مؤلفه هايي براي بازشناسي چيستي هيات هاي عزاداري هميشه وقتي به ماه محرم نزديک مي شويم و به ياد مراسم عزاداري سيد و سالار شهيدان اباعبدالله الحسين (ع) مي افتيم، اولين واژه و نخستين فضا و مکاني که به ذهنمان مي رسد«هيات» و «حسينيه» است. انگار واژه «هيات» با نام حسين (ع) و قيام کربلا عجين شده. اين کلمه با هر چيز ديگر يا براي هر ساختار ديگري هم که به کار برود، باز در مقام نخست، ذهن را به مفهوم هيات هاي عزاداري رهنمون مي کند. اصلي ترين و جدي ترين ساختاري که در اين سال ها توانسته در قالب حرکت هاي جمعي مردمي، حرکت امام حسين (ع) را تبيين و تبليغ کند هيات بوده. با نگاهي اجمالي به نقش هيات ها در سنوات گذشته به راحتي مي توان نتيجه گرفت که اين ساختار توانسته تا حد قابل قبولي رسالتي را که بر دوش داشته به انجام برساند. ضمن آنکه امروز براي ترويج و تبليغ مفاهيم ديني به شدت نيازمند طرح ها و برنامه هاي کارآمد و ساختارهاي مؤثر هستيم. بنابراين جا دارد در مجال هاي مختلف و از نظرگاه هاي متفاوت، به صورتي ويژه کارکردها و مختصات هيات بررسي شود.هيات ها چه مي کنند و راز ماندگاريشان چيست؟ چه مولفه ها و نکاتي در شکل گيري يک هيات سهيم است و چه آسيب هايي حيات آن را تهديد مي کند؟ هيات ها چگونه و با چه نسخه هايي توانسته اند در طول زمان برآسيب هاي پيش روي خود فائق آيند و بر حيات خويش پايدار بمانند؟ آيا مدل هيات هاي عزاداري براي ديگر کارهاي گروهي و اقدامات جمعي قابل گرته برداري و الگوگيري است؟ آيا هيات ها در دوره معاصر نيازمند بازنگري يا تغيير ساختار هستند؟ آيا تهديدات و خطرات جديدي متوجه هيات هاي جديد شده؟ آيا نسل جديد توانسته ميراث دار خوبي براي هيات هاي عزاداري باشد؟ اينها و بسياري از سوالات و منظرهاي مطالعاتي ديگر مواردي است که مي توان از زاويه آن به تحليل هيات هاي عزاداري پرداخت. به عنوان نقطه شروع در اين مجال به بررسي مولفه ها و شاخص هاي عمومي يک هيات عزاداري مي پردازيم. البته مي توان عوامل ديگري را نيز به عنوان مولفه هاي متمايز هيات شناسايي کرد که نياز به فرصت هايي بيشتر از چند صفحه دارد.
1- مردمي بودن اصلي ترين مولفه يک هيات، مردمي بودن آن است. عموماً هيات ها به جايي وابستگي ندارند. هيات ها همواره از دل مردم و توده بيرون آمده و همواره در خدمت آنها بوده اند. براي ورود به هيات، هيچگاه سمت و عنوان و نژاد و شهريت، محلي از اعراب نداشته. شايد بتوان گفت در حال حاضر هنوز مردمي ترين ساختار کار جمعي در اجتماع، همان هيات هاي عزاداري است.درب هاي هيات هيچگاه به روي مردم بسته نبوده. هيات هميشه از ميهمانان مردمي – چه پير و چه جوان – فارغ از محل سکونت آنها استقبال کرده و با روي گشاده ورودشان را خيرمقدم گفته. اگر هيات هايي را که عمري از آنها گذشته بررسي کنيم، متوجه خواهيم شد که اصلي ترين رموز ماندگاري آنها، پيوند هميشگي با بدنه اجتماع بوده؛ پيوندي حياب بخش. عملاً هيات ها از اجتماع حيات مي گيرند و به اجتماع حيات مي بخشند.
2- اقتصاد تکليف محورانه هر حرکت اجتماعي نيازمند صرف هزينه و استفاده از منابع مالي و مادي است. هيات هاي عزاداري نيز از اين قاعده مستثني نبوده و نيستند. اگرچه هزينه کرد هيات ها در برهه هاي مختلف تاريخي متفاوت بوده وليکن در معمولي ترين حالت نيز يک هيات براي برگزاري يک دهه عزاداري در محرم، نيازمند تامين مالي به حد کفايت است.موارد هزينه اي هيات مي تواند متنوع و مختلف باشد؛ از هزينه هاي پذيرايي گرفته تا هزينه هاي آماده سازي حسينيه، تکايا و مساجد. به اينها ضميمه کنيد خرج هاي ديگري که عموماً هيات ها هرساله براي آن تدابير خاصي مي انديشند مثل هزينه سخنران و واعظ و مداح و ذاکر. اما نکته کليدي تحليل عملکرد هيات هاي عزاداري، تدابير و روش هاي هياتي ها براي تامين مخارج است. هيئات برحسب تجربه دريافته اند که مي توانند از کمک هاي مردمي (اقلام ريز و درشت کالا و پول) امورات خود را بگذرانند. اين همان چيزي است که در عنوان بحث به آن اطلاق کرديم «اقتصاد تکليف محورانه».يک فرد هياتي با توجه به اين معنا وارد گود مي شود که برگزاري هيات عزاداري اباعبدالله (ع) يک تکليف و رسالت ديني است و در انجام آن بايد تمام سعي خويش را مصروف دارد و حتي براي جمع آوري منابع مالي از هيچ تلاشي فروگذار نکند، مردم به عنوان گردانندگان اصلي هيئات متوجه شده اند که بايد با تمام توان – آن هم برگرفته از علقه هاي ديني – در تامين مخارج هيات مشارکت کنند.چه بسيار ديده ايم خانواده هايي را که قبل از دهه محرم به چند هيات کمک مالي مي کنند و دست مسئولين را براي دريافت کمک رد نمي کنند. فراتر از اين شيوه، نذوراتي است که مردم از گذشته نسبت بدان اهتمام ورزيده اند. نخ تسبيح کمک هاي مردمي به هيئات، رگه ها و جهت گيري هاي پررنگ ديني است که در اين بده بستان هاي مالي موج مي زند.
3- مسئوليت پذيري اعضاي هيات يکي از شيرين ترين مولفه هاي هر هيات که از همان ابتداي کار توجه هر تحليلگري را به خود جلب مي کند، تقسيم کار و مسئوليت پذيري افراد است؛ مديريتي پويا و فراگير که تمام بدنه هيات را در کارها و امورات شريک کرده و به کار مي گيرد. عموماً در يک هيات سامان يافته کمتر کسي پيدا مي شود که کاري براي انجام نداشته باشد. بالاتر از اين مشاهده مي شود که کارها – حتي اگر به ظاهر کوچک و کم اهميت باشند – مسئول ويژه اي دارند که هر سال همان کار را انجام مي دهد. بسيار ديده ايم که يکي مسئول پخش نان است و ديگري مياندار هيات، يکي مسئول سماور است و ديگري مسئول پخش چاي، يکي مسئول بلندگو و اکوست و ديگري مسئول پرده پوش کردن حسينيه، يکي مسئول خيرمقدم گفتن است و ديگري مسئول کفش داري، و بسياري از امورات و کارهاي ديگر که در اين مجال فرصت فهرست کردنشان نيست. اين نوع تقسيم کار يکي از مختصات و تمايزات بومي هيات هاست که در کمتر سازماني با اين کيفيت مشاهده مي شود.
4 – حضور بانوان هيات ويژه آقايان نيست؛ اگرچه ممکن است بعضي برنامه ها ويژه آقايان برگزار شود. همان طور که برخي جلسات ختم قرآن و ذکر و دعا ويژه خانم ها برگزار مي شود اما در هيات ها يکي از جدي ترين بخش هاي مخاطبين و حتي دست اندرکاران بانوان هستند. همزمان با شروع مراسم خانم ها هم به قدر آقايان درگير کار و فعاليت مي شوند. در هيات هاي محلي جنب وجوش ويژه اي در بين خانم هاي محل ديده مي شود؛ کمک در پذيرايي و آماده سازي طعام و… حضور جدي بانوان باعث شده اصلي ترين رکن تشکيل دهنده هيات خانواده باشد و مردم به صورت خانوادگي در هيات شرکت کنند.
5- انقلابي بودن هيات ها هميشه روح قيام حسيني را به همراه داشته اند بنابراين هيات تبديل به نهادي «نيروساز» و «کادر پرور» شده. به همين دليل در طول تاريخ مشاهده شده که هيات ها سردمدار عدالت طلبي و آرمانخواهي بوده اند. نقش ويژه هيئات در شکل گيري و پيشبرد اهداف انقلاب اسلامي بر هيچکس پوشيده نيست. بايد سراغ انقلابي ترين نيروها را در هيئات گرفت. عملاً هيات پيوندي ناگسستني با اسلام عدالت طلب و به تعبير حضرت امام (ره) اسلام ناب محمدي (ص) دارد.
6- فراگير بودن هيات از حيث گسترده جغرافيايي فراگير است؛ يعني در هر منطقه و موقعيتي مي توان هيات هايي را شناسايي کرد. در هر محله بعضاً تا چندين هيات و با فواصل کم از يکديگر تأسيس شده اند. گستره هيات ها از مساجد و حسينيه ها فراتر رفته و هر ساله هيات هاي بسياري در خيابان يا منازل افراد تشکيل مي شوند. فراگير بودن رکني است که باعث شده اصلي ترين نهادي که از کوچک ترين روستا تا بزرگ ترين شهر قابل شناسايي است هيات باشد.
7- هويت مستقل يکي از اصلي ترين رازهاي ماندگاري هيات هاي عاشورايي، برخورداري از هويت منسجم و مستقل است. هويت يعني آن چيزي که هيات با آن شناخته مي شود؛ کيستي و چيستي هيات. اگرچه هيات ها در عموم مولفه ها و ويژگي ها شبيه به هم هستند اما در گذر زمان، هر هيات عوامل و مولفه هايي را در خود ايجاد نموده که منحصر به خود اوست و در هيات هاي ديگر شايد اين مولفه ها متفاوت باشد.شايد نقطه شروع اين هويت، نام هيات باشد. عموماً نام هيات هاي عاشورايي، آگاهانه و طبق فرآيندهاي معنوي عقلاني انتخاب مي شوند و اين نام هيات است که در دراز مدت، جهت گيري برنامه ها را… حداقل به لحاظ زماني – معلوم مي کند. حتي شروع و خاتمه مصيبت خواني ها در هيات ها برگرفته از نام هيات است.به عنوان مثال مي توان به برخي تفاوت هاي هيات هايي که نام آنها از نام مبارک حضرت زهرا (س) برگرفته شده، نظير هيات هاي فاطميه تا هيات هايي که نام آنها از محتويات عاشورايي نظير نام ها و القاب اباعبدالله الحسين (ع) و يارانش گرفته شده مثل هيات حسيني (ع)، هيات اباعبدالله (ع)، هيات ثارالله، هيات علي اصغر (ع)، هيات علي اکبر (ع) و هيات عباسي ها، تا هيات هايي که نام آنها به نام ساير ائمه زينت يافته، نظيرهيات موسي بن جعفر (ع) اشاره کرد. نام هيات باعث مي شود که هياتي ها سعي کنند در برخي مناسبت ها برنامه ويژه داشته باشند يا به تعبيري برنامه ها و جلساتشان را در برخي مناسبت ها پررنگ تر برگزار کنند.از نام هيات که بگذريم، اوراد و ذکرهاي محوري که در هيات ها خوانده مي شوند ويژه آنهاست و سال هاي سال همه نسل هاي هيات به آن پايدار مي مانند. به عنوان نمونه در هيات بني الزهراي کاشان که سابقه اي 60 ساله دارد، ذکر محوري که در همه برنامه ها خوانده مي شود، چنين است:
يا بني الزهرا شکستند پهلوي خيرالنساء راپهلوي زهرا شکسته تسليت گوييم شما را
… و نظير اين اوراد و اذکار که در همه هيات ها به چشم مي خورد
پيوند بي نظير پير و جوان در هيات ها از زيباترين پديده هاي جامعه شناختي که در کمتر نهاد ديگر مي توان از آن سراغ گرفت، حضور همزمان همه سنين است. در هيات ها اگر چه پيران و ميانسالان هيات نقش انتقال تجربه و مدياز نام هيات که بگذريم، اوراد و ذکرهاي محوري که در هيات ها خوانده مي شوند ويژه آنهاست و سال هاي سال همه نسل هاي هيات به آن پايدار مي مانند. به عنوان نمونه در هيات بني الزهراي کاشان که سابقه اي 60 ساله دارد، ذکر محوري که در همه برنامه ها خوانده مي شود، چنين است:
يا بني الزهرا شکستند پهلوي خيرالنساء راپهلوي زهرا شکسته تسليت گوييم شما رازهاي پيشرفت و تعميق اين برنامه ها در عرصه هاي گوناگون اجتماع بوده. مي توان عوامل ديگري را نيز به عنوان مولفه هاي متمايز هيات شناسايي کرد که ان شاء الله در فرصت هاي ديگر بدان اشاره خواهد شد. منبع: نشريه همشهري آيه شماره 8
هیچ نظری وجود ندارد