درآمد
سازگاری با مستندات تاریخی، سازگاری برداشت و قرائت با اهداف کلان دین و پوشش اجزای مختلف حادثه عاشورا و فراگیر بودن آن، سه معیاری است که شرط صحت برداشت ها، خوانش ها و رویکردهای متعدد از حادثه عاشورا می باشد. در این مجال با مرور رویکردها و قرائت های مختلف، به تبیین رویکرد تازه ای به واقعه عاشورا خواهیم پرداخت که حقوق و کرامت انسانی را مدنظر دارد.
رویکرد احساسی – عاطفی
یا قرائت تراژیک و حزن انگیز از تاریخ عاشورا؛ بر این اساس است که وقایع کربلا از آغاز تا فرجام آن، به ویژه حوادث روز عاشورا با صبغه تراژیک و حزن انگیز، به گونه ای روایت شود که عواطف و احساسات خواننده و شنونده را تحریک کرده، اشک او را جاری سازد؛ بنابراین در این نوع قرائت، آنچه به طور عمده وجهه همت و تأکید مقتل نویس و مقتل خوان و به طور کلی راوی و گزارشگر تاریخ عاشوراست، بُعد تراژیک و غمبار حادثه است. گویا تمام حادثه در این بعد خلاصه می شود و به ابعاد و لایه های دیگر این واقعه یا اصلاً توجه نمی شود و یا اگر برخی ابعاد تا حدی مورد توجه قرار گرفته، در راستای به خدمت گرفتن و بهره گیری از آن در ترویج و پررنگ جلوه دادن بعد تراژیک واقعه و ارائه تصویر کامل تری از آن است.
رویکرد حماسی – اسطوره ای
بر اساس روایت و برداشت حما سی از تاریخ عاشورا، هر چند امام حسین؟ ع؟ و یارانش در روز عاشورا از نظر کمیت و عِدّه در برابر سپاه چند هزار نفری عمر سعد اندک بودند، اما چون ایمان و باور الهی بسیار بالایی داشتند و از روحیه و انگیزه نبرد بسیار خوبی بهره مند بودند، با شجاعت و دلیری خاصی به میدان نبرد پا گذاشته و جنگیدند تا جایی که هر کدام از آنان برابر با چندین تن از سپاه یزید، توانایی مبارزه و جنگاوری داشتند. به تعبیر دیگر، نقش آفرینان تاریخ عاشورا و در رأس آنان امام حسین؟ ع؟، انسان های فوق العاده و استثنایی بودند و حادثه ای بی نظیر یا دست کم کم نظیری در تاریخ اسلام آفریدند.
رویکرد عرفانی – ابتلایی
عارفان و صوفیان، حادثه عاشورا را در چارچوب عرفان نظری و عملی خود تفسیر می کنند. در این نوع نگرش، نهضت حسینی زائیده عشق است و قهرمانان عاشورا عاشقان پاک باخته ای بودند که به پیمان الست وفا کردند و عاشقانه به سوی حق شتافتند و فانی در او شدند و حضرت حق آنان را به مقام فنا و نوشیدن باده وصل رساند و در اعلا علیین جای داد. در این دیدگاه آنچه اصالت دارد، عشق است، پس آنچه از حادثه عاشورا از عشق تهی باشد را باید تحریف شده پنداشت و هرچه با عشق هم خوانی دارد، همان واقعه عاشوراست. بر اساس این دیدگاه، مردان خدا با کشته شدن به هدف عالی خویش که همان راهیابی به محضر خداست، می رسند. پس جای سرور وشادی است نه جای حزن و اندوه!
رویکرد مسیحانه
یکی از اصول اعتقادی مسیحیت درباره حضرت عیسی؟ع؟ آن است که آن حضرت به صلیب کشیده شد تا فدا شود و کفاره گناهان بشر باشد. بسیاری از افراد قشری و شاید مقدس مسلمان، با تفسیری شبیه این اصل اعتقادی در مسیحیت، پنداشته اند امام حسین؟ع؟برای مبارزه با حکومت باطل قیام نکرد، بلکه برای کشته شدن نهضت کرد تا خود را فدای امتش کند و دوستان اهل بیت؟عهم؟ را که مرتکب گناهانی شده اند، در قیامت شفاعت کرده و گناهان آنان را تبدیل به حسنات کند. اینان با تشبث و تمسک به روایاتی که فضیلت گریستن بر سیدالشهدا؟ع؟ را برشمرده و تشویق و ترغیب به عزاداری می کند و پاداش آن را، آمرزش گناهان و ورود به بهشت می داند، بر این باورند که دوستان امام حسین؟ع؟ هر گناهی که انجام می دهند، خیالشان از این جهت راحت است؛ زیرا حضرت در عالم ذر، با خدا عهد کرده است که خون او کفاره گناهان امتش باشد.
رویکرد قیام برای تشکیل حکومت
یکی دیگر از دیدگاه های مهم درباره قیام امام حسین؟ع؟ که به ویژه در سه دهه اخیر مطرح شده است، دیدگاه قیام به انگیزه پیروزی نظامی و تشکیل حکومت است. بر اساس این نظریه، پیروزی نظامی و تشکیل حکومت اسلامی برای امام؟ع؟ مطلوب درجه یک و صلح شرافتمندانه، مطلوب درجه دو و شهادت، مطلوب درجه سه بوده است. با این تفاوت که آن حضرت نخست برای پیروزی نظامی وبعد برای صلح فعالیت کرد، ولی برای کشته شدن هیچ گونه فعالیتی نکرد، بلکه این کارگزاران حکومت ضد اسلام بودند که فرزند پیامبر؟ص؟ را کشتند و چنین خسارت بزرگی را بر جهان اسلام وارد ساختند.
رویکرد تعبّد به شهادت
نظریه دیگری که درباره انگیزه قیام امام حسین؟ع؟ وجود دارد، قیام به انگیزه شهادت است. این نظریه برای نخستین بار در قرن هفتم به وسیله عالم عارف و زاهد، سیدبن طاووس در کتاب اللُهوف فی قَتْلَی الطُفُوف مطرح شده است. بنابراین دیدگاه، امام حسین؟ع؟ قیام کرد تا با شهادتش به مقام قرب الهی و بالاترین درجه سعادت و مقام معنوی برسد. براین اساس، چون فرجام قیام عاشورا از همان آغاز معلوم بود، در چارچوب تدبیر نمی گنجید و توجیهی (در خور شأن و مقام امام حسین؟ع؟)، جز تعبد نداشت؛ چرا که این حرکت امام از شوق برنامه و هدف، نشئت نمی گرفت، بلکه از لذت خشنودی خدا نیرو می یافت.
رویکرد تکلیف ویژه بودن قیام
دیدگاه مهم دیگری که درباره فلسفه قیام امام حسین؟ع؟ مطرح است، آن است که نهضت امام؟ع؟ معلول یک دستور خصوصی و محرمانه از جانب خداوند بوده و جریان عاشورا یک قضیه و تکلیف شخصی بوده که تنها شخص امام حسین؟ع؟ مکلف به انجام آن بوده است. این دیدگاه، مبتنی براین اصل است که امام؟ع؟ بر حسب ظاهر، حرکتی برخلاف اصول و چارچوب های فقهی وحقوقی به انجام رسانده است؛ زیرا اقدام به امری پرخطر و هلاکت آمیز کرده است؛ اما مقام عصمت امام؟ع؟ اقتضا می کند که چنین حرکتی پشت پرده، علت و رازی داشته باشد که سبب تکلیف برای آن حضرت شده است؛ اما برای دیگران تکلیفی ایجاد نمی کند.[۱]
رویکرد دنیاگرایانه
یکی از دیدگاه های مهم اهل سنت درباره فلسفه قیام عاشورا، برداشت دنیاگرایانه از نهضت اباعبدالله؟ع؟ است. این برداشت از همان آغاز نهضت در برخوردهایی که امام؟ع؟ با برخی از بزرگان و افراد سرشناس در مدینه و مکه داشتند، به روشنی نمایان است. آنان به این گمان که حسین بن علی؟عهما؟ برای دستیابی به ریاست و حکومت دنیایی قیام کرده اما در ارزیابی خود برای دست یافتن به چنین هدفی، دچار اشتباه شده است، حرکت حضرت را تخطئه کرده و در لباس خیرخواهی، کوشش می کردند امام؟ع؟ را به هر شکل ممکن، از این سفر باز دارند؛ چرا که می دانستند این حرکت به شکست نظامی منجر خواهد شد و دستیابی به حکومت، خیالی بیش نیست.
رویکرد انسان گرایانه
در دهه اخیر یک نگاه جدید به حادثه عاشورا در حال شکل گیری است، اما هنوز گسترده نشده و بیشتر در فضای دنیای مدرن که براساس حقوق بشر و ادعای کرامت انسان است، در حال نضج یافتن است که از آن به رویکرد انسانی تعبیر می شود. براساس این رویکرد به حادثه عاشورا از منظر قیام، نهضت، مبارزه، حماسه، عاطفه، تکلیف، دنیا، خون و شمشیر نگاه نمی شود بلکه این گونه تحلیل می شود که اگر چه یک امری به امام حسین؟ع؟ تحمیل و آن حادثه عظیم آفریده شد، اما در این حادثه تمام ملاک های یک حرکت و رفتار کاملاً انسانی از امام حسین؟ع؟ و یارانش دیده می شود.
مؤلفه های کار انسانی عبارتند از اینکه برای انسان ها جدای از فکر، فعل، اندیشه و باورشان، ارزش قائل بوده و با رعایت اخلاق به ادای حقوق انسان ها باور داشته باشیم. امام حسین؟ع؟ و یارانش در برخورد نه با رقیب بلکه با دشمن، نه دشمن عادی که دشمنی خونی، از مؤلفه های یک حرکت انسانی عدول نکردند و آنها را به عنوان انسان دیدند؛ پس اگر حقی داشتند، ادا کردند و اگر اخلاقی بود نسبت به آنها مراعات نمودند و بروز دادند.
امام حسین؟ع؟ با دیدن موت حقیقی مردم، یعنی مرگ معنوی و تدریجی جامعه اسلامی و ظلم ها و سرکوبی و خفقان دوران، مهمترین اقدام را در احیای حیات بشر کردند و به قیام مسلحانه برای زنده کردن مردم و حقوق از دست رفته آن ها دست زدند. این امر از سخنان و برنامه های روشن ایشان به دست می آید. آنجا که رسالت خود را اصلاح امت جدش می خواند و خود را در طلب احیای سنن نبوی و امر به معروف و نهی از منکر معرفی می کند، در واقع صحبت از احیای حق حیات معنوی انسان هاست؛ و آنجا که از ظلم و جور امویان می گویند صحبت از مبارزه یا تضییع حق صاحب مادی است؛ لنری المعالم من دینک و نظهر الاصلاح فی بلادک…. [۲]
دوست و دشمن قیام امام حسین؟ع؟ را قیامی جاودان می دانند که جز پیروزی ارمغانی نداشته و رمز جاودانگی اش آن است که قیام او بر معنای زندگی و محتوای حرکتش سوار شده نه بر ظاهر زندگی؛ هر چند ظاهر حیات مادی را هم توجه دارد و احیا می کند. لذا بهترین واژه برای بیان حرکت هستی بخش امام حسین؟ع؟ احیای «حق حیات طیبه است»، یعنی اسلام در میان حقوق برای بشر، نوع حیات را هم مدنظر قرار می دهد.
جمله معروف امام حسین؟ع؟ که در روز عاشورا خطاب به لشکریان دشمن می گوید «اگر دین ندارید لااقل آزادمرد باشید» به خوبی پیام آزادی و آزادگی انسانی او را می رساند. او در پاسخ به نامه های کوفیان که از بی عدالتی و خفقان و اسارت در چنگال حاکمان بی دین خسته شده بودند و به دنبال آزادی و رهایی می گشتند قیام کرد. آیا امام که بزرگ انسان آزادمنش عصر خود است می تواند فریاد دادخواهی مظلومان را بشنود و پاسخ آزادی خواهی آنان را ندهد؟ ایشان بارها ظلم و جور غیر انسانی معاویه و یزید را بیان کرده، فسق و بی عدالتی دستگاه حاکم را تذکر داده اند.
اگر امام حسین؟ع؟ بر حکومت یزید شورید، یعنی در پی آزاد کردن بشر از بند اسارت نفس و ظلم و جور اجتماعی بود. عاشورا در این نگاه تنها سمبلی است برای القای یک مفهوم بلند تاریخی، و آن چیزی نیست جز آزاد بودن و آزاد زیستن و احیای آزادی و آزادگی، همان که بزرگ ترین برنامه انبیاء نیز هست؛ آزادی های مادی و معنوی بشر.
نمونه کوچک این نگاه، در سیره عملی امام حسین؟ع؟ در روز عاشورا و نوع رفتار ایشان با اصحابشان دیده می شود، که حتی در شب سرنوشت ساز پیکار عظیم، همه را مختار می کند و آزاد می گذارد که خیمه را ترک کنند یا بمانند یعنی آزادی انسانی و احترام به آن در نهایت درجه.
قیام عاشورا به لحاظ محتوا و اهداف آن و به لحاظ بستر تاریخی ایجاد آن، نشان از تلاش مستمر در جهت احیاء و تبیین عدالت و مساوات به عنوان یک حق اساسی بشر دارد. اصولاًًًً یکی از زمینه های مخالفت مردم کوفه و سایر مسلمانان با امویان، ظلم و جور آن ها و بی عدالتی حاکم بر دستگاه ایشان بود؛ که خود را در نحوه تقسیم قدرت میان اقوام، فقر و اختلاف طبقاتی شدید (بی عدالتی اقتصادی) و بر هم خوردن تعادل در نظام معرفتی جهان اسلام با راه دادن افکار انحرافی در میان مسلمانان و ترویج رسمی آن ها به دست حکومت، نشان می داد.
امام حسین؟ع؟ حتی در سخت ترین صحنه های نبرد روز عاشورا تابلویی نمادین از احترام به تساوی حقوق انسان ها و کرامت یکسان آن ها به نمایش گذاشت. کسانی که امام حسین؟ع؟ خود را به بالین آن ها رسانده است عده معدودی هستند؛ که یکی از آن ها برده آزاد شده رومی بود که وقتی از روی اسب افتاد حضرت خود را به بالین او رساندند.[۳] این کوچک ترین نمونه از عملکرد امام حسین؟ ع؟ در سخت ترین شرایط در اعتقاد به تساوی بشر در بشریت آنهاست.
ناب ترین تابلوی عاشورایی درباره نحوه رفتار امام حسین؟ع؟ با لشکریان دشمن، هنگامی است که حضرت دستور می فرمایند که به تمام لشکریان دشمن آب دهند و حتی اسبان آن ها را نیز سیراب نمایند. یا آنجا که بارها سعی در ارشاد و اتمام حجت و هدایت آن ها نشان دادند و با آن ها از عجله در شروع جنگ نهی می کنند؛ یا از رفتار زشت و خصمانه و خشونت آمیز با خانواده و کودکان و زنان بازشان می دارند.[۴]
اکنون بشر پس از چهارده قرن به معارفی چون حقوق بشر رسیده و به آنها ـ البته از نگاه و با تفسیر خود ـ تصریح دارد؛ در حالی که ما گنجینه های دست نخورده ای از آنها را داشته و داریم و مسلماً جامع تر و کامل تر می توانیم از آنها بهره مند شویم و کل بشریت را از انوار آن منور و سعادتمند سازیم.
منابع
[۱] رنجبر، محسن؛ فلسفه قیام عاشورا، فصلنامه «تاریخ در آینه پژوهش »، پیش شماره ۳.
[۲] تحف العقول، ص ۲۳۹.
[۳] مطهری، حماسه حسینی، ج ۱، ص ۳۹۲.
[۴] غفوری چرخابی، حسین؛ عاشورا، انقلاب، انتظار، جلد دوم (مجموعه مقالات دومین کنگره سراسری عاشورا پژوهی).
منبع: مجله / معارف / آبان و آذر سال ۱۳۹۳ شماره ۱۰۵
هیچ نظری وجود ندارد