در سال ۱۳۶۸ مرکز انتشار نسخ خطی وابسته به بنیاد دائره المعارف اسلامی به طبع تفسیر مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار تصنیف محمّد بن عبدالکریم شهرستانی دانشمند سرشناس قرن ششم، به صورت چاپ عکس و در دو جلد، اقدام کرده است. تنها نسخه ی اصل کتاب در کتابخانه ی مجلس شورا نگهداری می شود و این چاپ عکسی از جهت نفاست کاغذ و طبع و از جهت ویژگی های این کتاب در نوع خود کار بسیار ممتازی است. (۱)روش تفسیر شهرستانی در این دو مجلد که به دو سوره ی فاتحه و بقره اختصاص دارد (اما اهم مباحثی را که در یک تفسیر عقیدتی می توان بدان پرداخت شامل می شود) عبارت است از پرداختن به قرائت و نحو و لغت و تفسیر و معانی (و گاهی نظم آیه) و آنگاه « اسرار » آن آیه. این اسرار غالباً نکاتی است که از گرایش باطنی نویسنده سرچشمه گرفته است.شهرستانی علی الظاهر و بر اساس معروف ترین کتابش ملل و نحل، اشعری مسلک است امّا هم از روزگار خودش اینجا و آنجا او را « باطنی »، « اسماعیلی »، شیعه ی غالی »، ملحد، یا فلسفی مشرب می نامیده اند محققان معاصر خصوصاً کسانی که تفسیر مفاتیح الاسرار را دیده اند بر شیعی بودن و حتی اسماعیلی بودن او تصریح دارند. استاد دانش پژوه او را « داعی الدعاه شهرستانی » لقب داده، آقای آذرشب استفاده ی او را از منابع اسماعیلی محتمل دانسته (عدد ۱۲، ص ۲۰، س ۱۸). آقای حائری در مقدمه، خلاصه ای از نکات و نظریات باطنی مأبانه، شهرستانی در تفسیر را نقل کرده است (اصطلاحات مفروغ و مستأنف، تضاد و ترتیب، خلق و امر) آقای پرویز اذکائی که فهارس مفصل ششگانه ی اعلام رجال و اماکن و کتب و مصطلاحات و طوائف و فرق از این کتاب استخراج کرده بر اسماعیلی بودن شهرستانی تأکید دارد و به موارد متعددی از متن کتاب اشاره نموده است که یک مورد قطعی الدّلاله ی آن (ص ۲۴۳ ب) عبارت است از مصطلح « دور سابع » و « طور سابع » که طبق کاربرد اسماعیلیان به معنای « دور قیامت » و « خلق آخر » است (رجوع کنید به مقاله ی « نکاتی چند از تفسیر شهرستانی ». نوشته ی پرویز اذکائی، معارف، آذر و اسفند ۱۳۶۷). مورد دیگر تعریض شهرستانی است بر امامیه، که عین کلمات او را نقل می کنیم: «… کما ان ابلیس لم یقل بالامام الحاضر الحی القائم، کذلک العامه و الشیعه المنتظره لم یقولوا الّا بالامام الغائب المنتظر… » (ص ۱۲۱ ب برابر ص ۲۸۰ چاپی).با این همه شهرستانی تأویل نصوص دینی را به حدّی که از دلالت های ظاهری خیلی دور شود نمی پسندد و این کار را که ویژه ی باطنیان افراطی بوده به « مطّلعه » نسبت می دهد و می گوید امام صادق (علیه السلام) از اینان اظهار بیزاری فرمود: «… و المعطل یترک الطاهر و یتأول العبارات کلها علی رجال و المحظورات علی رجال و الدین معرفه ذلک الرجل و قد تیراً منهم الصادق جعفر بن محمّد علیه السلام » (ص ۱۲۶).می شود پذیرفت که شهرستانی اسماعیلی معتدل و متشرعی بوده است « از قبیل مؤید شیرازی و ناصرخسرو و قاضی نعمان… » که در جوانی پس از تکمیل تحصیلات ظاهری. عاشقانه در طلب « صادق » برآمده و همچون موسی به خضر راهی برخورده و از او که لابد یک مبلّغ آواره اسماعیلی بوده- مناهج خلق و امر و مدارج تضادّ و ترتیب و دو وجه عموم و خصوص و مفروغ و مسنأنف را آموخته است » (ص ۱۲) و این که نوشته اند سلطان سنجر شهرستانی را عزیز می داشت و صاحب سرخود قرار داده بود خود خالی از دلالتی نیست کسی که در تاریخ اسماعیلیه دقت کند مماشات و مسامحه ی نسبی سلطان سنجر را با آنان درخواهد یافت و این شاید تا اندازه ای بر اثر تلقینات غیرمستقیم امثال شهرستانی بوده است. به هر حال می توان این تفسیر را متنی متأثر از افکار اسماعیلیان متشرع انگاشت. و این ظاهراً تنها تفسیر اسماعیلی باشد که تاکنون منتشر شده است.از سال ها پیش آرزو داشتیم که تفسیر مفاتیح الاسرار شهرستانی- که نمونه ی منحصربه فردی در نوع خود است- به صورت حروفی به زیور طبع آراسته شود. چرا که مطالعه ی نسخه ی چاپ عکسی این کتاب خسته کننده بود. اکنون خوشحالیم که به همت دفتر نشر میراث مکتوب این کار صورت پذیرفته است. (۱۳۷۷) نخستین کسی که این کتاب را در عصر ما معرفی کرده مرحوم ابوعبدالله زنجانی در کتاب تاریخ قرآن اوست (مفاتیح الاسرار چاپی، ص ۷۸). مرحوم محیط طباطبایی نیز این تفسیر را می شناخته، و از فرار مسموع بر اساس همین تفسیر، شهرستانی را متمایل به اسماعیلیه می دانسته است.مصحح و محقق کتاب، دکتر محمّد علی آذرشب در چاپ جدید این کتاب و نیز مقدمه ای یکصد صفحه ای در معرفی آن زحمت کشیده اند که در نظر اهل تحقیق مشکور است، الا این که شایسته بود با شهامت و صداقت علمی به زحماتی که در چاپ نسخه ی عکسی همین کتاب و تهیه فهارس و تنظیم مقدمه ی آن به کار رفته، اشارتی می نمودند. این جانب در مجله نشر دانش (شماره آذر و دی ۶۸، ص ۴۹) به معرفی مختصر آن چاپ و ذکر بعض نکات در مورد شهرستانی پرداخته ام.تفسیر شهرستانی به صورتی که موجود است، شامل سوره ی فاتحه و بقره می شود. شهرستانی هم به تفسیر ظاهری (قرائت، نحو، لغت و معانی) پرداخته و هم « اسرار » هر آیه را شرح داده است که قدری شباهت به نوبت های اول و دوم و سوم کشف الاسرار پیدا می کند.این که محقق و مصحّح کتاب سعی دارند شهرستانی مفسر را به نوعی به « سلف صالح » ربط دهند، با مطالب عجیبی که در این کتاب آمده از قبیل اسرار حروف و اصطلاحات عرفانی و فلسفی و باطنی و حتی فارسی قدیم که همپای اسرائیلیات در این کتاب درج شده، سازگار نمی نماید. آنان که به اصطلاح محقق کتاب، پیروان « سلف صالح » تلقی می شوند از کاربرد این اصطلاحات و مفاهیم، استیحاش داشتند. کدام یک از سلفیه به ادوار و اکوار قائلند؟ (در فهارس نسخه عکسی به کلمه « ادوار » مواجه فرمایید).اگر از دیدگاه شیعه ی امامی نیز نگاه کنیم، فی المثل کلمه ی « مفروغ » فقط در یک حدیث بحارالانوار و کلمه ی « مستأنف » در دو حدیث آن در معنی لغوی آمده، اما شهرستانی تفصیلی دقیق برای این مطلب آورده (ص ۹۲) که سابقه ای در آثار شیعه ندارد. شهرستانی نه به معنی اهل سنّت و نه به معنی شیعیانه « سلفی » نیست.آقای آذرشب در مقدمه ی کتاب و نیز در مقاله ای که سال ها پیش در مجله ترائنا شماره ۱۲، به چاپ رسانیده می کوشد ثابت کند شهرستانی- همچنان که مشهور است- اشعری مسلک و شافعی مذهب می باشد و سنی معتدلی است که در تفسیر قرآن به اهل بیت رجوع می کند و حال و هوای تسنن اموی را در سیر ندارد (مجله ترائنا، ص ۲۰) (۲). امّا هم از روزگار شهرستانی هم پس از آن، این جا و آن جا او را متمایل به الحاد (= اسماعیلی گری) و غلو و یا دارای مشرب فلسفی معرفی کرده اند (ترائنا، شماره ی ۱۲، ص ۷، زیرنویس). البته باید توجه داشت که تهمت زنی در قرن ششم بسیار رایج بود و حتی خود کسانی که به دیگران می تاخته اند (مثل غزالی و فخر رازی) از این آسیب در امان نمانده اند. شهرستانی نیز با آن که کتاب بر ضدّ فلاسفه نوشته، متهم به تفسیر قرآن بر اساس حکمت است (بیهقی، تتمه صوان الحکمه، ص ۱۴۰) امّا به گمان من انتساب او به اسماعیلیه موجّه است، خصوصاً با ملاحظه ی همین تفسیر مفاتیح الاسرار قرائن آشکاری بر باطنی بودن شهرستانی به دست می آید. شهرستانی به شیعه ی امامیه که معتقد به امام زنده ی غایب هستند، تاخته و خود به امام زنده قائم اعتقاد دارد و مرادش امام اسماعیلی نزاری است که قائم به سیف بوده و یا امام اسماعیلی فاطمی در مصر است که حکومت آشکار داشته است. عین عبارت شهرستانی چنین است: کما ان ابلیس لم یقل بالامام الحاضر الحی القائم کذلک العامله و الشیعه المنتظره لم یقولوا الا بالامام الغائب المنتظر » (ص ۱۲۱ ب از نسخه خطی تفسیر، برابر با ص ۲۸۰ چاپی).پیداست که در نظر شهرستانی میان شیعه امامیه که منتظر ظهور محمّد بن حسن العسکری (عج) هستند با اهل سنت که منتظر ظهور « فاطمی » (به تعبیر ابن خلدون) هستند، فرقی نیست.شهرستانی در ملل و نحل نیز « فصول سیّدنا » را که کلمات حسن صباح است نقل کرده که اطلاع او را بر اسناد درونی نهضت اسماعیلی ایران می رساند. افزون بر این، در همین تفسیر اصطلاحاتی چون « مفروغ و مستأنف و تضاد و ترتیب [یا: ترتب] و خلق و امر… » آورده که بین باطنیان رایج بوده است.خود آقای آذرشب استفاده ی شهرستانی را از منابع اسماعیلی محتمل دانسته (همان مقاله مندرج در ترائنا) و آقای عبدالحسین حائری در مقدمه ای که بر چاپ عکسی تفسیر مفاتیح الاسرار نوشته، به خلاصه ای از نکات و نظریات باطنی مآبانه شهرستانی اشاره نموده است. مرحوم استاد محمّد تقی دانش پژوه صریحاً وی را « داعی الدعاه شهرستانه » لقب داده است. آقای پرویز اذکائی که فهارس ششگانه مفصل اعلام و رجال و اماکن و کتب و مصطلحات و طوائف و فرق از این کتاب استخراج کرده، بر اسماعیلی بودن شهرستانی تأکید دارد. از جمله اصطلاحاتی که شهرستانی در تفسیر آورده و بر اسماعیلی بودن او دلیلی قاطع است، « دور سابع » و « طور سابع » می باشد که نزد اسماعیلیان به معنی « دور قیامت و خلق آخر » است (رک: مقاله آقای پرویز اذکائی در مجله معارف مرکز نشر دانشگاهی آذر و اسفند ۱۳۶۷).شهرستانی در عین حال تأویل های بارد باطنیه افراطی را نیز نمی پسندد و کسانی که از دلالت های ظاهری الفاظ بر دور می روند « معطّله » می نامد و می گوید امام صادق (علیه السلام) از آنها تبری جسته است (ص ۲۶ آ، نسخه خطی).می توان پذیرفت که شهرستانی اسماعیلی معتدل و متشرّعی از قبیل ناصرخسرو و المؤید شیرازی و قاضی نعمان بوده است و کتبی نیز که در ردّ فلاسفه نوشته، از همان قبیل است که اسماعیلیه با فلاسفه بحث داشته اند. در عین آن که خود از روش بیان فلاسفه و بعضی دستاوردهای فلسفی سود می جسته امّا آقای آذرشب بر آزاد منشی شهرستانی و این که مألوفات را کناری گذاشته، اعتراف دارد. « مفاتیح الاسرار چاپی، چ ۱ ع ص ۱۰، س ۳) ولیکن او را سنی حقیقی می پندارد (ص ۶ و ۷) ما اسماعیلی بودن شهرستانی را مرجح می دانیم.از قراین دیگری که به گمان این جانب بر اسماعیلی بودن شهرستانی وجود دارد، حسن رابطه او با سنجر سلجوقی است که گفته اند شهرستانی « صاحب سر سلطان » بوده است و می دانیم سنجر بر روی هم با اسماعیلیه مماشات می نمود و مسامحه می ورزید که شاید بر اثر تلقینات غیرمستقیم امثال شهرستانی بوده است.شهرستانی برخوردش را با « یک بنده ی صالح خدا » که از او اسرار باطنی دین (۳) را آموخته با لحن شیفته وار و عاشقانه ای در مقدمه تفسیر نگاشته، و این « خضر راه » همانا یک مبلغ اسماعیلی بوده است که اشخاص مستعد را شکار می کرده است.
پی نوشت ها :
۱٫ مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تصنیف محمّد بن عبدالکریم شهرستانی، تهران بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۲ جلد. این مقاله در نشر دانش آذر و دی ۱۳۶۸ و آینه پژوهش خرداد و تیر ۱۳۷۷ چاپ شده است.۲٫ البته مصحح محترم در مقدمه ی چاپ ۱۳۸۷ کتاب، خصوصاً صفحه ی ۳۳ دیدگاه خود را عوض کرده و حرف دیگری زده است.۳٫ یک نمونه: در قرآن « کوه ها » (آسمان ها و زمین) از قبول امانت می هراسند؛ از طرف دیگر اگر قرآن بر « کوه » نازل شود، از ترس خدا شکاف برمی دارد؛ و در جای دیگر « کوه ها » همراه داود دعا و تضرّع می نمایند؛ بعضی کوه ها از خشیت خدا فرو می غلتد و از بعضی آب می جوشد. اما دل ها از سنگ سخت تر است. (ترجمه و تلخیص از جلد اوّل تفسیر شهرستانی ذیل آیه ۷۴ بقره)منبع مقاله :ذکاوتی قراگزلو، علیرضا؛ (۱۳۸۸)، قرآنیات، تهران: انتشارات سخن، چاپ اول
هیچ نظری وجود ندارد