تاریخ تشیع در ایران، نشان می دهد که ایرانیان از قرن اول تا حدود قرن هفتم به تدریج و مرحله به مرحله به تشیع گرویده اند و این گرایش در هر مرحله بسیار عمیق و گسترده بوده است. همچنین تشیع ایرانیان غالبا اعتقادی و دوازده امامی بوده است گر چه در بعضی از موارد جنبه های سیاسی داشته است مانند شیعه زیدیه و اسماعیلی. مراحل سیر و گسترش تشیع در ایران: ۱- مرحله اسلام گرائی ایرانیان در نیمه نخست قرن اول، مهم ترین عاملی که موجب گرایش ایرانیان به تشیع شد. همان عامل اسلام گرائی آن ها است. از یک سو ستم، و هرج و مرج حکومت ساسانی و از سوی دیگر رفتار و اخلاق مسلمانان پیروز که رفتاری عادلانه و مهرانگیز سلمان درمدائن نمونه برجسته آن است موجب شد که کم کم ایرانیان مسلمان گردند. و بعد از آن ایرانیان پیشوایان عادل و آیینی پاک را تنها در چهره امام علی علیه السلام و جانشینانش می دیدند که همین سنگ بنای تشیع ایرانیان گردید. برای این مطلب کافی است که بیان شود ایرانیان در دوران خلفاء تبعیضات و انحرافات بسیاری – به خصوص در عصر خلافت عثمان – دیدند و سپس ظلم و طغیان امویان را شاهد بودند. سلمان که یک مسلمان ایرانی بود، مسلمانی مخلص و مهربان و عادل وقتی که ایرانیان زندگی این ایرانی پیشتاز را مشاهده کردند اسلام را به طور کامل و خالص در وجود او می دیدند، سفارش های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از سلمان را می دیدند و از طرفی می دانستند که او شیعه علی علیه السلام است در نتیجه به طور طبیعی مذهب تشیع را بر می گزیدند. اکثر مردم مدائن و کوفه و مسافران این دو شهر، ایرانی بودند، ملاقات سلمان با آن ها موجب شد که نخستین بنای تشیع در این دو شهر پی ریزی گردد و سپس به شهرهای دیگر ایران سرایت نماید. ۲- مرحله امامت پربار امام علی علیه السلام در کوفه: با توجه به این که ایرانیان بسیاری در کوفه سکونت داشتند و رفت و آمد ایرانیان به این شهر بسیار بود طبعا ملاقات های آن ها با امام علی علیه السلام بسیار و مکرر بوده. مرحوم علامه «سید محسن امین» در اعیان الشیعه می نویسد:«هنگامی که امام علی علیه السلام در عراق سکونت کرد بسیاری از مردم کوفه و بصره و شهرهای اطراف به تشیع گرویدند و هنگامی که کارگزاران آن حضرت به شهرها و استان ها می رفتند، بسیاری بر اثر راهنمایی های آن حضرت شیعه می شدند.» (1) یکی از نمونه های ارتباط ایرانیان با امام علی علیه السلام این است که ایرانیان بسیاری پای منبر امام می نشستند به طوری که اشعث بن قیس به امام اعتراض کرد و گفت: این افراد حمراء بر ما چیره شده اند و تو جلو آن ها را نمی گیری امام علیه السلام از این سخن خشمگین شدند و فرمودند: «این عرب های شکم گنده، در بسترهای نرم می آرامند ولی آن ها (ایرانیان) در روزهای سوزان در تلاش و فعالیت هستند. اگر آن ها را طرد کنم از ستمگران خواهم بود. سپس فرمود: سوگند به خدا از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: آن ها (ایرانیان) شما را به خاطر برگرداندن شما به سوی اسلام، می زنند، همان گونه که شما آن ها را در آغاز برای گرایش یافتن آن ها به اسلام می زدید.(۲) ۳- نهضت امام حسین علیه السلام و پیامدهای آن: نهضت عظیم امام حسین علیه السلام برخاسته از متن اسلام محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام بر ضد ستمگران اموی به سرکردگی یزید بن معاویه بود، نهضت او، نهضت آزادگی و احیای اسلام بود و توانست مسلمانان مظلوم از جمله موالی محروم ایران را به سوی خاندان رسالت سوق دهد، خون پاک شهدای کربلا قیام هائی را به وجود آورد که ایرانیان در اکثر این قیام ها از جمله قیام مختار شرکت فعال داشته اند. ۴- نهضت فرهنگی امام صادق علیه السلام نقش آن در تشیع ایرانیان، مرحله دیگری از گسترش تشیع در ایران توسط شاگردان امام صادق علیه السلام در قم و اصفهان و سایر شهرها انجام شد و شیعه اعتقادی و دوازده امامی به طور چشمگیری بروز کرد. ۵- قم پایگاهی نیرومند برای گسترش تشیع: این مرحله از قم و شیعیان اشعری مهاجر و مهاجران دیگر به قم در نیمه دوم قرن اول هجری شروع شد. در زمان عبدالملک پنجمین خلیفه اموی عراق در آشفتگی بسر می برد. عبدالملک حجاج بن یوسف ثقفی را که مردی خونخوار بود به حکومت آنجا منصوب کرد. او خونخواری را از حد گذرانید و اتهام کسی به شیعه بودن برای او کافی بود تا حکم اعدام وی را صادر کند. اشعری ها به قم پناهنده شدند و به گفته صاحب تاریخ قم موسی بن عبدالله اشعری نخستین کسی بود که در قم تشیع خود را آشکار کرد و دیگران از وی پیروی کردند. ولی طبق قرائن تاریخی قبل از ورود اشعریان به قم، مردم قم شیعه بوده اند. همچنین مردم قم با حضرت رضا علیه السلام دیدار کردند و امام با آن ها بسیار گرم گرفت و خوش آمدید فرمودند و فرمودند آفرین بر شما، شما به حق شیعیان ما هستید. همچنین ذکر شده است که افرادی از قم شاگردان امام صادق و امام رضا علیهما السلام بوده اند. مانند آدم بن اسحاق و زکریا بن آدم و زکریا بن ادریس بن عبدالله قمی و آدم بن عبدالله بن سعد و احد بن اسحاق که رسما وکیل امام عسگری در قم بود. قم بر اثر تلاش شاگردان و طرفداران تشیع، پناهی برای شیعیان و امامزادگان شده بود به طوری که آنرا «عش آل محمد» خانه دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله می خواندند پس از آن که در سال ۲۰۰ ه. امام رضا علیه السلام از مدینه به خراسان رفتند خواهرشان حضرت معصومه سلام الله علیها در سال ۲۰۱ ه. با همراهان برای دیدار عازم خراسان شدند وقتی که به سرزمین ساوه رسیدند شیعیان آل سعد که در قم بودند همگی به اتفاق به استقبال آن بانوی بزرگ رفتند و ایشان را به قم دعوت کردند و این سرزمین به برکت ایشان مبارک و خجسته گردید. ۶-حرکت حضرت رضا علیه السلام از مدینه به خراسان: مرحله دیگر برای استحکام و گسترش تشیع سیاسی و اعتقادی، در سرزمین های اسلامی، به خصوص در ایران آن چنان چشمگیر بود که مأمون مجبور شد خود را در ظاهر به حضرت رضا علیه السلام نزدیک کند. و ایشان را از مدینه به خراسان بیاورد. آن بزرگوار سه سال در خراسان زندگی کرد و در این سه سال انقلاب فرهنگی و سیاسی، عمیق و وسیع به نفع تشیع انجام داد که بعد از نهضت علمی امام صادق علیه السلام در تاریخ تشیع نظیر ندارد. مجالسی که به دستور مأمون تشکیل می شد و امام با دانشمندان اسلامی وغیر اسلامی بحث می کرد بسیار مفید و پربار بود و مأمون که خود را شیعه می نامید، آن حضرت را در بیان و گسترش مبانی تشیع آزاد و تایید می کرد. ۷- نقش امامزادگان و شاگردان امامان: یکی از مراحل گسترش تشیع در ایران ورود امامزادگان بسیار به سرزمین ایران و نقش آن ها در این راستا است. چرا که ایران از مراکز خلفای اموی و عباسی دور بود و طبعا دارای امنیت بیشتری بود و ثانیا پیوند ایرانیان با خاندان رسالت پیوندی محبت آمیز بود و از طرفی شنیده بودند که حضرت رضا علیه السلام عهده دار ولایتعهدی شده در نتیجه ایران را هسته ی خوبی برای جذب و گردآوری شیعیان برای مقاومت، در برابر خلفای عباسی و اموی می دیدند. منابع: ۱) اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۲۵ – سید محسن امین. ۲) سفینه البحار، ج ۲، ص ۶۹۳.
هیچ نظری وجود ندارد