عدالت گستری در حکومت مهدوی

امام مهدی(عج) پیام‌آور عدالت
در دوران ظهور، اصل عدالت در همه مسائل کلی و فرعی هستی جریان می‌یابد، به‌گونه‌ای که هیچ ستمی به احدی روا نمی‌شود، چنان‌که امام رضا7 می‌فرماید:خدا به وسیله وی زمین را از هرگونه ستمی پاک می‌گرداند و آن‌گاه که ظهور کند، قانون عادلانه را در بین مردم رواج می‌دهد؛ در نتیجه، هیچ کس به کس دیگر ظلم روا نمی‌دارد.(کمال الدین، ج 2، ص 372)امام کاظم7 درباره آیه کریمه »یُحییِ الْاَرْضَ بَعْدَ موت‌ها؛ زمین را پس از مردن زنده می‌کند« (روم: 24) فرمود:این زنده کردن زمین با باران نیست، بلکه خداوند مردانی را برمی‌انگیزد تا عدالت را زنده کنند، پس زمین در پرتو عدل زنده می‌شود و بی‌گمان، اجرای حد خدا در زمین، مفیدتر از چهل روز بارندگی است.(مکیال المکارم، ج 1، ص 81)آن‌گاه که روزگار حاکمیت آن امام موعود فرا رسد، طعم شیرین عدالت به همه جهانیان چشانده می‌شود. امام باقر7 در این‌باره می‌فرماید:پس از ظهور مهدی(عج) هیچ حقی از کسی بر عهده دیگری نمی‌ماند، مگر آنکه آن حضرت آن را می‌ستاند و به صاحب حق می‌دهد.(تفسیر عیاشی، ج 1، ص 62)امنیت، یکی از شاخصه‌های حکومت مهدوی یکی از ویژگی‌های حکومت حضرت مهدی(عج)، برقراری صلح و امنیت است، همان‌گونه که امام حسن مجتبی7 در حدیثی می‌فرماید:»در دوران سلطنت و دوران فرمان‌روایی او، درندگان با یکدیگر آشتی می‌کنند«.(طبرسی، احتجاج، ج 2، ص 291)افزون بر روایت‌ها، در بسیاری از کتاب‌های آسمانی هم بر این امر تصریح شده است، برای مثال در کتاب اشعیای نبی آمده است:مسکینان را به عدالت داوری خواهد کرد، برای مظلومان زمین به راستی حکم خواهد کرد، گرگ با بره سکونت خواهد کرد و پلنگ با بزغاله خواهد خوابید و گوساله پرواری و شیر با هم و طفل کوچک، آن‌ها را خواهد راند. در تمام کوه مقدس من، ضرر و فسادی نخواهند کرد، زیرا جهان از معرفت خداوند پر خواهد شد.(»عهد عتیق« اشعیای نبی، فصل 11، بند 1 – 10)نبی مکرم اسلام در بیانی کوتاه، امنیت و آرامش را این‌گونه نشان می‌دهد:»زنی بر هودجی نشسته، از حجاز تا عراق در کمال آسایش طی طریق می‌کند و از چیزی نمی‌هراسد«.(کنزالعمال، ج 14، ص 572)و امام باقر7 در فرازی دیگر می‌فرماید: »حتی لا یُری اَثَرٌ مِنَ الظلم؛ تا جایی که دیگر نشانی از ظلم دیده نمی‌شود«.(طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ج 7، ص 88)امام صادق7 نیز گستره عدل مهدوی را در جمله‌ای بسیار زیبا این‌گونه بیان می‌کند: »به خدا سوگند! عدالت او در داخل خانه‌هایشان به آن‌ها می‌رسد، همان‌گونه که سرما و گرما به داخل خانه‌هایشان نفوذ می‌کند«.(نعمانی، الغیبة، ص 297)این‌ها اندکی از بسیار و قطره‌ای از دریای روایت‌های وارد شده از امامان نور است درباره گستره عدلِ تنها بازمانده حجج الهی و تنها ذخیره پروردگار برای نمایش عدل و داد بر فراز پهن دشت جهان.عدالت فراگیر مهدوی با ظهور مهدی(عج) عدالت و امنیت، فرجامی خوش می‌یابد. امام علی7 درباره عدالت گستری و ایمنی عصر ظهور و سرشاری آن دوره از این برکت‌ها، می‌فرماید:اگر به تحقیق قائم ما قیام کند، به واسطه ولایت و عدالت او، آسمان آن‌چنان که باید ببارد می‌بارد و زمین نیز رستنی‌هایش را بیرون می‌دهد و کینه از دل‌های بندگان زدوده می‌شود و میان دد و دام آشتی برقرار می‌شود، به گونه‌ای که یک زن میان عراق و شام پیاده خواهد رفت و آسیبی نخواهد دید و هر جا قدم می‌گذارد، همه سبزه و رستنی است.(تحف العقول، ص 110)از این دسته روایات‌ها برمی‌آید که در حکومت مهدی(عج)، عدالت فراگیر است و همه بهره‌های آسمان و زمین بدون تبعیض نصیب همگان خواهد شد، همان‌گونه که امام حسین7 در فرازی مهم می‌فرماید: »هنگامی که قائم قیام می‌کند، عدل گسترده می‌شود و این گستردگی عدالت، نیکوکار و فاجر را دربرمی‌گیرد«.(بحارالانوار، ج 27، روایت 24، ص 90)از دیگر نشانه‌های بی‌نظیر حکومت مهدوی، تقسیم درست و برابر بیت‌المال و اموال مشترک عمومی است، چنان‌که امام باقر7 فرموده است:وقتی قائم اهل بیت قیام کند، [بیت المال] را با مساوات تقسیم می‌کند و نسبت به شهروندان عدل می‌ورزد. پس هر کس او را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و سرکشی نسبت به او، همانند سرکشی و گناه نسبت به خداست.(همان، ج 52، روایت 103، ص 350)بدیهی است که عدالت گستری حضرت مهدی(عج) خود، زمینه‌ساز تقویت و پایندگی مشروعیت حکومت ایشان خواهد بود و دل‌های بیشتر مردم را جذب خواهد کرد. پیامبر گرامی اسلام در این‌باره روایت می‌کند:»وی زمین را از عدل و قسط پر می‌کند، همان‌گونه که از ستم و جفاکاری پر شده بود. هم، ساکنان آسمان و هم، ساکنان زمین از او خشودند«.(همان، ج 1، ح 11، ص 591)عدالت و امنیت، همواره از آرزوهای دیرینه ساکنان زمین و سرلوحه دعوت انبیا و اولیای الهی بوده است که سرانجام، امام عصر(عج) این نهضت را به اذن خداوند با خوشی به پایان خواهند برد و فرد فرد آدمیان بدون هیچ‌گونه تبعیض و گزینشی، طعم شیرین عدالت و امنیت مهدوی را خواهند چشید. آسمان‌ها و زمین نیز با پیشه کردن عدالت، همه نعمت‌های خود را در اختیار بشر قرار می‌دهند و ترس و ناامنی و بی‌عدالتی، جای خود را به آرامش و عدل خواهد داد. عدالت مهدوی حکم می‌کند که ملاک گزینش کارگزاران نیز شایستگی و کاردانی آن‌ها باشد.فقرزدایی در حکومت مهدوی اسلام با پذیرش کامل »معیار نیاز« که مبتنی بر حق زندگی برای همگان است، تداوم فقر را تحمل نمی‌کند و با آن به شدت مبارزه می‌کند. یکی از نگرانی‌های بزرگ اولیای الهی، پیامبر گرامی اسلام و امیرمؤمنان علی7، در تمامی لحظه‌های زندگی‌شان این بود که فقر و نابرابری را از چهره افراد جامعه بزدایند و از راه کسب و کار آبرومندانه و به کارگیری سیاست‌های صحیح اقتصادی، درآمدی کافی و حلال برای مردم فراهم شود.حکومت حق، شرایطی را ایجاد می‌کند که در آن، مردم کمترین امکانات اساسی زندگی را داشته باشند و برای همه کسانی که جویای کارند، امکان کار فراهم باشد و افرادی هم که درآمد کافی ندارند یا به هر علتی نمی‌توانند کار کنند، درآمدی به اندازه نیازشان دریافت کنند.امام علی7 در دوران حکومت کوتاه خود، دست کم در کوفه جزئی‌ترین امکانات اساسی را برای عموم مردم تأمین کرد، چنان که خود می‌فرمود:»کسی در کوفه نیست که در رفاه به سر نبرد، حتی پایین‌ترین افراد نان گندم می‌خورد، سرپناه دارد و از آب گوارا می‌نوشد«.(همان، ج 40، ص 327)امام زمان(عج) نیز پس از امامان معصوم: در زدودن فقر می‌کوشد و نه تنها فقر را کاهش می‌دهد، بلکه به حذف کامل آن توفیق می‌یابد. از یک سو سرمایه‌های مادی فزونی می‌یابد و رشد اقتصادیِ پایدار پدید می‌آید و از دگر سو این امکانات، عادلانه توزیع می‌شود و فشار و ستم سودجویان زیاده‌خواه از بین می‌رود. سرانجام، مردم نیز سرشار از روحی الهی و آراسته به اخلاق و معرفت و تقوا می‌شوند، چنان‌که دامنه حرص و آز که سرچشمه گناهانی چون تکاثر و بخل و احتکار و تنازع است، برچیده می‌شود.از پیامبر اکرم6 روایت است: »در زمان مهدی(عج) مال خرمن می‌شود، هر کس نزد مهدی آید و گوید به من مالی ده! مهدی بی‌درنگ بگوید بگیر«.(بحارالانوار، ج 51، ص 88)و اینکه خود مردم هم نیازهای یکدیگر را با جان و دل برآورده می‌کنند. از امام باقر7 در این‌باره سخنی هست که:هنگامی که قائم7 قیام کند، رفاقت و دوستی خالصانه (در میان مردم) رایج می‌شود. اگر مردی دست در جیب برادرش فرو بَرَد و به اندازه نیازش بردارد، برادرش او را منع نمی‌کند.(همان، ج 52، ص 372)عزل و طرد کارگزاران ناصالح منش رفتاری امیرالمؤمنین علی7 با کارگزاران خود، از نمونه‌های عالی تأکید عملی امامان معصوم بر لزوم عدالت‌گستری کارگزار است. برخوردهای آموزنده حضرت با برخی از کارگزاران خطاکار حتی در خطاهای کوچک، از نمونه‌های شایان ذکر در سیره ایشان است، برای مثال می‌توان به نامه توبیخ‌آمیز آن حضرت به عثمان بن حنیف، والی بصره به خاطر شرکت در مجلس میهمانی یکی از اشراف بصره اشاره کرد.(نک: نهج‌البلاغه، نامه 53)این‌گونه دقت و بررسی در عملکرد کارگزاران، از عدالت و سلامت فکری و عملی حکومت حکایت دارد.درباره کارگزاران حکومت حضرت حجت7 پس از ظهور نیز اوصافی در برخی روایت‌ها آمده است که هم نشان از عدالت و تقوای کم‌نظیر آنان دارد و هم از صلاحیت و تلاش و استقامت آنان سخن می‌گوید.امام سجاد7 درباره یاوران و کارگزاران حضرت حجت می‌فرماید:هنگامی که قائم ما قیام کند، خداوند از دل‌های شیعیان ما دفع آفت کند و دل‌هایشان را چون پاره‌های آهن کند و قوّت یک تن از آنان را همچون قوّت چهل مرد سازد و آنان حاکمان الهی بر روی زمین باشند.(بحارالانوار، ج 52، ص 317)امام صادق7 نیز در توصیف آنان فرموده است:همانا یکی از آنان، قوّت چهل مرد دارد و قلبش از پاره‌های آهن محکم‌تر است. اگر بر کوه‌های آهن عبور کنند، آن‌ها را (می‌توانند از جای کنند) و شمشیرها را رها نسازد، جز با رضای الهی.(همان، ص 327)عدالت گرایی در عزل و نصب کارگزاران مهدوی در عصر غیبت صغرا را، از بررسی نوع برخورد آن حضرت با برخی از مسئولان حکومتی که کجروی را پیشه کارهایشان ساختند، می‌توان دریافت. برای نمونه، این روایت کاملاً گویای این مطلب است: ابوجعفر محمد بن علی شلمغانی، معروف به ابن ابی الغراقی به عنوان دستیار سومین سفیر ناحیه مقدسه – حسین بن‌روح نوبختی – مشغول فعالیت بود. ایشان به ویژه در دوره اختفا و استتار حسین بن‌روح، نقش اصلی را به عنوان جانشین وی ایفا می‌کرد و شیعیان به او مراجعه می‌کردند. ولی شلمغانی با وجود این سابقه مهم و نیز جایگاه علمی‌اش، راه انحراف در پیش گرفت و این امر نه تنها به عزل و طرد وی انجامید، بلکه سرانجام به صدور لعن او از سوی ناحیه مقدسه منجر شد.(الغیبة، صص 183، 239، 248 و 251)عدالت اقتصادی در حکومت مهدوی اجرای عدالت اقتصادی به عوامل گوناگونی بستگی دارد که از مهم‌ترین آن‌ها، عدالت در بخش تولید و توزیع است. از نشانه‌های این‌گونه عدالت در دولت مهدی(عج)، این است که امکانات تولید به طور یکسان در اختیار همگان است و هر فرد می‌تواند از نعمت‌ها و موقعیت‌های طبیعی برای تولید مفید بهره بگیرد.بدین ترتیب، افراد بسیاری به حرفه سالم روی می‌آورند و هر کس به اندازه همت و توان خود فرصت رشد و پیشرفت می‌یابد. البته این همه به منظور رفع نیازهای واقعی جامعه است، یعنی تولید در مسیر خواست‌ها و نیازهای اجتماع. بنابراین، هم تولید کنندگان بهره‌مند می‌شوند و هم عموم جامعه به رشد و رفاه اقتصادی می‌رسند.در عین حال، از عوامل مهم ظلم‌های اقتصادی، بی‌عدالتی در زمینه توزیع است. تقسیم ثروت ملی به صورت نابرابر و غیرمنطقی، شکاف طبقاتی گسترده‌ای را میان درآمدها ایجاد می‌کند. از این‌رو، تأثیر عدالت مهدوی بر عرصه اقتصادی، تقسیم اموال عمومی به شکل مساوی در میان مردم است. پیامبر اکرم6 می‌فرماید:به مهدی بشارتتان می‌دهم، او در میان امت من برانگیخته می‌شود و ساکنان آسمان و زمین از او خشنود خواهند بود. او اموال را به درستی تقسیم می‌کند. مردی پرسید: مقصود چیست؟ فرمود: [بیت‌المال] به شکل مساوی میان مردم تقسیم می‌کند.(بحارالانوار، ج 51، ص 81)امام باقر7 در روایتی فرموده است: »آن حضرت (اموال را) برابر تقسیم می‌کند و میان همه مردم با نیکوکار و بدکار به عدالت رفتار می‌کند«.(همان، ص 29)از پی‌آمدهای عدالت اقتصادی در جامعه مهدوی، بهره‌مندی همه افراد جامعه از یک زندگی مادی مطلوب و آبرومندانه است، به گونه‌ای که افراد نیازی به درخواست مال از دیگران نداشته‌باشند.زندگی در این سطح از رفاه، همراه با رشد عقلانی و پاکی درون و ریشه‌کنی صفات رذیله‌ای چون حرص و طمع از دل و جان انسان‌ها، همان حیات طیب است که خداوند می‌خواهد. زندگی‌ای که در ساحت آن، رشد و تعالی معنوی مردم بهتر و سریع‌تر باشد. امام صادق7 درباره برخورداری مردم از این سطحِ زندگی می‌فرماید:هنگام قیام قائم ما، زمین با نور خدایی روشن شود و شما به جست و جوی اشخاصی برمی‌آیید که مال یا زکات بگیرند و کسی را نمی‌یابید که از شما بپذیرد و مردمان همه به فضل الهی بی‌نیازگردند.(همان، ج 52، ص 337)عدالت قضایی در حکومت مهدوی در تمامی جوامع بشری، امر قضاوت جایگاهی ویژه دارد. شاهرگ حیات این دستگاه، اجرای عدالت در آن است. دادگستری نیز تنها برای گسترش عدل و داد تأسیس شده است.در عصر حاکمیت مهدی(عج)، عدالت در همه زوایای زندگی اجتماعی جریان می‌یابد. این عدالت به دستگاه‌های قضایی هم نفوذ می‌کند و جریان دادرسی را بر اساس حق و عدل تنظیم خواهد کرد. از برخی روایت‌ها چنین برمی‌آید که امام مهدی(عج) در قضاوت، مانند جد بزرگوارش امیرالمؤمنین علی7 عمل می‌کند و برای گرفتن بی‌کم و کاست حقوق مردم اصرار دارد؛ حتی اگر حق کسی زیر دندان دیگری باشد، از زیر دندان آن غاصب بیرون می‌کشد و به صاحب حق بازمی‌گرداند.(منتخب الاثر، ج 2، ص 332)در زمان حکومت آن دادگستر جهان، چنان عدالت مهدوی همگانی می‌شود که مردگان آرزو می‌کنند که به زندگی بازگردند و از برکات عدالت او بهره‌مند شوند.(همان، ص 65)امام صادق7 درباره عدالت قضایی در دولت مهدوی می‌فرماید:دنیا به پایان نخواهد رسید تا آنکه مردی از خاندان من ظهور کند. وی به شیوه داوود7 حکم خواهد کرد بینه نخواهد خواست و به هر کس حقش را اعطا خواهد کرد.(بحارالانوار، ج 52، ص 338)ره‌آورد چنین داوری عادلانه این است که حتی اگر مظلومی نتواند برای اثبات حق خود به شاهد و گواهی دست یابد، به سبب این گونه قضاوت به حق خود خواهد رسید.در انتظار عدالت مهدوی حضرت مهدی(عج) کارگزاران ناشایست قضایی را برکنار می‌کند و آنان را که سیرت پسندیده دارند، به کار می‌گمارد. شیوه مدیریتی ایشان در برکناری عمال اداری، همانند سیره امام علی7 است. در جامعه مهدوی هیچ‌گونه نیرنگ بازی وجود ندارد و سیره کارگزاران او بر مدار عدل و قوانین عادلانه خواهد بود.امام مهدی(عج) پس از ظهورش خود، عادلانه حکم می‌کند و جامعه حکومتی خود را با فرهنگ عدالت پایه‌ریزی خواهد کرد. در این جامعه، عدالت، معیار و ملاک سنجش همه چیز است و همگان باید خود را با معیار عدالت مهدوی بسنجند و راه صحیح عدل و سعادت را انتخاب کنند تا ظلم و تبعیض به کلی از جامعه برچیده شود.عدل موعود، در دعای امام رضا7 برای صاحب الامر، به گونه‌ای بسیار زیبا تصویر شده‌است:خدایا با قیام او ظلم و ستم را نابود ساز و بمیران و عدالت را ظاهر ساز و بر فراز آور، با قیام او دین محض الهی را جلوه‌گر کن که از هر کژی و بدعتی برکنار و پاکیزه است. خدایا با نور عدالت او ظلمت‌های تو در توی ستمگران را برملا کن و آتش کفر با حلاوت عدالت او خاموش‌گردان.(الطوسی، مصباح المجتهد، ص 409)به راستی که نام زیبای اباصالح، حلاوت‌بخش کام دل‌هاست و شمیم عدل را در رواق جان‌ها می‌افشاند. امروز نگاهمان را فرش راهشان ساخته‌ایم تا مگر آن عدالت‌گستر منتظر از راه برسد و قسط و عدل را تحفه جهانیان منتظر سازد و ما همچنان در انتظار طلوعی نشسته‌ایم که در آن، جهان را زیر پر و بال عدالت و رحمت خویش خواهد گرفت. ان شاء اللَّه.