شیعه در عصر عمر و عثمان

 
شيعه در ايام خلافت عمر بن خطاب
عمر بن خطاب با توجه به نقش مهمّى كه در دوران خلافت ابوبكر داشت، به خلافت رسيد و بدين جهت با مخالفت روبرو نشد. امام على ـ عليه السّلام ـ و شيعيان با اين اقدام مخالف بودند، اما بيعت سريع مردم، فرصتى براى مخالفت امام و شيعيان باقى نگذاشت. سابقه رفتار تند عمر در دوران خلافت ابوبكر، زمينه هرگونه مخالفت عملى را منتفى مى ساخت.[28]
على ـ عليه السّلام ـ اگر چه ميراث خويش را بر باد رفته و خود را شايسته رهبرى مى دانست، ولى براى حفظ موقعيّت حسّاس جهان اسلام، هم چنان سكوت توأم با بيان حقّ و حقيقت ، و تذكّر به حقّانيت خود را ادامه مى داد.
شيعيان نيز همانند امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ سكوت معنادارى داشتند، آنها اگر چه سكوت كرده و به جهت حفظ اسلام و وحدت مسلمين دست به اقدامى عملى عليه حكومت وقت نمى زدند ولى با بيانات خود با آنان مخالفت مى ورزيدند.
عمر بن خطاب در مجلسى گفت: « دليل قريش در انتخاب نكردن على ـ عليه السّلام ـ به خلافت اين بود كه آنان كراهت داشتند خلافت و نبوت در يك خاندان جمع شود . ابن عباس كه در آن مجلس بود در برابر اين سخن عمر موضع گيرى كرده خطاب به او فرمود:
قريش نسبت به آنچه كه خداوند نازل كرده بود كراهت داشتند.»[29]
شيعه در ايام خلافت عثمان
عثمان شيوه دو خلقه پيشين را دنبال نكرد . ابتدا واليان عمر را از ولايات برداشت و بستگان خود را بركار گماشت. حكم بن العاص را كه پيامبر ـ صل الله عليه و آله ـ به طائف تبعيد كرده بود به ميدنه برگرداند و خزانه مسلمين را به او سپرد .
مروان بن حكم را مشاور خويش قرار داد و يك پنجم زكات شمال آفريقا را كه مبلغ دو ميليون و پانصد و بيست هزار دينار بود به وى بخشيد و او را به دامادى خويش برگيزد.
وى از بيت المال بصره مبلغ ششصد هزار دهم به داماد ديگر خويش، عبدالله بن خالد بن اسيد، حواله كرد. عبد الله بن عامر، پسر دائى خويش را كه نوجوانى بود به حكومت بصره انتخاب كرد. عبدالله بن سعد بن ابى سرح، برادر رضاعى خود ـ كه پيامبر ـ صل الله عليه و آله ـ در فتح مكه به سبب ارتداد وى دستور قتلش را صادر كرده بود، به حكومت مصر و خراج آن سرزمين برگزيد . وليد بن عقبه بن ابى معيط برادر مادرى خود را به كوفه فرستاد و پس از فساد و تباهى و شراب خوارى او سعيد بن عاص، فاميل ديگر خود، را به آن شهر گماشت . سعيد با اعمال سياست اشرافيِ اموى و بيان اين كه سواد عراق از براى قريش است، موجب اعتراض و شورش مردم كوفه گرديد.[30]
در اين دوران على ـ عليه السّلام ـ و شيعيان در مقابل بدعت هاى عثمان و واليانش ساكت نمى نشستند.
ابن ابى الحديد مى نويسد:
« بيشتر تاريخ نويسان و عالمان اخبار بر آن اند كه عثمان ابتدا اباذر را به شام تبعيد كرد و بعد از آن كه معاويه از او به عثمان شكايت كرد او را به مدينه خواست و از مدينه، به خاطر مخالفت با خليفه، به ربذه تبعيد نمود.»[31] زمانى كه ابوذر را به ربذه تبعيد كردند و على ـ عليه السّلام ـ و فرزندانش او را بدرقه نمودند، ابوذر نگاهى به امام ـ عليه السّلام ـ كرد و گفت وقتى شما و فرزندانت را مى بينم به ياد سخن رسول خدا ـ صل الله عليه و آله ـ در مورد شما مى افتم و گريه مى كنم.[32]
و نيز از پيامبر اكرم ـ صل الله عليه و آله ـ نقل مى كرد كه فرمود: « زود است كه شما را فتنه فرا رسد، اگر گرفتار آن شديد بر شما باد عمل به كتاب خدا و اقتدا به على بن ابى طالب ـ عليه السّلام ـ.»[33]
در زمان خلافت عثمان بر درب مسجد رسول خدا ـ صل الله عليه و آله ـ ايساد و در خطبه اى كه ايراد كرد فرمود: « اى مردم ! محمد وارث علم آدم و فضائل انبياست، وعلى بن ابى طالب وصى محمد و وارث علم اوست ….»[34]
بلاذرى مى نويسد: « مقداد بن عمرو، عمار بن ياسر، طلحه و زبير با تعداد ديگرى از اصحاب رسول خدا ـ صل الله عليه و آله ـ به عثمان نامه نوشتند و او را به نكاتى چند تذكر دادند و او را از خدا ترساندند . و در ضمن تهديد كردند كه اگر به تذكرات آنان گوش فرا ندهد بر ضدّ او اقدام خواهند كرد. عمار نامه را گرفته نزد عثمان آورد به مجرد اين كه صدر نامه را براى او خواند، عثمان با غضب به او گفت: آيا تو از بين دوستانت جرأت خواندن نامه تهديد آميز را براى من داري؟ عمار در جواب گفت دليلش اين است كه ناصح ترين قوم خود به تو هستم عثمان در جواب گفت: دروغ مى گوئى اى فرزند سميّه. عمّار گفت: به خدا سوگند من پسر سميه و فرزند ياسرم. سپس عثمان به غلامش دستور داد كه دست و پاى او را بشكنند. آن گاه با دو پايش در حالى كه در كفش بود شروع به لگد زدن به عمار كرد كه بر اثر آن « فتق » بر او عارض شد.»[35]
پی نوشتها:[28] . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 133؛ كامل ابن اثير، ج2، ص 135.[29] . شرح ابن ابى الحديد، ج12، ص 53.
[30] . الاخبار الطوال، ص 175؛ تاريخ يعقوبى، ج2، ص 164؛ مروج الذهب، ج 1، ص 435 … .[31] . شرح ابن ابى الحديد، ج2، ص 316.[32] . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 173.[33] . انساب الاشراف، ج2، ص 118.[34] . همان، ج2، ص 170 .[35] . انساب الاشراف، ج5، ص 49؛ شرح ابن ابى الحديد، ج1، ص 239.
منبع : شيعه شناسى و پاسخ به شبهات، على اصغر رضوانى، ص57