خودشکوفايي ديني (عوامل دروني تربيت ديني)

الف – سير در آفاق و انفس.ب – تفكر و تدبر – تعقل و استدلال. (1)ج – عبرت‏آموزى.د – نتايج دريافتى از تجارب زندگى. (2)و منظور از سير آفاق و انفس، نحوه‏ى برداشتى است كه آدمى با حسن نظر و به قصد فهم و درك، تا آن جاها كه دنياى اوست و مى‏تواند تا آن حدود نگاه و درك خود را وسعت دهد و افق‏هاى دنياى او محسوب مى‏شوند، نظر كند و چيزها ببيند و يا در ميان آدميان و درون آن‏ها بنگرد؛ البته از مسير همين چشم، اما با دقت باطنى و از صورتشان و حالاتشان، به روح و فكر و عواطفشان پى ببرد. نفوس را بدين وسيله بشناسد و از مجموع اين دو سير، وجدان او بيدار گردد و به كار افتد. قدرت داورى صحيح پيدا كند و مفيد زندگى و راهنمايى آدمى در طول حيات شود.غرض از تفكر، انديشيدن درباره‏ى همه‏ى چيزهايى است كه انسان با آن‏ها تماس دارد و مى‏خواهد و عوامل بقا و رشدشان را دريابد و راه‏يابى براى حسن برخورد با آن‏ها و بهره‏گيرى معقول و شايسته از آن‏ها نمايد و همين راه‏يابى را «تدبير» نامند.اما مقصود از تعقل، مقايسه بين دو امر است كه هم جهت هستند؛ هر دو مفيدند يا هر دو صالح يا هر دو خير. (3) عقل، گونه‏اى از آن را كه برتر است معرفى تواند كرد تا آدمى بر پايه‏ى بلندتر، قدم نهد و زودتر و بهتر خود را به كمال و نعمت تمام، رساند.استدلال هم، نوعى دليل‏يابى، براى وصول به مقصد است و يا براى كشف مجهول. مى‏دانيم كه عقل، در تعبيرى «عقل فلسفى» است و در تعبيرى ديگر «عقل مذهبى» است و به تعبيرى نزديك به اصطلاح مذهبى «عقل روان‏شناسى» است. عقل فلسفى همان است كه در بيان فارابى و ابن‏سينا و متقدمين از قبيل فلاسفه‏ى يونان مى‏يابيم و عقل مذهبى آن است كه راهبر به سوى خداى يكتا و بندگى او و وادارنده به اعمال صالح و موجب ثواب اخروى است و ميل به سوى مبدأ هستى است و در روان‏شناسى، اين سه را به اضافه‏ى جمال دوستى، در بحث «عواطف» مطرح مى‏نمايند.عواملى را كه در ابتداى اين سخن، مورد گفت‏وگو قرار گرفتند همگى اولين اثرشان بيدار كردن شعور و وجدان است و سپس به كار داشتن آن و ديگر ملاك و مأخذ و ميزان دادن بدان و در خاتمه، مصداق‏هاى فراوانى در اختيارش قرار دادن؛ تا در تشخيص، تواناتر باشد و از اشتباه و سهو، محفوظتر و ضمنا به هنگام فرماندهى خود براى «حسن انتخاب – حسن روش كار – حسن جهت سير – حسن كاربرد نيروها – حسن تدبير براى انجام امور» نمونه‏هاى كافى و دانسته‏هاى مناسب وى را نيكو ياورى كنند.با توجه به مطالب فوق، تربيت دينى، پايه‏ى كار را، بر داشتن وجدان سالم، عقل در كار و بيدار، ميل به «حق و خير و روا و كمال و سيادت اصولى انسانى» قرار مى‏دهد (4) و در واقع «تربيت وجدانى و نفسانى» را مقدم مى‏شمارد (5) و سپس بر اساس آن وجدان و عقل و عاطفه، اندام را به كار و فعاليت مناسب وامى‏دارد و از عمل صحيح مداوم، «اخلاق درست» را موجب مى‏شود.پس در ابتدا، نقش تربيت، نظم دادن نگاه و رفتار آدمى است به مدل‏هاى درست «ادب و انسانيت» و انضباطى در پيروى آنان داشتن و پا به پاى اين پيروى عملى و تبعيت نفسانى و نظرى، تفكر و تدبر و تعقل و بالاخره اخلاق و اعتقاد، حاصل مى‏شوند و كار تربيت از جهت خارجى آن، تمام مى‏گردد و جهت داخلى آن مى‏ماند كه مربوط به كوشش و پى‏گيرى خود آدمى است و غالبا جنبه‏ى عمق دادن آن اخلاق و اعتقاد است و به وسيله‏ى افزودن علم و فهم دينى، آن دو را استحكام و قوام بيشتر مى‏بخشد.آن‏چه در اين تربيت دينى، خيلى چشم‏گير است؛ آن كه در همه آن عوامل درونى (سير در آفاق و انفس – تفكر و تدبر و…)، خود تربيت شونده حركت مى‏كند و مى‏رود و مى‏جهد و مى‏يابد و دستورالعمل براى خود، مى‏سازد و قصد مى‏كند و انجام مى‏دهد و بالاخره «مى‏شود». اين خود اوست كه موجبات انجام پرورش را فراهم مى‏سازد و اين خود اوست كه تحول و كمال مى‏يابد و در واقع «تربيت دينى» بر پايه‏ى «خودسازى» بنياد شده است.
پي نوشت :

(1) از امام صادق عليه‏السلام نقل است كه «فكر گناه هم مكنيد.» مى‏پرسند: فكر گناه هم گناه است؟ مى‏فرمايد: «فكر گناه مثل دودى است كه از آتش برمى‏خيزد؛ فضاى اطاق را مى‏گيرد؛ گرچه اطاق را نمى‏سوزاند اما تيره و آلوده مى‏سازد؛ فكر گناه هم، فضاى ذهن و روح آدمى را تار مى‏سازد و قدرت تشخيص را از بين مى‏برد و ديگر دقت و صحت داورى، ميسر نيست و اشتباه و خلاف، بسيار صورت مى‏گيرد.».(2) سخ، 75 – 73. (دكتر قائمى اميرى).(3) امام صادق عليه‏السلام فرمود: بهايم نيز تميز مى‏دهند؛ ميان آن كه ايشان را بزند و آن كه علف دهد وليكن عاقل است كه تميز دهد ميان دو خير و ميان دو شر؛ تا از دو خير، آن را كه بهتر است و از دو شر، آن را كه كم زيان‏تر است، برگزيند. (نثر فصيح فارسى معاصر، ج 233: 1)(4) درست است كه مردم عالم در معرفى مصداق‏هاى «تمايلات عالى» تفاوت نظرى با يك‏ديگر دارند و هر كس حق را به گونه‏اى مى‏بيند و خير را گونه‏اى مى‏شناسد؛ «جميل» را اين و آن با هم به يك صورت نمى‏دانند و روا و كمال را همه يك جور تعريف نمى‏كنند ولى ترديد نيست كه همه، آن را «مطلوب» مى‏شمارند؛ اما چون شناخت باطنى كه از آن دارند، بس كلى و اجمالى است، شبيه آن را يا وجود جزيى از مختصات آن را در هر جا ببينند، آن را نيز مطلوب مى‏انگارند. به هر حال، اين تفاوت نظر، اثبات مى‏كند كه در اصل، شناختى از آن دارند؛ اما يا فراموش كرده‏اند؛ يا به گونه‏اى ديده‏اند كه آن‏چه در اين عالم مى‏بينند عين آن نيست بلكه شبيه آن است، يا هر يك از اين‏ها وجهى از آن مطلوب ازلى است و او جامع و كل است. بالاخره همين «شناخت قبلى و ميل به يافتن مجدد و مصداق‏ها را پيدا كردن و به هر كدام عشق ورزيدن و باز به بهتر از آن متمايل و متوجه شدن و از طلب سير نيامدن و از پا ننشستن و عمر را همه در راه تحقيق به پايان بردن» حركتى نفسانى و فكرى و اعتقادى و بالاخره در نماى خارجى‏اش، حركتى اخلاقى و عملى را، موجب مى‏شود كه منطق آن درست است؛ زيرا جوياى «حقيقت مطلق – زيبايى مطلق – خير مطلق – هستى مطلق» است ولى مرز و حد ندارد و عالى‏ترين حركت دائمى است و مناسب انسانى و همين حركت را «سير مذهب» ناميم و همين، سير فطرى انبياء بود «انى ذاهب الى ربى سيهدين». رسالت، براى توضيح همين سير و معرفى مصداق‏هاى صحيح چنين تمايلات آمده است. باز به ابتداى سخن برگرديم و گوييم: آن كلى بودن «علم فطرى» باعث مى‏شود كه همه بجويند و بسيار مصداق براى آن معرفى كنند و هر كس در هر حدى از استعداد و جوشش و جويايى كه هست، مناسب خود چيزى مى‏يابد و جهتى از آن حق و خير را ملاحظه مى‏كند و هر كس در نوع زندگى خود صورتى از آن‏ها مى‏بيند و هر كس «حق و خير» را اختصاصى خود مى‏پندارد و بدان اختصاص، دل، شاد مى‏شود و غيرتى براى آن «حق و خير» چنان قايل مى‏شود كه گويد:«تنها او مراست و مرا آن پسندد كه تنها او را داشته باشم» و با اين تعبيرات، همه، صورت خويش، در آينه ببينند و بدان نشاط ورزند؛ همه بكوشند و بجوشند و هيچ كس ديگرى را مزاحم و مانع خويش در راه نداند و به معنى اصلى «سبقت در راه حق و خير و جمال و كمال» صورت گيرد، بدون تنه زدن به ديگرى و رشك بردن از پيشى و رنجيدن از پسى.ميل حقيقت‏جويى همان كنجكاوى است و اين حقيقت‏جويى دو گونه است:1 – براى جلب فايده: كه آن مخصوص كودكان و بدويان است.2 – بى‏غرضانه: كه مخصوص بزرگتران فهميده است (رك: روان‏شناسى پرورشى 228). پس در تربيت دينى كودكان، بايد موضوعات «رزق دادن – لذت خوراك را در كام نهادن – قوت جسم بخشيدن – پدر و مادر را يار طفل قرار دادن و براى آنان جانفشان ساختن و نظير اين‏ها را» مثال عنايت حق تعالى بر آدمى بايد عرضه كرد.در مثال خير هم، بايد گفت كه:«اگر خواهى بازوى تو گيرند، بازوى ديگرى بگير.»اما مظاهر حقيقت‏جويى بى‏غرضانه (كه جاى بحث آن در فصل «تربيت دينى جوانان و بزرگتران» است و چون زمينه‏ى آن بايد در دوره‏ى نوجوانى نهاده شود، ذكر مى‏گردد) عبارت است از:الف – علم – كه جست‏وجوگر علل نزديك است.ب – فلسفه – كه جست‏وجوى علل دور است تا معماى زندگى و جهان را حل كند (رك: روان‏شناسى پرورشى 229).و ملاحظه مى‏كنيم كه اين ميل غريزى حق‏جويى، طالب همان‏هاست كه به وسيع‏ترين شكل آن در دين مطرح است و مذهب، جوابگو و ارائه دهنده‏ى آن‏هاست. البته براى مبتديان، از «واقعيت‏ها» سخن مى‏گويد كه صورت خارجى و مصداق قابل ملاحظه و قابل استفاده‏ى حقيقت‏هاست؛ تا بهره گيرند و فايده برند.(مثلا: قاعده‏ى درست خوردن و درست خفتن و درست لذت حلال بردن و از نعمت‏هاى حلال به درستى سود جستن و برآوردن حاجات دنيوى خود از خدا خواستن و بهشت فردا طلبيدن و سايه‏ى طوبى و كنار حور آرزو كردن). كه عبادت اينان «عبادة التجار» است و ربح تجارتى خواهند كه خدا وعده كرده است و مسلما بى‏نصيب نمانند.اما اينان يا كودك هستند، يا پيران و بزرگترانى كه از كودكى تجاوز نكرده‏اند و براى منتهيان از «حقيقت‏ها» سخن مى‏گويد كه باطن و منشأ اين واقعيت‏ها مى‏باشند تا از آن، «وسعت نفس و صفاى دل و تعالى نظر» يابند.(مثلا: قاعده‏ى درست انديشيدن و درست تدبير كردن و درست زندگى كردن و حقوق را رعايت كردن و از اين پاكى و سلامت، انبساطى داشتن و براى فردا، رضاى حق جستن و كنار ابرار و صلحا و شهدا و انبيا طلبيدن؛) كه عبادت اينان «عبادة الاحرار» است و اميد به لقاى حق دارند «يرجوا لقاء ربهم» كه خداى وعده فرموده است و بى‏وصول نخواهند بود.(5) توجهى عميق به مضمون آيه‏ى 94 سوره‏ى يونس (… فما اختلفوا حتى جاءهم العلم…) نشان مى‏دهد كه بايد قبل از علم، «آمادگى روحى، سلامت نفس، حال قبول و وسعت نظر» از خدا خواست و بايد آن‏ها را در خود ايجاد كرد تا ظرفيتى حاصل شود كه «علم رسيده از حق» را وانزند و كار به كفران و خلاف نينجامد.و از توجه به آيات 90 و 101 و 102 سوره‏ى نويس (لا تتبعان… – يجعل الرجس… – قل انظروا…) چنين برداشت مى‏شود كه: راه توجه دادن مردم به ايمان، آن است كه:اولا – به نظر دقت در آثار خلقت و تحولا جهان و روابط حياتى عالم و آدم و نظير اين‏ها بنگرند.ثانيا – در آن‏چه ديده و دقت كرده‏اند، تعقل نمايند.ثالثا – از آن تعقل‏ها، چيزها بفهمند و بدانند.رابعا – چون دانستند، باور كنند و ايمان آورند؛ يعنى: به دل قبول و باور نمايند
منبع:گامي در مسير تربيت اسلامي از کودکي تا بلوغ / دکتر رجبعلي مظلومي