عبدالعظیم حسنی (۱۷۳-۲۵۲ ق) مشهور به شاه عبدالعظیم و سیدالکریم از عالمان سادات حسنی و از راویان حدیث. نسب او با چهار واسطه به امام حسن مجتبی(ع) میرسد. او را مردی با تقوا، معروف به امانت داری، صداقت در گفتار، عالم به امور دین، قائل به اصول دین شیعه ومحدث دانستهاند. شیخ صدوق، مجموعه روایات وی را با عنوان جامع اخبار عبدالعظیم گردآوری کرده است.
عبدالعظیم حسنی، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) را درک کرد. نقل است که ایمان خویش را بر امام هادی(ع) عرضه داشت و در زمان او وفات یافته است. حرم حضرت عبدالعظیم واقع در شهر ری، زیارتگاه شیعیان است. در برخی روایات ثواب زیارت قبر او برابر با ثواب زیارت قبر امام حسین(ع) دانسته شده است.
ولادت و نسب
عبدالعظیم بن عبدالله بن علی بن حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابیطالب، مشهور به عبدالعظیم حسنی، شاه عبدالعظیم و سیدالکریم، در پنج شنبه [[۴ ربیعالثانی]] سال ۱۷۳ق، در زمان حکومت هارون الرشید، در مدینه (درباره محل ولادت وی اختلاف است) متولد شد.[۱] [۲] پدرش عبدالله بن علی قافه و مادرش دختر اسماعیل بن ابراهیم بوده که به «هیفاء» موسوم است.[۳] نسب وی به امام مجتبی(ع) میرسد. نجاشی از عالمان شیعی میگوید: پس از رحلت وی به هنگام غسل، رقعهای در لباسش یافت شد که نسب وی در آن بدین صورت نوشته بود: من ابوالقاسم فرزند عبدالله، فرزند علی، فرزند حسن، فرزند زید، فرزند حسن بن علی بن ابی طالب هستم.[۴] محقق میرداماد نیز درباره وی مینویسد: او (عبدالعظیم) دارای نسب روشن و شرافت آشکار است.[۵]
همسر و فرزندان
همسر عبدالعظیم، دختر عمویش، خدیجه، دختر قاسم بن حسن امیر، مکنّی به ابومحمد بود. عبدالعظیم از او صاحب دو فرزند به نامهای محمد و ام سَلَمِه شد.[۶] شیخ عباس قمی در وصف محمد میگوید: مردی بزرگوار بود و به مقام زهد و عبادت شهرت داشت.[۷]
مصاحبت با ائمه(ع)
عبدالعظیم محضر چند امام را درک کرده است. آقا بزرگ تهرانی نقل میکند: عبدالعظیم حسنی، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) را درک کرده و ایمان خویش را بر امام هادی(ع) عرضه داشته و در زمان وی وفات یافته است.[۸]اما آیت الله خویی، همعصر بودن عبدالعظیم با امام رضا(ع) را رد میکند.[۹]
شیخ طوسی در کتاب رجالی خویش، وی را در زمره اصحاب امام عسکری(ع) نام میبرد.[۱۰] عزیزالله عطاردی نیز تصریح میکند با توجه به حالات عبدالعظیم حسنی و تحقیق در روایات وی، میتوان دریافت که او امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی(ع) را درک کرده است.[۱۱]
گفتهاند عبدالعظیم هرگاه وارد مجلس امام جواد(ع) یا امام هادی(ع) میشد، با کمال ادب و خضوع و غایت حیا و تواضع، در حالی که دستهای خود را از ردا بیرون آورده بود، به محضر آن امامان سلام عرض می کرد و امام پس از جواب سلام، او را نزدیک خود میخواند و در کنار خویش مینشاند؛ به حدّی که زانوی او به زانوی امام میچسبید و امام، کاملا از احوال او سؤال میکرد. این برخورد موجب حسرت و غبطه دیگران میشد.[۱۲]
زندگی در دوران سرکوب شیعیان
دوران زندگی عبدالعظیم مصادف با شرایط خفقان و سرکوب شیعیان توسط بنی عباس بود. عبدالعظیم نیز همچون پدرانش سالها تحت تعقیب بود. او گرچه زمانی که در مدینه، بغداد و سامرا میزیست روش تقیه را در پیش گرفته و عقیده و مرام خود را پنهان میداشت، ولی بااین حال مورد غضب متوکل و معتز بود.[۱۳]
هجرت به ری
بنابرگزارشهای تاریخی، عبدالعظیم در زمان معتز خلیفه عباسی، به جهت اذیت و آزار و ترس از قتل، به امر امام هادی(ع) از سامرا به ری – که از پایگاههای مهم عباسیان بود – هجرت کرد. برخی هم نقل کردهاند به قصد زیارت قبر علی بن موسی الرضا(ع) به قصد خراسان هجرت کرد و در ری برای زیارت حمزه بن موسی بن جعفر(ع) توقف کرد و در آن جا مخفی شد.[۱۴]
نجاشی به نقل از احمد بن محمد بن خالد برقی ماجرا را این گونه روایت میکند: عبدالعظیم در حال فرار از سلطان، به ری آمد و در سرداب خانه مردی از شیعیان در محله «سکه الموالی» ساکن شد. او در همان سرداب به عبادت میپرداخت. روز را روزه میگرفت و شب را به عبادت میگذراند. وی مخفیانه از منزل بیرون میآمد و به زیارت قبری میرفت که میگفت: این قبر مردی از فرزندان موسی بن جعفر(ع) است. پیوسته در آن سرداب بود و خبر ورود او به شیعیان آل محمد یکی پس از دیگری میرسید تا اکثر شیعیان با وی آشنا شدند.[۱۵]
رحلت عبدالعظیم حسنی در ۱۵ شوال سال ۲۵۲ ه.ق در زمان امام هادی(ع) بوده است.[۱۶]آنچه درباره چگونگی رحلت عبدالعظیم حسنی آمده، دو قول مرگ طبیعی و شهادت را روایت کرده است. نجاشی نقل میکند: عبدالعظیم بیمار شد و از دنیا رفت.[۱۷]شیخ طوسی نیز میگوید: عبدالعظیم در ری وفات یافت و قبر او در آنجاست.[۱۸]
در مقابل، روایتی نیز هست که قائل به زنده به گور کردن و شهادت عبدالعظیم شده است. طریحی مینویسد: از اولاد ابوطالب، کسی که در ری زنده مدفون شد عبدالعظیم حسنی است.[۱۹] ولی واعظ کجوری در این باره تصریح میکند: در کتاب رجال و انساب، از احوال حضرت عبدالعظیم تفحص نمودم و از شهادت آن جناب خبری صحیح و موثق نیافتم.[۲۰]
مدفن و ثواب زیارت عبدالعظیم
بنا بر نقل محدث نوری، فردی از شیعیان، رسول اکرم(ص) را در عالم رؤیا زیارت میکند که به او میفرماید: فردا یکی از اولاد من در باغ سیب در منزل عبدالجبار بن عبدالوهاب رازی تشییع و دفن خواهد شد. وی آن باغ را خرید و وقف عبدالعظیم و دیگر شیعیان کرد که در آن دفن شوند.[۲۱] به همین علت، آرامگاه وی به «مسجد شجره» یا «مزار نزدیک درخت» معروف است.[۲۲] [۲۳]
شیخ صدوق در باب زیارت مرقد وی، روایتی را نقل میکند که فردی از اهالی ری بر امام علی النقی(ع) وارد شد و گفت: به زیارت حضرت سیدالشهداء(ع) مشرف شدم. امام(ع) فرمود: ثواب زیارت قبر عبدالعظیم که نزد شماست مانند کسی است که قبر حسین بن علی(ع) را زیارت کرده است.[۲۴]
تشکیک در تاریخ تولد و وفات
آیت الله رضا استادی در مجله نور علم معتقد است که قدیمیترین منبعی که تاریخ تولد و وفات عبدالعظیم حسنی را ذکر کرده کتاب نور الآفاق نوشته جواد شاه عبدالعظیمی (م۱۳۵۵ق) است. استادی با کنار هم گذاشتن مطالب متعددی از این کتاب نتیجه میگیرد بسیاری از گفتههای او فاقد استناد و بلکه ساختگی است. یکی از همین سخنان ساختگی، تاریخ تولد و وفات حضرت عبدالعظیم حسنی است که از کتاب او به چند کتاب دیگر نیز راه یافته است. [۲۵] چند سال بعد از انتشار مقاله استادی، رسول جعفریان پژوهشگر تاریخ اسلام خلاصهای از تحقیقات استادی را منتشر کرد.[۲۶]
فضائل و مقامات
علامه حلی در شرح حال وی، او را عالمی پرهیزکار معرفی میکند.[۲۷] محدث نوری درباره فضائل عبدالعظیم حسنی از رساله صاحب بن عباد نقل میکند: او مردی با ورع، پارسا، معروف به امانت، صداقت در گفتار، عالم به امور دین، قائل به توحید و عدل و دارای احادیث بسیار بود.[۲۸] تقوا پیشگی و درستکاری عبدالعظیم حسنی باعث بلندی جایگاه و مقام وی نزد ائمه اطهار بود.[۲۹]
در بیان امام معصوم(ع)
امام هادی(ع) در سفری که عبدالعظیم به سامرا داشته، او را تصدیق میکند. امام هادی(ع) وی را این گونه خطاب میکند: یا اباالقاسم! تو به حق ولی ما هستی… تو همان دینی را که پسندیده خداست، از ما گرفتهای… خداوند تو را با گفتار ثابت در دنیا و آخرت تثبیت کند.[۳۰] [۳۱] این گفتگو میان امام و عبدالعظیم به «حدیث عرض دین» مشهور است.
مقام علمی
ابو تراب رویانی میگوید: شنیدم که ابو حماد رازی میگفت در سامرا بر امام هادی(ع) وارد شدم و از بعضی مسائل حلال و حرام پرسیدم. چون قصد وداع داشتم حضرت فرمود: چنانچه در امور دینی در [تشخیص] حلال و حرام، مسئلهای بر تو دشوار شد، از عبدالعظیم بن عبدالله حسنی سؤال کن و سلام مرا به او برسان.[۳۲]
روایات عبدالعظیم
در کتب حدیثی و متون روایی، بیش از صد روایت از عبدالعظیم حسنی آمده است. صاحب بن عباد میگوید: وی کثرت روایت و حدیث دارد و از امام جواد(ع) و امام هادی(ع) روایت میکند.[۳۳]
از وی کتابهایی در دست است؛ مانند کتاب «خُطَب امیرالمؤمنین»[۳۴]و کتاب «یوم و لیله»[۳۵] که ظاهرا اعمالی است که بر حسب اخبار ائمه اطهار(ع) با اذکار خاصه روایت شده است و هر مکلفی میتواند در تمام روز و شب از مستحبات و واجبات به جا آورد.[۳۶] از وی کتابی با عنوان «روایات عبدالعظیم حسنی» نیز شهرت دارد.[۳۷]
عدهای از بزرگان شیعه احادیثی را از عبدالعظیم حسنی روایت کردهاند و شیخ صدوق، مجموعه روایات وی را با عنوان «جامع اخبار عبدالعظیم» گردآوری کرده است.[۳۸]در شمار احادیثی که وی بیواسطه از امامان(ع) نقل میکند، دو روایت از امام رضا(ع)، ۲۶ روایت از امام جواد(ع) و ۹ روایت از امام هادی(ع) است و روایات باواسطه وی هم به ۶۵ حدیث میرسد.
آثار درباره عبدالعظیم
برای معرفی شخصیت حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در خرداد سال ۱۳۹۲ش، کنگرۀ بزرگداشت حضرت عبد العظیم حسنی(ع) در تالار شیخ صدوقِ آستانه مقدس ایشان برگزار شد و مجموعه آثار این کنگره در ۲۹ جلد منتشر گردید، جمله:
- رساله فی فضل سیدنا عبد العظیم الحسنی المدفون بالری، نوشته صاحب بن عباد.
- أخبار عبد العظیم بن عبد الله بن علی بن الحسن بن زید بن الحسن بن علی بن أبی طالب(ع)، نوشته شیخ الصدوق، و در الذریعه به نام “حیاه عبد العظیم الحسنی” ذکر کرد.
- جنات النعیم فی أحوال سیدنا الشریف عبد العظیم، عربی، نوشته ملا اسماعیل کزازی اراکی متوفای سال ۱۲۳۶ق.
- روح وریحان، یا جنه النعیم والعیش السلیم فی أحوال السید الکریم والمحدث العلیم عبد العظیم الحسنی (علیهالسلام)، فارسی، نوشته : الحاج الشیخ باقر کجوری مازندرانی متوفای سال ۱۲۵۵ق.
- التذکره العظیمیه، عربی، نوشته الحاج الشیخ محمد إبراهیم الکلباسی متوفای سال ۱۳۶۲ق.
- الخصایص العظیمیه فی أحوال السید أبی القاسم عبد العظیم بن عبد الله الحسنی(ع)، نوشته شیخ جواد شاه عبدالعظیمی متوفای سال ۱۳۵۵ق.
- عبد العظیم الحسنی حیاته ومسنده،
- مسند حضرت عبد العظیم حسنی، فارسی، نوشته عزیز الله عطاردی قوچانی، متوفای ۳ مرداد ۱۳۹۲.
- آشنائی با حضرت عبد العظیم حسنی(ع) ومصادر شرح حال او، نوشته رضا استادی.
- بررسی کلی روایات حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، نوشته محمد کاظم رحمان ستایش.
- شناخت نامه حضرت عبد العظیم حسنی وشهر ری، نوشته سید محمد حسین حکیم و علی أکبر زمانی نژاد.
- مجموعه مقالات کنگره حضرت عبد العظیم حسنی(ع).
همچنین:
- حکمت نامه حضرت عبد العظیم الحسنی(ع)، فارسی، نوشته محمد محمدی ریشهری.
- عبدالعظیم الحسنی العالم الفقیه والمحدّث المؤتمن، سیرته ومسنده، عربی، نوشته أحمد بن حسین العبیدان.
- تهرانی، الذریعه، ج۷، ص۱۶۹.
- بر آستان کرامت، ۱۳۹۲ش، ص۵.
- ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ش، ص۹۴.
- نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۸.
- میرداماد، الرواشح السماویه، ۱۴۲۲ق، ص۸۶.
- جنه النعیم، ج۳، ص۳۹۰. ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ش، ص۹۴.
- قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۸۵.
- تهرانی، الذریعه، ج۷، ص۱۹۰.
- خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۵۳.
- طوسِی، رجال طوسی، ص۴۰۱.
- عطاردی، عبدالعظیم الحسنی حیاته و مسنده، ۱۳۸۳ش، ص۳۷.
- زندگانی حضرت عبدالعظیم(ع)، ص۳۰.
- بر آستان کرامت، ۱۳۹۲ش، ص۷.
- کجوری، جنه النعیم، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۱۳۱.
- نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۸.
- تهرانی، الذریعه، ج۷، ص۲۹۰.
- نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۸.
- طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۱۹۳.
- طریحی، المنتخب، ۱۳۶۹ق، ص۸.
- کجوری، جنه النعیم، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳۶۰.
- نوری، خاتمه مستدرک، ۱۴۱۵ق، ج۴، ۴۰۵.
- ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ش، ص۹۴.
- بر آستان کرامت، ۱۳۹۲ش، ص۱۲.
- صدوق، ثواب الاعمال، ۱۳۶۸ش، ص۹۹.
- مجله نور علم شماره ۵۰-۵۱ ص ۲۹۷-۳۰۱
- انتقادهای رسول جعفریان درباره دو تاریخ ساختگی
- حلی، خلاصه الاقوال، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۶.
- نوری، خاتمه مستدرک، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- بر آستان کرامت، ۱۳۹۲ش، ص۹.
- صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، ص۴۱۹ و ۴۲۰.
- فتال، روضه الواعظین، ص۳۱ و ۳۲.
- نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۷، ص۳۲۱.
- عطاردی، مسند الامام الجواد، ص۳۰۲.
- نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۷.
- تهرانی، الذریعه، ج۷، ص۱۹۰.
- کجوری، جنه النعیم، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۱۸۲.
- نوری، خاتمه مستدرک، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- صدوق، الهدایه، ۱۴۱۸ق، ص۱۷۴. (مقدمه)
هیچ نظری وجود ندارد