مادی برای فعالیت های روح در دنیا نخواهد بود.۱۰. از روایات معصومین علیهم السلام استفاده می شود که برزخیان در عالم برزخ یکدیگر را می شناسند و به دیدار یکدیگر نیز می روند.۱۱. کم یا زیاد دیدن مدّت برزخ بستگی به اعمال خود شخص دارد.
پی‌نوشت‌ها:
1. اصول کافی، ج ۳، ص ۲۴۴، ح ۱۲. همان، ص ۲۴۵، ح ۶۳. انسان و عالم برزخ، ص ۹۱۴. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۵۳، ح ۸۷۵. انسان و عالم برزخ، ص ۹۴۶. اصول کافی، ج ۳، ص ۲۴۴، ح ۳۷. همان، ص ۲۳۰، ح ۱۸. همان، ح ۲۹. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۵۷، ح ۹۳۱۰. همان، ص ۲۵۴۱۱. الجمل و النصرۀ فی حرب البصرۀ، ج ۱، ص ۳۹۲۱۲. بحارالأنوار، ج ۱۰۲، ص ۲۹۷، ح ۱۱۱۳. فروع کافی، ج ۳، ص ۲۴۰۱۴. همان،۱۵. معانی الأخبار، ص ۲۳۳۱۶. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۳۴۱۷. غافر، ۴۵ و ۴۶۱۸. مریم، ۶۲۱۹. التفسیر الکبیر، ج ۲۷، ص ۷۳۲۰. همان، ص ۷۳۲۱. تفسیر المیزان، ج ۱۷، ص ۳۳۵۲۲. اخلاص، ۲۸۲۳. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، ص ۲۱۱۲۴. اوائل المقالات، ص ۷۶۲۵. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۶۸۲۶. بقره، ۱۵۴۲۷. مجمع البیان، ج ۱ و ۲، ص ۴۳۳۲۸. البحر المحیط، ج ۱، ص ۴۴۸۲۹. التفسیر الکبیر، ج ۴، ص ۴۴۸۳۰. مجمع البیان، ص ۲۳۶۳۱. آل عمران، ۱۶۹- ۱۷۱۳۲. التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۸۹۳۳. مجمع البیان، ج ۱ و ۲، ص ۵۳۵۳۴. اسباب النزول، ص ۷۴۳۵. آل عمران، ۱۷۱۳۶. تفسیر نور الثقلین، ج ۱، ص ۴۰۹؛ تفسیر برهان، ج ۱، ص ۳۴۵۳۷. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، ص ۲۴۱۳۸. سجده، ۱۰ و ۱۱۳۹. انعام، ۹۳۴۰. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۵۹۴۱. همان، ص ۲۲۳۴۲. همان، ص ۲۲۷۴۳. همان، ص ۲۶۴۴۴. همان، ص ۲۱۳۴۵. همان، ص ۲۳۴۴۶. همان، ص ۲۴۳۴۷. اصول کافی، ج ۳، ص ۲۴۴۴۸. روم، ۵۵ و ۵۶۴۹. اسراء، ۵۱ و ۵۲۵۰. مؤمنون، ۱۱۲- ۱۱۴۵۱. نازعات، ۴۶۵۲. طه، ۱۰۲ و ۱۰۳۵۳. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج ۱۰، ص ۱۵۷ منابع پایانی۱. قرآن کریم.۲. اندلسی، محمد بن یوسف ابی حیان، البحر المحیط، انتشارات دار الفکر، چاپ سوم، بیروت، ۱۴۰۳ق.۳. حسینی البحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، انتشارات مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی چا، قم، ۱۳۷۵ش.۴. حویزی، عبدالعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، انتشارات مطبعه الحکمه، بی چا، بی جا، ۱۴۱۲ش.۵. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی(شیخ صدوق)، معانی الاخبار، انتشارات مؤسسه النشر الإسلامی، بی چا، قم، ۱۳۶۱ش.۶. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، انتشارات مرکز نشر فرهنگی رجا، قم، ۱۳۶۳ش.۷. طبرسی، ابو علی الفضل بن الحسن، مجمع البیان، انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم، تهران، ۱۳۷۲ش.۸. فخر الرازی، التفسیر الکبیر، انتشارات دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، بیروت، بی تا.۹. قاسمی، علی محمد، برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چاپ چهارم، قم، ۱۳۸۸ش.۱۰. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، انتشارات مکتب صدوق، بی چا، تهران،۱۳۸۱ق.۱۱. کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، محمدهادی بن محمدصالح المازندرانی، انتشارات دارالحدیث، بی چا، قم، ۱۳۸۷ش.۱۲. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۵ش.۱۳. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، انتشارات وزارۀ الثقافۀ و الإرشاد اسلامی، چاپ اول، بی جا، بی تا.۱۴. مظاهری، محمد، انسان و عالم برزخ، مؤسسه انتشارات نبوی، چاپ سوم، تهران، ۱۳۷۶ش.۱۵. مفید، ابو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان العکبری(شیخ مفید)، الجمل و النصرۀ فی حرب البصرۀ، انتشارات المؤتمر العالمی لألفیۀ الشیخ المفید(ره)، چاپ اول، بی جا، بی تا.۱۶. المفید، ابوعبدالله محمد بن محمد بن النعمان العکبری(شیخ مفید)، اوائل المقالات، انتشارات العالمی لألفیه الشیخ المفید، بی چا، بی جا، بی-تا.۱۷. واحدی النیشابوری، ابو الحسن علی بن احمد، اسباب النزول، انتشارات دار الکتب الإسلامیه، چاپ اول، بیروت، ۱۴۰۲ق.