جدال در قرآن
درآمد
در روزگاری که بشر در نهایت جهل و غفلت به سر می برد، خداوند متعال برای غفلت زدایی و بیدار کردن خواب مرگ آسای انسان ها، لطف و عنایت را ارزانی داشت و با ارسال آخرین رسولش پیامبر اکرم( صلی الله علیه و آله) برترین و آخرین پیام خود را که گوهرگرانبها و سرچشمه جوشان معارف اسلامی است فرو فرستاد. قرآن مجید معجزه جاوید، سند حقانیت اسلام، کتاب هدایت و راهنمای بشریت است؛ این کتاب جامع و کامل که بزرگترین منبع عقاید است. عمیق ترین معارف را با ساده ترین و کارآمدترین شیوه ممکن و با روشی بدیع و اسلوبی خاص برای هدایت خلق بیان کرده است. قرآن در موارد متعدد مسائل را به صورت احتجاج و جدال بیان نموده است .به صورتی که در نهایت یا به پذیرش و تسلیم مخاطب و یا به غلبه بر وی و سکوتش منجر می شود. بر این اساس یکی از مباحث مهم قرآنی مجادلات و احتجاجات آن است. ما در عصر برخورد اندیشه ها زندگی می کنیم، روشن است که با زور و سرنیزه نمی توان عقیده را بر ذهن ها تحمیل کرد، مخالفین نیز برای اثبات ادعاهای بدون دلیل خود لحظه ای آرام ننشسته اند. از این رو بهترین و محکم ترین راه رسیدن به هدف و روشنگری و کشف حقایق و شناخت واقعیتها گفتگو و احتجاج است. در این راه دست یابی به اصول شیوه و محتوای مناظرات قرآنی بسیار مفید و کارآمد است. چرا که با استفاده از محتوای احتجاجات قرآنی می توان به ابزاری قوی جهت پاسخگویی به بسیاری از مسائل دست یافت ،و بی شماری از شبهات و اشکالات موجود در دنیای امروز را پاسخ مستدل داد. در این پژوهش می کوشیم به بیان اصول، شیوه، آداب و قنون احتجاج و جدال در قرآن بپردازیم ،و راه صحیح مجادله کردن را بیاموزیم. از نظر اسلام فلسفه دین ارائه روش تکامل انسان از راه افکار آزاد است و آزادی بحث و انتقاد در مسایل اعتقادی ـ مذهبی یکی از ویژگی های مکتب اسلام است. در هیچ آیینی به اندازه اسلام آزادی اندیشه و ابزار عقیده وجود نداشته تا در پرتو آن مخالفان بتوانند حتی در نزد رهبران آن آیین اظهار عقیده کنند، و به بحث و گفتگو بپردازند، و در قبول و رد آنچه می شنوند آزاد باشند. در تاریخ زندگی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و همچنین ائمه معصومین(علیهم السلام) موارد فراوانی یافت می شود که مخالفان اسلام با ایشان به مناظره و بحث و گفتگو پرداخته و در کمال آزادی و صراحت و بدون اینکه مورد اهانت قرار گیرند، انتقادهایی را به اصول و فروع اسلام داشته اند و ایرادهای ایشان مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. به عنوان نمونه ابن ابی العوجاء زندیق ،درباره امام صادق می گوید: او ابتدا حرفهای ما را می شنود و هیچ گاه در صحبت با ما بد زبانی نمی کند و جز پاسخ حرفهای ما سخن اهانت آمیزی نمی گوید وی با کمال بردباری و متانت به سخن ما گوش میدهد و از ما می خواهد که هر چه دلیل برعقیده خود داریم بیاوریم. پس از این که حرف ما تمام شد در حالیکه ما به خیال خود او را محکوم کرده ایم ،شروع به صحبت می کند و با چند کلمه کوتاه تمام حرفهایی را که زده ایم باطل می سازد و با استدلال های متین خود، راه هرگونه بهانه جویی را بر ما می بندد، به طوری که ما نمی توانیم پاسخهای او را رد کنیم (بحارالانوار:ج۳ص۵۸). در مکتب اسلام عقل و منطق جایگزین زور و تزویر است و در قرآن کریم راههای کاربردی متعددی برای هدایت انسانها و ارشاد گمراهان آمده است. خداوند متعال در آیه ۱۲۵ سوره نحل(۲)سه وسیله مهم «حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن» را برای دعوت به سوی حق بیان نموده و از پیامبر اکرم خواسته است که: با مردم مجادله کن و با دشمنان به طریق احسن که بهترین طریق مناظره است مناظره کن. به طوری که با نرمی و مدارا و انتخاب راه آسانتر و به کارگیری مقدمات مشهوره باشد، تا سر و صدای آنها را کم کنی و شعله وری آنها را خاموش نمایی. همان طور که ابراهیم خلیل انجام داد (روح المعانی فی تفسیر القرآن:ج۱۴ص۲۳۲). (۳)
تعریف احتجاج و جدل
۱ ـ احتجاج
در احتجاج «مطلوب ظهور حجت است» (فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات:ص۱۰۱)، و «مراد حجت دلیل و برهان است» (لسان العرب:ج۲ص۲۲۸)، یعنی اقامه مطلق دلیل برای اثبات مدعا که در نهایت یا با پذیرش و تسلیم مخاطب همراه است ،و یا به غلبه و پیروی یک طرف و سکوت مخاطب منجر می شود(معرفت فطری خدا:ص۸۷).
۲ ـ جدال
جدال بر وزن فِعال یکی از مصادر باب مفاعله است و در معنای آن معارضه و بحث بین دو طرف که «معمولاً یکی حق و دیگری باطل است لحاظ شده است» (همان:ص۹۳). برخی جدال را عبارت از آداب مناظره دانسته و گفته اند: جدال، عبارت است از: شناسایی قواعد، حدود و آداب استدلالی که به وسیله آن انسان به حفظ عقیده و رایی یا طرد آن ،رهبری می شود… (مقدمه ابن خلدون:ص۴۵۷) هدف از جدال و مناظره دو گونه است: الف) مناظراتی که با هدف دفاع از حقیقت، دفع شبهات و از بین بردن اوهام و سوء ظن ها، تصدیق عقاید مکتب حقه و دفاع از آن شکست دادن خصم یاوه گو و معاند به قصد یاری حق انجام گیرد. ب) مناظره هایی که با هدف تکذیب، رد و ابطال حق، شکست دادن خصم و ساکت کردن او با هر وسیله ای، نه به قصد وصول به حق، بدست آوردن شهرت و اظهار فضل و تهاجم بر دیگران با بیان ضعف آنها، فضیحت و تخریب دیگران باشد. از نظر اسلام مورد دوم مردود و حرام است، و افراد مناظره کننده با این اهداف طرد و مورد نکوهش قرار گرفته اند. بر این اساس با توجه به آیات و روایات جدال دو گونه است: جدال احسن و جدال غیر احسن. در اسلام جدال احسن جایز است و از جدال غیر احسن نهی شده است. امام حسن عسکری (علیه السلام)از اجداد طاهرینش، از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده اند: جدال به غیر احسن حرام است، و خدای تعالی آن را بر شیعیان ما حرام کرده است (الاحتجاج:ج۱ص۲۱). جدال احسن دارای شرایط و مواردی است که به آن می پردازیم:
شرطهای جدال احسن
۱ ـ مجادله کننده باید معارف حق را دریافته باشد و با تسلط علمی بر اصول و فروع بحث به اثبات و تبیین آن بپردازد و نقص هایی که بر مطالب حق وارد شده است را رد کند. ۲ ـ مجادله کننده باید اهلیت گفتگو و توانایی و قدرت مناظره کردن را داشته باشد و به روش ورود به بحث و خروج از آن آگاه و مسلط باشد. امام صادق (علیه السلام) ابوخالد را از مناظره کردن منع کرد و فرمود: ابوخالد مؤمن طاق با مردم سخن می گوید و می تواند پاسخ گوید و از عهده اش برمی آید، ولی اگر با تو بحث کنند نمی توانی از عهده اش برآیی(گفتگوی تمدنها در قرآن و حدیث:ص۳۲). در روایت دیگری طیار نقل می کند: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: شنیده ام از گفتگوی ما با مردم ناخشنودی و مناظره را نمی پسندی؟ امام فرمود: از سخن گفتن امثال تو ناخشنود نیستم. انسانهایی که اگر بال گسترند خوش می نشینند و اگر بنشینند نیک اوج گیرند، گفتگوی چنین افرادی را ناخوش نمی دارم(بحارالانوار:ج۲ ص۱۳۶). ۳ ـ مجادله کننده باید از مطالب صحیح دراثبات مدعای خود استفاده کند و روش او در اثبات مطالب حق یا نقض مطلب باطل طریق الهی باشد(معرفت فطری خدا:ص۹۸). (…و ما کنت متخذ المضلین عضداً(کهف:آیه۵۱)؛ من هرگز گمراه کنندگان را دستیار خود برنمی گزینم). امام صادق(علیه السلام) بهره جستن از راه باطل در مناظره را جدال غیر احسن معرفی می کنند و می فرمایند: … جدال به غیر احسن آن است که با مبطلی جدال کنی، و او باطلی را بر تو اقامه کند و تو نتوانی آن را با حجت خدادادی رد کنی. ولی با وجود این، یا گفته او را انکار کنی، و یا حقی را انکار کنی که طرف مقابل برای باطلش از آن کمک گرفته است و تو برای این که طرف مقابل حجتی علیه تو نداشته باشد آن حق را انکار می کنی. به واسطه آن که راه رهایی از آن را نمی دانی…(الاحتجاج:ج۱ص۲۱). در اینجا ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر بناست در اثبات مطلب حق و یا نقض مطلب باطل از راه حق استفاده شود. پس چرا حضرت ابراهیم در جدال خویش در مورد ماه، ستاره و خورشید فرمود: «هذا ربی»؛این سؤال را مامون از امام رضا پرسید و امام در جواب فرمود: این سخن حضرت ابراهیم(علیه السلام) بر طریق انکار و استخبار است، نه به صورت اقرار و اخبار (بحارالانوار:ج۱۱ص۷۹؛ البرهان فی تفسیر القرآن:ج۲ص۴۳۲؛ تفسیر نورالثقلین:ج۲ص۳۶۲). یعنی حضرت ابراهیم ابتدا سخن کفار را بیان کرد و سپس به نقض آن پرداخت، و در هنگام بیان کلام آنان، آن را نپذیرفته بلکه مانند این بود که از آنها بپرسد:آیا این خدای من است؟ و این استفهام به صورت استفهام انکاری بود، نه به صورت خبر دادن از اعتقاد خویش. ۴ ـ جدال باید سودمند باشد و مجادله کننده وارد مناظره نگردد، مگر در مواردی که امید تاثیر در طرف مقابل وجود دارد. اگر بداند که طرف مقابل سخنش را نمی پذیرد و زیر بار حق نمی رود، هر چند که خطا و اشتباه او کاملاً روشن باشد مناظره با او جایز نیست. ۵ ـ شرایط زمانی و مکانی و وضعیت مجادل و مخاطب برای مناظره مناسب باشد (معرفت فطری خدا:ص۱۰۰). ۶ ـ با توجه به روایات زیادی که از جدال در مباحث دینی نهی شده می توان گفت فقط در هنگامی که ضرورتی برای مجادله وجود داشته باشد باید وارد بحث و مناظره شد.
آداب جدال و احتجاج
۱٫ توکل و استعانت از خدا
بر مؤمن و مسلمان لازم است که در هنگام بحث و مناظره با مخالفین از خداوند در شفاف ساختن حقایق در گفتگوها استعانت جوید. «و ترجون من الله ما لایرجون…»(نسا:آیه۱۰۴)؛شما[مؤمنین] چیزهایی از خدا امید دارید که آنها امید ندارند. امام سجاد(علیه السلام) در دعای مکارم الاخلاق می فرماید: پروردگارا! بر محمد و آلش درود فرست… و من را بر کسی که با من بحث کند زبانی گویا ده…(مفاتیح الجنان:دعای مکارم الاخلاق). امام رضا (علیه السلام) نیز برای مناظره کردن وضو گرفت و با مخالفین وارد بحث شد (التوحید:ص۴۱۹).
۲٫ پیروی از معیارهای عقلی و علمی
در اسلام پیروی از معیارهای عقلی و علمی مورد توجه قرار گرفته و عقل و منطق، جایگزین زور و تزویر است. خداوند متعال در قرآن کریم بارها مخالفین را مخاطب قرار داده است، و به پیامبر اکرم دستور می دهد که: «قل هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین »(بقره:آیه۱۱۱)؛ به آنان بگو: اگر راست می گویید، دلیل و برهانتان را بیاورید. امام رضا(علیه السلام) در مناظره با نصرانی، ضمن دعوت به تعقل و انصاف ،هیچ گاه عصبانی نشد: سل عما اردت، فاعقل عما سالت عنه. هر چه می خواهی بپرس، و در جواب من دقت کن و آن را بفهم (التوحید:ص۴۲۹ ـ ۴۳۰).
۳٫ رعایت آداب و ارزش های اخلاقی
اخلاق گفتگو، از نظر اسلام، موضوع با اهمیتی است. بسیاری از مواقع براهین عقلی به دلیل رعایت نکردن کامل جنبه اخلاقی گفتگو، موفق به کشف حقایق نمی شوند. احترام به طرف مقابل، برخورد نیکو و صادقانه و همراه با انصاف و چنگ زدن به رهنمود های اخلاقی قرآن و سنت ،بسیار مفید و سازنده است.
۳ ـ ۱) احترام به طرف مقابل بحث
پیامبراکرم ( صلی الله علیه و آله) در مناظره با عبدالله مخزونی ابتدا به سخنان او گوش می دهد و همین که ساکت می شود او را به بیان عقایدش ترغیب می کند، و بارها از او می پرسد: آیا چیزی ازکلامت باقی مانده است؟ (الاحتجاج:ج۱ص۴۲). ابن ابی العوجاء زندیق عصر امام صادق(علیه السلام) درباره ایشان می گوید: او ابتدا حرفهای ما را می شنود، و هیچ وقت در صحبت با ما، بد زبانی نمی کند و جز پاسخ حرفهای ما، سخن اهانت آمیزی نمی گوید. با کمال بردباری و متانت به سخن ما گوش میدهد و از ما می خواهد که هر چه دلیل بر عقیده خود داریم، بیاوریم. پس از اینکه حرف ما تمام شد در حالیکه ما به خیال خود او را محکوم کرده ایم شروع به صحبت می کند و با چند کلمه کوتاه تمام حرفهایی را که زده ایم، باطل می سازد و با استدلال های متین خود، راه هر گونه بهانه جویی را بر ما می بندد، به طوری که نمی توانیم پاسخهای او را رد کنیم(بحارالانوار:ج۳ص۵۸).
۳ ـ ۲) خویشتن داری از تندی(قول لَین)
خداوند متعال به موسی دستور میدهد که با هارون به سوی فرعون بروند و با گفتاری نرم او را به سوی خود بخوانند: «اذهبا الی فرعون انه طغی فقولا له قولاً لیناً لعله یتذکر او یخشی» (طه: آیات ۴۳ ـ ۴۴)؛ به سوی فرعون بروید که طغیان کرده است، سپس به نرمی با او سخن بگویید، شاید متذکر شود یا (از خدا) بترسد. حداقل فایده اینگونه سخن گفتن این است که همان بار اول طرف را وادار به مقابله نمی کند. خداوند متعال در جای دیگر خطاب به پیامبر اسلام می فرماید: «فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کنت فظاً غلیظ القلب لا نفضوا من حولک…»(آل عمران:آیه ۱۵۹)؛ به برکت رحمت الهی در برابر آنان(مردم) نرم و مهربان شدی! و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند… بنابراین خویشتن داری از اصیل ترین آداب مناظره است.
۳ ـ ۳)ضرورت رعایت انصاف
مناظره کننده باید امکاناتی برای طرف مقابل بوجود آورد تا آنچه در ذهن فراهم آورده به کار گیرد و ایراد نماید. امام رضا(علیه السلام) در مناظره به مخالفین، هر جا جمله درستی از طرف مقابل می شنید فوراً تأیید می کرد و می فرمود:«صدقت» (التوحید:ص۴۲۹) و گاهی می فرمود: الآن جئت بالنصفه. اکنون کلام به انصاف راندی(الاحتجاج: ج۲ص۴۲۶). و بدین وسیله شخص را ترغیب می کرد سؤالش را ادامه دهد.
فنون جدال و احتجاج (۴)
منظور از فن، شگردها، روشها و ابزاری است که ما را در رسیدن به نتیجه مطلوب راهنمایی می کند. از آنجا که هر کاری فن خاص خود را دارد جدل و احتجاج نیز از این امر مستثنی نیست و فنون خاصی دارد که رعایت این فنون در پیشبرد مقاصد علمی و عقیدتی جدال مفید و موثر است.
۱٫ بدست آوردن مبانی طرف مقابل
لازم است مناظره کننده، مبانی طرف مقابل را به دست آورد و بر اساس آن وارد بحث و مناظره شود. در جلسه مناظره امام رضا(علیه السلام) با مخالفین جاثلیق به امام(علیه السلام) می گوید: چطور با کسی بحث کنم که با من با کتابی استدلال می کند که من منکر آن هستم و به پیامبری استدلال می کند که به آن ایمان ندارم؟ امام رضا(علیه السلام) فرمود: ای مسیحی! اگر با انجیل تو بر تو استدلال کنم به آن اقرار می کنی؟ جاثلیق گفت: آری، علیرغم میلم بدان اقرار می کنم (الاحتجاج:ج۲ص۴۲۰). بنابراین امام رضا(علیه السلام) با هر گروه از مخالفان بر اساس مبانی خودشان مناظره می کرد و در واقع اینگونه مناظره هنر مناظره کننده را می رساند.
۲٫ استفاده بجا از مبانی طرف مقابل
یکی از فنون احتجاج، این است که فرد محاجه کننده، برای اثبات باطل بودن نظر طرف مقابل از مبانی خود او استفاده کند و به کمک آن مطالب، عقاید او را به کلی محکوم و باطل کند. امام رضا در مناظره با مسیحی فرمود: ای مسیحی! سوگند به خدا ما به عیسی(علیه السلام) که به محمد ایمان داشت ایمان داریم و بر عیسای شما، ایرادی نمی گیریم جز آنکه، نماز و روزه اش کم بود. نصرانی گفت:سوگند به خدا! علمت را فاسد کردی و کارت را ضعیف ساختی؛ من فکر می کردم تو داناترین مسلمانان هستی. امام رضا (علیه السلام) فرمود:چطور؟! نصرانی گفت: از سخن تو[متعجبم] که می گویی عیسای شما کم روزه و کم نماز بود، در حالیکه عیسی حتی یک روز افطار نکرد و یک شب هم نخوابید و در طول دوران روزه دار و هر شب، شب زنده دار بود. امام رضا (علیه السلام) فرمود: برای چه کسی روزه می گرفت و نماز می خواند؟! زبان نصرانی بسته شد و سخنش قطع شد (الاحتجاج:ج۲ص۴۲۲).
۳٫ مشخص کردن محل نزاع
طرفین مناظره باید در ابتدا چارچوب بحث و محل نزاع را مشخص و بحث را در چارچوب معین هدایت کنند، تا آسان تر به نتیجه برسند. ۴ ـ واژه شناسی بحث از آنجا که برخی واژه ها، مبهم، دارای اشتراک لفظی و معانی متعدد هستند، بر طرفین مناظره فرض است که در ابتدای بحث منظور خود را از اینگونه واژه ها مشخص نمایند. ۵ ـ منظم بحث کردن پیمودن بحث به صورت قدم به قدم و از مقدمات ساده شروع کردن تا رسیدن به نتیجه مطلوب از فنون ضروری مناظره است.
آفات جدال و احتجاج
بطور کلی رعایت نکردن آداب و شرایط و فنون مناظره جزو آفات است. رمز اصلی موفقیت در جدال وگفتگو رعایت فوق و تلاش برای رهایی از آفت هاست. علاوه برآن موارد ذیل نیز میتوان نام برد:
۱٫ جهالت و نادانی
از مهمترین آفات مجادله بوده و ریشه بسیاری از رذایل در آن نهفته است. قرآن کریم انسانها را از دنبال کردن چیزی که به آن علم و آگاهی ندارند، منع کرده است: «ولا تقف ما لیس لک به علم…» (غافر:آیات ۴۱ ـ ۴۳). امیرالمؤمنین،امام علی (علیه السلام) نیز در روایتی فرموده است: اگر بندگان وقتی چیزی را نمی دانستند [از اظهار نظر] باز می ایستادند، گمراه و کافر نمی شدند(میزان الحکمه:ج۲ص۸۶۸). همچنین حضرت در جای دیگر می فرمایند: اگر نادان سکوت کند مردم اختلاف نخواهند کرد(بحارالانوار:ج۷۸ص۸۱).
۲٫گمان و پندار
انسان های متعهد و معتقد، هرگز بدون علم، آگاهی و دلیل سخن نمی گویند. تکیه بر گمان و پندار و قبول خرافات و موهومات نشانه انحراف و بی عقلی است. «ما لهم به من علم ان یتبعون الا الظن و ان الظن لا یغنی من الحق شیئاً»(نجم:آیه۲۸)؛ آنها از ظن و گمان پیروی می کنند، حال آنکه گمان، هرگز انسان را بی نیاز از حق نمی کند و کسی را به حق نمی رساند. «ان یتبعون الا الظن و ما تهوی الانفس …»(نجم:آیه۲۳)؛ آنها، فقط از گمانهای بی اساس و هوای نفس پیروی می کنند. و این موهومات، همه زاییده پندار و هواست.
۳٫ تقلید کورکورانه از گذشتگان
قرآن کریم، بارها افرادی را مورد نکوهش قرار می دهد که کورکورانه از دیگران تقلید می کنند و پافشاری و تعصب بی جا به خرج می دهند. «واذا قیل لهم اتبعوا ما انزل الله، قالوا بل نتبع ما الفینا علیه آباءنا اولوکان آباؤهم لا یعقلون شئیاً ولایهتدون»(بقره:آیه ۱۷۰)؛ هنگامی که به آنها گفته می شود از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید می گویند: ما از آنچه پدران و نیاکان خود را بر آن یافتیم پیروی می کنیم. قرآن بلافاصله این منطق خرافی و تقلید کورکورانه از نیاکان را با این عبارت کوتاه و رسا محکوم می کند و می فرماید: آیا نه این است که پدران آنها چیزی نمی فهمیدند و هدایت نیافتند؟! (تفسیر نمونه:ج۱ص۵۷۷). نکته قابل توجه این است که، کیش و آیین را به اتکای میراث پدران نباید پذیرفت و تسلیم شدن همه جانبه و کورکورانه در برابر آنها چیزی جز خرافه پرستی و ارتجاع و حماقت نیست. بنابراین لازم است افراد با پیروی از معیارهای عقلی و علمی این راه را دنبال کنند تا حقیقت را دریابند.
۴٫ پیروی از هوی و هوس
سرچشمه بسیاری از گمراهی ها پیروی از هوی وهوس است ،و آثار و نتایج سوئی به دنبال دارد که عبارتند از: تظاهر و ریاکاری، خشم و غضب، حقد و کینه توزی، رشک و حسد، خود ستایی و نفاق و دوروئی و… . در قرآن کریم آمده است: «ولاتتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله»(ص:آیه۲۶)؛ از هوی نفس پیروی مکن که تو را از طریق خداوند گمراه می سازد. امام علی (علیه السلام) می فرمایند: اما اتباع الهوی فیصد عن الحق. پیروی از هوای نفس، انسان را از راه خدا باز می دارد (نهج البلاغه: خطبه ۴۲). البته باید توجه داشت که علت اساسی به ثمر رسیدن چنین آفات و خصلتهای ناستوده ای در انسان فراگیری علم و دانش برای غیر الهی است. چون در این مسیر غیر خدا مطرح است و اهداف دنیایی سراسر این مسیر را پوشانده است، گرفتار چنین آفاتی می شود. اگر هدف انسان صحیح و انگیزه اش وصول به حقیقت و دفاع از آن باشد هرگز دچار چنین آفاتی نمی گردد.
نتایج:
ـ قرآن کریم که سند حقانیت دین اسلام است به جدال و احتجاج اهمیت ویژه ای داده و در اکثر موارد بحث و گفتگو را شایسته تشویق دانسته و برآن تأکید فرموده است. ـ جدال در اسلام، جدال احسن است و از جدال غیر احسن نهی شده است. ـ ازنظر اسلام هر فردی توانایی جدال و احتجاج کردن را ندارد ،بلکه مجادله و محاجه کننده باید قبل از پرداختن به جدال و احتجاج، نسبت به اصول و فروع بحث، اهداف، آداب، شرایط، فنون و آفات مجادله آگاهی داشته و با مهارت و توانای کامل وارد بحث و گفتگو شود.
پی نوشت ها :
۲ـ … ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه وجادلهم بالتی هی احسن… ۳ـ حضرت ابراهیم(علیه السلام) در مناظره با مخالفین زمان خود، روشنمند عمل کرد، که در آینده به آن می پردازیم. ۴ـ با استفاده از درس مبانی احتجاج در قرآن و حدیث آقای دکتر علی افضلی استاد بزرگوار دانشکده علوم حدیث
کتاب نامه قرآن کریم ۱٫ الاحتجاج، الطبرسی، احمد بن علی، مترجم: بهراد جعفری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۱٫ ۲٫ بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، مجلسی، محمد باقر، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ۱۹۸۳م. ۳٫ البرهان فی تفسیر القرآن، الحسینی البحرانی، سید هاشم، الطبعه الاولی، قم: قسم الدارسات الاسلامیه، موسسه البعثه، ۱۴۱۶؛ ه .ق. ۴٫ تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۱٫ ۵٫ تفسیر نورالثقلین، العروسی الحویزی، علی بن جمعه، تحقیق: سید علی عاشور، الطبعه الاولی، موسسه التاریخ العربی بیروت ـ لبنان، ۱۴۲۲=۲۰۰۱م. ۶٫ التوحید، الصدوق، محمد بن علی بن حسین بابویه، صححه و علقه علیه: سید هاشم الحسینی الطهرانی، الطبعه الرابعه، قم: موسسه الاسلامی جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه ،۱۴۱۵ه .ق. ۷٫ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم وسبع المثانی، آلوسی بغدادی، سید محمود، تهران، انتشارات جهان، بی تا. ۸٫ فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات، الحسنی موسوی الجزائری، نعمه الله، تحقیق: محمد رضوان الدایه، الثقافه الاسلامیه، ۱۴۱۵٫ ۹٫ گفتگوی تمدنها در قرآن و حدیث، محمدی ری شهری، محمد، مترجم: محمد علی سلطانی، قم: دارالحدیث. ۱۰٫ لسان العرب، ابن منظور الافریقی المصری، محمد بن مکرم، بیروت: دار صادر، ۱۹۵۵م. ۱۱٫ معرفت فطری خدا، برنجکار، رضا، تهران: موسسه نبأ، ۱۳۷۴٫ ۱۲٫ مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس. ۱۳٫ مقدمه ابن خلدون، ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی تا. ۱۴٫ میزان الحکمه، محمدی ری شهری، محمد، مترجم: حمید رضا شیخی، چاپ اول، قم: دارالحدیث، ۱۳۷۷٫ ۱۵٫ نهج البلاغه، سید رضی. منبع:دوفصلنامه حدیث اندیشه شماره ۶
هیچ نظری وجود ندارد