علل و انگیزههای نقل اندک روایات فضائل اهلبیت(علیهم السلام) در صحاح را میتوان به دو بخش کلی و جزئی یا فرعی، تقسیم کرد. علت و انگیزهی کلی،که همان سیاست قدرت حاکم است ؛ و البته باید منع تدوین حدیث را نیز داخل آن دانست؛ چرا که یکی از مظاهر سیاست قدرت حاکم، همین منع از تحدیث و تدوین روایات است.
و دیگر علل و انگیزههای جزئی یا فرعی، مراد ما از انگیزههای فرعی یا جزئی، چیزهایی است که میان خود محدثان و اهلسنت گذشته است؛ البته باید گفت که این انگیزهها در واقع جزئی و فرعی نیستند و خود، علل بسیار مهمی در کمی روایات فضائلاند؛ ولی به جهت تقابل این علل با علت و انگیزهی کلی و نیز اهمیت و بزرگی سیاست قدرت حاکم، از آن به جزئی یا فرعی یاد میشود.
نکتهای را که نباید در اینجا فراموش کرد آن است که اگر بخواهیم به همهی این انگیزههای فرعی اشاره کنیم کار به درازا خواهد کشید؛ از اینرو به نمونههای قابل توجهی از آنها اشاره میشود تا حداقل روشن شود که علاوه بر حکام، اهل حدیث نیز، در اندک ثبت و ذکر شدن روایات فضائل اهلبیت(علیهم السلام) مقصرند.
شعبی (م 303ـ 310ه):
او، عامر بن شراحبل، ابو عمرو کوفی است که شش سال پس از خلافت عمر به دنیا آمد.([1]) او یکی از بزرگترین راویان حدیث اهل سنت است که روایات او در سرتاسر کتابها حدیثی و به ویژه صحاح پراکنده است.
ابن حجر در تقریب، درباره وی میگوید:
«… ثقة مشهور، فقیه فاضل…»([2])
او خود میگوید: پانصد تن از اصحاب پیامبر’ را درک کردم که میگفتند:
«علیّ و طلحة و الزبیر فی الجنّة»([3])
همین روایت در دروغگو بودن او کفایت میکند. با وجود این او را آنقدر بزرگ و ثقه میدانند که دربارهاش گفتهاند:
«مرسل الشعبی صحیح ولا یکاد یرسل إلا صحیحا»([4])
او از محدثانی بود که سر در دربار خلفای اموی ـ مروانی میجنبانده و مورد عنایت و توجه آنان بوده است. او سالیان درازی از عمر خود را در دمشق، شام و در دوران عبدالملک مروان گذارند، و در آنجا حدیث گفته؛ و روشن است که با توجه به آنچه دربارهی سیاست امویان دربارهی اهلبیت(علیهم السلام) گفته شد؛ او چه احادیثی را میگفته و چه احادیثی را نمیگفته است. او آنقدر تحت حمایت دستگاه خلافت بود که بیهیچ واهمهای برخی از صحابه را دروغگو میخواند.
ذهبی میگوید:
«… ربیعة بن یزید، قال: قعدت إلی الشعبی بدمشق فی خلافة عبدالملک فحدّث رجل من الصحابة عن رسولالله صلیالله علیه وآله وسلم أنه قال: اعبدوا ربکم ولا تشرکوا به شیئا وأقیموا الصلاة وآتوا الزکاة وأطیعوا الامراء، فان کان خیرا فلکم وإن کان شرا فعلیهم وانتم منه برآء. فقال له الشعبی: کذبت»([5])
او در زمان عبدالملک، جلیس و انیس خلیفه و مستشار ویژه او بوده؛ تا جایی که عبدالملک، او را به عنوان سفیر خود به دربار پادشاهان، از جمله پادشاه روم([6])، میفرستاده است:
«… لما صارت الخلافة إلی عبدالملک بن مروان، کتب رسالة إلی الحجاج والیه علی العراق یطلب منه أن یبعث إلیه رجلاً یصلح للدین وللدنیا ویتخذه جلیسا وأنیسا، فبعث إلیه الحجاج بعامر الشعبی، فجعله عبدالملک من المقرّبین إلیه، وأخذ یلجأ إلیه فی معضلات الأمور ویعتمد علی رأیه فی الأمور ذات الأهمیّة، حتی أصبح فی حکم مستشار خاص له، وکان من المهام الّتی یکلف بها أن یبعث سفیرا بین عبدالملک والملوک…»([7])
آری! کسانی مانند شعبی، از بزرگترین محدثان سنت پیامبر(صل الله علیه و آله) میشوند و روایاتی که او و مانند او نقل کردهاند به نسلهای پس از خود یعنی کسانی مانند بخاری و مسلم و ابوداود میرسد و آنها نیز، آن روایات و احادیث را در کتابهای خود میآورند. مانند این روایت:
«… حدّثنا أبوداود، عن شعبة، عن منصور الغُدانی، عن الشعبی، قال: أدرکت خمس مئة صحابّی أو أکثر یقولون: أبوبکر وعمر وعثمان وعلیّ»([8])
زُهری (م 124ه)، امام اهل حدیث و مأموم بنیامیه:
یکی دیگر از بزرگترین و بلکه بزرگترین و مشهورترین راوی حدیث اهل حدیث، زهری است. او «محمد بن مسلم بن عُبیدالله بن عبدالله بن شهاب… القُرشیّ الزّهری، أبوبکر المدنی…»([9]) است. او ساکن بلاد شام، یعنی مرکز سلطنت خلفای اموی ـ مروانی بوده است([10]). او را به زهری و نیز «ابن شهاب» میشناسند. ابوبکربن منجویه درباره وی گفت:
«رأی عشرة من أصحاب النبی صلیالله علیه وسلم، وکان من أحفظ أهل زمانه وأحسنهم سیاقا لمتون الأخبار وکان فقیها فاضلاً»([11])
او بسیار مورد احترام اهل حدیث (پیروان خلفا) است و سند او را یکی از بهترین سندهای حدیث رسول خدا(صل الله علیه و آله) میدانند؛ تا جایی که از نسائی نقل است: بهترین اسانید روایات چهار سند است که در دو سند ابن شهاب دیده میشود([12]).
عمرو بن دینار میگوید:
«ما رأیت أنصّ للحدیث من الزّهری وما رأیت أحدا الدینار والدرهم أهون علیه منه. ما کانت الدنانیر والدراهم عنده إلا بمنزلة البَعْر»([13])
از مکحول نقل است که گفت:
«… مابقی علی ظهرها أحدٌ أعلم بسنّة ماضیة من الزّهری»([14])
ابوبکر هُذَلی مقام او را حتی از حسن بصری و ابن سیرین بالاتر میداند، آنجا که میگوید:
«… قد جالستُ الحسن و ابن سیرین، فما رأیت أحدا أعلم منه، یعنی الزهری»([15])
مزی دربارهاش میگوید:
«ومناقبه وفضائله کثیرة جدّا»([16])
او بنابر مشهور در سال 50 ه.ق چشم به جهان گشود و در سال 124 ه.ق سر بر زمین نهاد.([17])
همان گونه که مشاهده میشود، زهری در اوج قدرت امویان آمد و رفت؛ و همان گونه که گذشت در شام ساکن بوده و حدیث میگفته است. بنابر گفتهی خودش، مدت 45 سال به شام رفت و آمد داشته است.([18])
دربارهی ابن شهاب زهری و شخصیت و نیز مکانت علمی او کتابها و مقالههای زیادی نوشته شده است. برخی، در این نوشتهها از او دفاع کردند و برخی نیز او را محدثی درباری دانستهاند که در خدمت سیاست امویان و مروانیان بوده است. شواهد و وثائق تاریخی نشان میدهد که او نیز مانند شعبی، درباری بوده و حدیث را آنگونه میگفته و مینوشته که به مذاق خلفا خوش آید؛ البته او نمیتوانسته غیر از این عمل کند و اگر اینطور نبود نمیتوانست به تقریب خلیفه اموی برسد. او در فضایی قرار گرفته بود که سب و لعن علی بن ابی طالب(علیه السلام) یکی از ارکان منبرها و خطابهها بود و به حدی این امر رسمی بوده که وقتی عمر بن عبدالعزیر این لعن را لغو کرد این کار او را یکی از مهمترین اصلاحات او به شمار آوردند و زمانی بود که به جهت دشمنی حکام، قبر مقدس آن حضرت مخفی بود. پس چطور میتوانسته با آن موقعیتی که در دربار داشته روایات فضائل حضرت علی(علیه السلام) و خاندان پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) را بیان کند در حالی که حکام زمانه نه تنها این را نمیخواستند بلکه میخواستند برخلاف آن عمل کند و اینجاست که علمای وابسته آنگونه عمل میکردند که خواست قدرتمندان زمانه باشد تا با این کار به شهرت یا ثروتی دست پیدا کنند. برای نمونه در «تهذیب التهذیب» و در شرح حال «اعمش»([19]) میخوانیم:
«… وحکی الحاکم، عن ابن مَعین أنه قال: أجود الأسانید: الأعمش، عن إبراهیم، عن علقمة عن عبدالله. فقال له انسان: الأعمش مثل الزهری؟ فقال برئت من الأعمش أن یکون مثل… الزهری، یری العرض والاجازه و یعمل لبنی امیّة، والأعمش فقیر صبور، ومجانب للسلطان، ورع، عالم بالقرآن»([20])
ذهبی در شرح حال «خارجهًْ بن مُصعب»، از او روایت کرده و میگوید:
«… قدمت علی الزهری و هو صاحب شرط بنی أمیّة، فرأیته رکب وفی یدیه حربة وبین یدیه الناس فی أیدیهم الکافرکوبات، فقلت: قبّحالله ذا من عالم، فلم أسمع منه…»([21]).
زهری آنقدر با خلفا و امرای اموی سر و کار داشت که برخی او را دستمال امیران و خلفای اموی میدانستهاند:
«قال عمر بن رُدَیح: کنت أمشی مع ابن شهاب الزّهری، فرأنی عمرو بن عُبید، فلقینی بعدُ فقال: مالک ولمندیل الأمراء؛ یعنی ابن شهاب؟!»([22]).
در تاریخ میخوانیم که هشام بن عبدالملک 000/70 دینار را که زهری مقروض بود ادا کرد([23]). ابن شهاب چه کار کرده بود که کسی مانند هشام دینی بدین سنگینی را از جانب او ادا میکند؟ هشام کسی است که روایات را علیه حضرت علی و اهلبیت(علیهم السلام) جعل میکرد، که دربارهی او میخوانیم:
«دخل سلیمان بن یسار علی هشام، فقال له: یا سلیمان [من] الذی تولّی کِبرهُ منهم؟ فقال له: عبدالله بن أبّی بن سَلول؛ فقال له: کذبتَ، هو علی بن أبیطالب…»([24])
بنابر گزارش ابن عساکر، زهری کسی بوده که فضائل اهلبیت(علیهم السلام) را کتمان میکرده است:
«… أنبأنا جعفر بن إبراهیم الجعفری قال: کنت عند الزهری أسمع منه، فإذا عجوز قد وقفت علیه… فقالت: یا جعفری لاتکتب عنه فإنّه مال إلی بنیأمیّة وأخذ جوائزهم!! فقلت: من هذه؟ قال: أختی رقیة خرفت؟! قالت: [بل] خرفت أنت، کتمتَ فضائل آل محمد…»([25])
سخن دربارهی زهری و خدمات او به سیاست بنیامیه فراوان است. او متهم به وضع روایاتی است که در آنها پایین آوردن شأن و منزلت اهلبیت(علیهم السلام) و به ویژه علی(علیه السلام)، است. برای آگاهی از این روایات باید به کتاب «الزهری، أحادیثه و سیرته»، نوشتهی «بدرالدین الحوثی» مراجعه کرد. ایشان در فصل نخست کتاب خود با عنوان: «فی عود من روایات الزهری التی یتهم فیها وأحادیثه التی یعرف الناظر المنصف أنها دلیل علی أنه لایوثق به»، به این روایات اشاره کرده است.([26])
لازم به یادآوری است که گستردهترین پژوهشی که تاکنون درباره زهری و در میان اهل سنت به انجام رسیده کتاب «الإمام الزهری و أثره فی السنّهًْ»، نوشتهی «حارث سلیمان الضّاری» است که به عنوان رسالهی دکتری ایشان به چاپ رسیده است. ایشان در فصل نخست از باب سوّم کتابشان سعی کردهاند به شبهاتی که دربارهی اموی بودن زهری در کتابهای گوناگون آمده پاسخ دهند که به هیچوجه در این کار موفق نبودهاند. اگر کسی پاسخ ایشان به این شبهات را بخواند به درستی ادعای نگارنده واقف خواهد شد.([27])
آری! کسانی مانند ابن شهاب، پس از یک سده که از تدوین و نگارش حدیث منع شده بود، به امر خلفای اموی ـ مروانی، با آن سیاست ضدعلوی، مأمور، تدوین حدیث و سنت پیامبر(صل الله علیه و آله) میشوند؛ و روشن است که نتیجه چه میشود؛ مدونات حدیثی، تهی از بسیاری از فضائل اهلبیت(علیهم السلام). و این احادیث و مدونات، بعدها، ارثیهی کسانی همچون بخاری و مسلم و ابوداود شد. «محمد عجاج الخطیب» مینویسد:
«کان الزهری أوّل من استجاب لطلب الخلیفة عمر بن عبدالعزیز، فدوّن له السنن فی دفاتر، ثم وزع الخلیفة علی کل أرض له علیها سلطان دفترا، و أجمع العلماء علی أنه کان أول من دوّن السنّة، وقد بینت أنه أوّل من دوّنها رسمیّا بأمر الخلیفة…([28]) وأحادیثه فی الکتب الستّة وفی سنن البیهقی وموطأ الامام مالک، ومسند الامام أحمد، وفی سائر کتب السنن والمسانید…»([29])
آری! زهری اموی بود و کسی که اموی است، مناقب و فضائل اهلبیت(علیهم السلام) و به ویژه علی(علیه السلام) را نقل نمیکند؛ از اینروست که «ابن حبان» میگوید:
«… ولست أحفظ لمالک ولا للزهری فیما رویا من الحدیث شیئا من مناقب علی(علیه السلام)أصلاً…»([30])
آری! مالک بن انس نیز سر در آخور خلفای عباسی و به ویژه منصور دوانیقی ـ دشمن اهلبیت(علیهم السلام) ـ داشت؛ پس او نیز روایتی در فضائل و مناقب علی(علیه السلام) نقل نکرده است.
رجاء بن حَیْوَهًْ، شیخ زهری (م 112ه):
او نیز از محدثانی است که در دربار شام، منزلتی داشته و از کسانی همچون معاویه و عبدالملک مروان، روایت کرده است!!([31]) شیخ الاسلام او را چنین معرفی میکند:
«… ثقة، فقیه…»([32])
ذهبی دربارهاش، اینچنین مینویسد:
«… الشامی، شیخ أهل الشام وکبیر الدولة الامویة، روی عن معاویة، و عبدالله بن عمر…([33])
قال مکحول: رجاء سید أهل الشام… وقال مسلمة الأمیر: برجاء وبامثاله ننصر… قلت: هو الذی أشار علی سلیمان باستخلاف عمر بن عبدالعزیز…»([34])
گویا او ارادت ویژهای به عبدالملک مروان داشته است؛ «مطر ورّاق» میگوید:
«… ما لقیت شامیا أفضل ـ وفی روایة أفقه ـ من رجاء بن حیوة، إلاّ أنّه إذا حرّکته وجدته شامیّا، و ربّما جری الشیء فیقول: فعل عبدالملک بن مروان رحمة الله علیه…»([35])
اوزاعی (م 157ه):
یکی دیگر از محدثان درباری که اهل سنت و حدیث، بسیار به بزرگی از وی یاد میکنند «بوعمرو، عبدالرحمان بن عمرو»([36])، مشهور به اوزاع است. مزی از او به: «… إمام أهل الشام فی زمانه فی الحدیث والفقه…» یاد کرده است.([37]) از شیوخ او، میتوان به زهری اشاره کرد.([38])
دربارهی او گفته شده است:
«… ما کان بالشام أحدا أعلم بالسنّة من الأوزاعی»([39])
او در سال 88ه، دیده به جهان گشود و تا ماههای پایانی خلافت منصور عباسی ـ دشمن اهلبیت(علیهم السلام) ـ زنده بود. ذهبی در تذکره، داستانی را میان اوزاعی و سفاح نقل کرده که از آن علاقهی اوزاعی به خلفای اموی ـ مروانی و اعتقاد او به مشروعیت حکومتشان روشن میشود.([40]) نیز بنابر گفته ذهبی، شامیان و اهل اندلس مدتی بر مذهب اوزاعی بودهاند.([41])
در هر صورت او در زمان منصور، از مقربان درگاه و بارگاه بود. ذهبی میگوید:
«قلت: قد کان المنصور یعظّم الاوزاعی و یصغی إلی وعظه و یجلّله»([42])
در تمام صحاح، روایات اوزاعی به چشم میخورد.
عسقلانی دربارهی او میگوید: «… ثقة جلیل…»([43])
از او روایات زیادی، نقل شده، ولی در روایات او خبری از فضائل اهلبیت(علیهم السلام) نیست؛ مگر روایت آیهی تطهیر. علی بن محمد جزری در شرح حال امام حسین بن علی‘ مینویسد:
«وروی الاوزاعی عن شداد بن عبدالله، قال: سمعت واثلة بن الأسقع، وقد جیء برأس الحسین، فلعنه رجل من أهل الشام و لعن أباه، فقال واثلة: والله لا أزال أحب علیا والحسن والحسین وفاطمة بعد أن سمعت رسول الله صلیالله علیه وسلم یقول فیهم ما قال… ثم قال: «إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهّرکم تطهیرا»؛ قلت لواثلة: ما الرجس؟ قال: الشک فی الله عزوجل.
قال أبو أحمد العسکری: یقال إن الأوزاعی لم یرو فی الفضائل حدیثا غیر هذا، والله أعلم. قال: وکذلک الزهری لم یرو فیها إلاّ حدیثا واحدا، کانا یخافان بنیامیه»([44])
شعبی، زهری، رجاء و اوزاعی تنها و تنها مشتی از خروار محدثان درباری زمان بیامیه و بنیعباس بودند که جامعهی آن روز، آنها را به عنوان عالمان و راویان حدیث پذیرفته بود. آنها بسیاری از فضائل اهلبیت(علیهم السلام) را یا از روی ترس یا از روی تعصب نقل نکردند؛ و از قدیم گفتهاند: «مشت نمونهی خروار است!».
[1]) تهذيب الكمال؛ المزّي؛ ج14، ص28 مؤسسهًْ الرسالهًْ.
[2]) ج1، ص369.
[3]) تهذيب الكمال؛ ص34.
[4]) تذكرة الحفاظ؛ الذهبي؛ ج1، ص79.
[5]) همان؛ ص83.
[6]) همان؛ ص85.
[7]) مشاهير القضاة؛ الهاشمي؛ ص126.
[8]) سير أعلام النبلاء؛ الذهبي؛ ج4، ص301.
[9]) تهذيب الكمال؛ المزي؛ ج26، ص419 مؤسسهًْ الرّسالهًْ.
[10]) همان؛ ص420.
[11]) همان؛ ص432.
[12]) همان؛ ص435.
[13]) همان.
[14]) همان؛ ص436.
[15]) همان؛ ص437.
[16]) همان؛ ص440.
[17]) همان؛ صص 440ـ 441.
[18]) الإمام الزهري وأثره في السنّة؛ الضّاري؛ ص58.
[19]) سليمان بن مِهران.
[20]) ج4، ص204.
[21]) ميزان الاعتدال؛ ج1، ص625.
[22]) مختصر تاريخ دمشق ابن منظور؛ ج23، ص240.
[23]) همان؛ ص241.
[24]) همان؛ ص240.
[25]) ترجمة الامام على بن أبيطالب(علیه السلام) من تاريخ مدينة دمشق؛ محمدباقر المحمودي؛ ج2، ص73.
[26]) نك: صص 19ـ 92.
[27]) نك: صص 439ـ 453.
[28]) السنّة قبل التدوين؛ ص494.
[29]) همان؛ ص499.
[30]) كتاب المجروحين؛ ج1، ص258.
[31]) تهذيب الكمال؛ المزي؛ ج9، ص152 مؤسسهًْ الرسالهًْ.
[32]) تقريب التهذيب؛ ج1، ص244.
[33]) روشن است كه چه روايت كرده؟!!
[34]) تذكرة الحفاظ؛ ج1، ص118.
[35]) تهذيب الكمال؛ ص154.
[36]) همان؛ ج17، ص307.
[37]) همان؛ ص308.
[38]) همان؛ ص309.
[39]) همان؛ ص313.
[40]) نك: ج1، صص 180ـ 181.
[41]) همان؛ ص182.
[42]) همان، ص183.
[43]) تقريب التهذيب؛ ج1، ص458.
[44]) أسد الغابة في معرفة الصحابة؛ ابن الأثير؛ ج2، ص27.
منبع : اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد