شخصيت عكرمه از دیدگاه اهل‏ سنت

شخصيت عكرمه از دیدگاه اهل‏سنت

زركلى عكرمه را چنين معرفى مى‏كند: عكرمة بن عبدالله بربرى در سال 25 ق در مدينه به دنيا آمد. وی شاگرد ابن عباس بود و از مردم زمانش آشناتر به تفسير و… بود. مسافرتهاى زيادى كرد. شش ماه نزد نجده حرورى ماند و پس از آن انديشه نجده را تبليغ مى‏كرد و به بلاد مغرب مسافرت كرد و مردم آن منطقه انديشه‏هاى صفريّه (يكى از گروههاى انشعابى خوارج) را از او آموختند، آن گاه به مدينه بازگشت. حاكم مدينه او را خواست، ولى وى پنهان شد تا اين كه در سال 105 ق از دنيا رفت.⁽[1]⁾

شخصيت عكرمه از دو زاويه زیر قابل بررسى است

الف – فكرى:

عكرمه از نظر فكرى از خوارج محسوب مى‏شود.

ابن ابى الحديد مى‏نويسد:

از مشهورترين كسانى كه انديشه خارجى داشتند و از خوارج محسوب مى‏شدند و سخن على × درباره آنان به تحقق پيوسته، عكرمه است.⁽[2]⁾

از مبرد نقل شده است كه از انديشمندانى كه طرفدار خوارج بودند، عكرمه است.⁽[3]⁾

با توجه به اسناد و مدارك، شكى باقى نمى‏ماند كه عكرمه طرفدار و از مبلغان خوارج بوده است، بخصوص اين كه شش ماه در يمامه و نزد «نجدة بن عامر» مانده است و با او به عنوان اميرالمؤمنين بيعت كرده و از آن جا نيز به مغرب رفته و اين انديشه را تبليغ كرده است.⁽[4]⁾

با توجه به روشن شدن طرز تفكر عكرمه، و اين كه او از طرفداران خوارج است و آنان على × را كافر مى‏دانند (العياذبالله)، تلاش وى براى از ميان بردن فضيلت على × و خاندان او در اين آيه و جايگزين كردن ديگران در شأن نزول آيه روشن مى‏شود.

همچنين روشن مى‏شود كه اين تلاش عكرمه يك حركت علمى نيست كه احساس كرده باشد بدعتى در دين اتفاق افتاده است كه بايد به هر قيمتى حتى با فرياد زدن در كوچه و بازار جلو آن را گرفت؟!؛ زيرا همان‏طور كه در آينده نقل مى‏كنيم، او از آن جا كه از مبلغان انديشه‏هاى انحرافى خوارج بوده چندان پایبند به دين نبوده است.

گذشته از آن كه با توجه به تاريخ تولد عكرمه – كه 15 سال بعد از ارتحال رسول‏خدا |، است – اگر فرض كنيم كه اين آيه در آخرين روز حيات رسولخدا | نازل شده باشد كه چنين نيست، تا شكل‏گيرى شخصيت علمى او حدود 40 – 30 سال فاصله دارد.

با اين كه او عصر نزول را درك نكرده است از كجا با اين قاطعيت مى نویسد اين آيه درباره همسران پیامبر نازل شده است؟! از همه اين سخنان كه بگذريم، جامعه اسلامى عصر عكرمه نيز بر اين باور بوده است كه آيه درشأن اصحاب كساء نازل شده است و چون فهم جامعه اسلامى برخلاف انديشه عكرمه بوده است با تعجب به آنان خطاب مى‏كند: «اين تذهبون»؟

بنابر اين ساخت روايت و نسبت دادن آن به ابن‏عباس مفسر مشهور، تنها براى ترور شخصيت امام على × است و این گونه تلاشها نه اولين‏بار بوده است و نه آخرين بار خواهد بود.

ب – قولى:

اثبات صداقت راوى در گفتار، يكى از اركان مهم پذيرش حديث است كه اثبات اين كار بر عهده علماى علم رجال است. عده‏اى از علماى رجال سخنانى از عکرمه نقل كرده‏اند كه او را در حد يك كافر معرفى مى‏كند⁽[5]⁾ و عده‏اى كه به او تا اين حد بدبين نيستند او را يك دروغگوى حرفه‏اى مى‏دانستند.

يحيى بن سعيد انصارى درباره او مى‏گفت:

«كان كذّابا»؛⁽[6]⁾ عكرمه يك دروغگوى حرفه‏اى بود».

يحيى بن البكاء مىنویسد:

از عبدالله بن عمر شنيدم كه به غلامش نافع مى‏گفت: واى بر تو اى نافع، بترس از خدا، مبادا كه مثل عكرمه كه بر ابن‏عباس دروغ مى‏بست، بر من دروغ بندى.⁽[7]⁾

از سعيد بن مسيب نقل شده است كه به غلامش برد مى‏گفت: اى برد! مراقب باش آن‏گونه كه عكرمه بر ابن‏عباس دروغ مى‏بست، بر من دروغ نبندى.⁽[8]⁾

مالك ابن انس براى عكرمه اعتبارى قائل نبود و او را ثقه نمى‏دانست و دستور مى‏داد كسى از او حديث فرا نگيرد.^([9])

احمد بن حنبل مى‏گفت: «عكرمه مضطرب الحديث است».⁽[10]⁾

آراى بسيارى او را تضعيف كرده‏اند يا اين که دست کم او را توثيق نكرده‏اند ولى در ميان دانشمندان عده‏اى نيز بدون توثيق او، از او ستايش كرده‏اند كه اين ستايش‏ها از دانش اوست نه از صداقت او.

پس براساس قاعده علمى كه گفته‏اند؛ اگر درباره شخصى هم توثيق داشته باشيم و هم تضعيف، تضعيف و جرح مقدم است و نبايد به سخن او اعتماد كرد.

([1]) الاعلام، ج 4، ص 244.

([2]) شرح نهج‏البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 5، ص 76.

([3]) الخوارج اصول و عقايد، ص 135.

([4]) همان.

([5]) الضعفاء الكبير، ج 3، ص 374؛ ميزان الاعتدال، ج 5، ص 117؛ تهذيب الكمال، ج 19، ص 278.

([6]) تهذيب الكمال، ج 19، ص 282؛ الضعفاء الكبير، ج 3، ص 373؛ ميزان الاعتدال، ج 5، ص 116؛ تهذيب التهذيب، ج 4، ص 170.

([7]) تهذيب التهذيب، ج 4، ص 169.

([8]) همان، ص 170.

([9]) تهذيب التهذيب، ج 4، ص 170.

([10]) همان.