علویان سوریه از شکل گیری تا قدرت یابی (۲)

اهمیت راهبردی سوریه در مناسبات منطقه ای و بین المللیجمهوری عربی سوریه با مساحتی قریب ۱۸۵/۱۸۰ کیلومتر مربع، هشتاد و هفتمین کشور جهان از نظر وسعت محسوب می شود. این در منطقه آسیایی غربی و در نقطه اتصال سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا و حد فاصل اروپای غربی و خاورمیانه غربی و خاورمیانه نفت خیز قرار دارد که همین امر در طول تاریخ، جایگاهی راهبردی به این کشور بخشیده است. از سوی دیگر، واقع بودن بر کناره ی شرقی دریای مدیترانه و برخورداری از ۱۸۶ کیلومتر ساحل و همسایگی با فلسطین اشغالی، لبنان، ترکیه و عراق، به وضوح اهمیت ژئوپلیتیکی و نقش راهبردی این کشور را در مناسبات منطقه ای و بین المللی نمایان می سازد. به دلیل اهمیت و نقش راهبردی، بسیاری از کارشناسان روابط بین المللی، سوریه را « بزرگ ترین کشور کوچک جهان » لقب داده اند. این کشور می تواند از طریق بنادر « بانیاس » و « طرسوس » در ساحل مدیترانه، مسیر بسیار مهمی برای صادرات نفت و گاز عراق و ایران به اروپا باشد. مسیر سوریه، وابستگی عراق و ایران را برای صادرات انرژی به خلیج فارس، کانال سوئز و حتی ترکیه تقلیل می دهد. این موقعیت، باعث برانگیخته شدن حس رقابت ژئوپلیتیکی ترکیه با سوریه گشته است. (http://www. eyenak90. blogfa.comموقعیت سوریه در خاورمیانه نیز قابل تأمل است. در میان کشورهای عربی خاورمیانه اکنون تنها سوریه است که سکاندار مبارزه با توسعه طلبی رژیم اشغالگر و جعلی اسرائیل است. حمایت از مقاومت اسلامی لبنان و فلسطین در جنگ های ۳۳ روزه و ۲۲ روزه و مخالفت با روند سازش و به رسمیت شناسی رژیم صهیونیستی، دلایلی بر صدق این مدعاست. در حال حاضر، تمام منابع اسرائیلی بر خطر سوریه تأکید دارند و آن را از لحاظ سیاسی و نظامی به عنوان خطری بر ضد منافع اسرائیل و اهداف آن در منطقه قلمداد می کنند. این اظهار نظرها، به ویژه پس از حضور نظامی سوریه در لبنان، از شدت بیشتری برخوردار شده است. کوشش های مستمر شوری ( سابق ) در جهت تقویت بنیه ی نظامی سوریه سبب شد تا وضعیت ارتش سوریه از لحاظ کمی و کیفی در بین دیگر نیروهای نظامی عرب همجوار با اسرائیل، در مرتبه نخست قرار گیرد. نزدیکی دیدگاه رهبران سوریه به جمهوری اسلامی ایران و قرار گرفتن این کشور در محور ایران، از عوامل دیگری است که بر اهمیت و نقش راهبردی سوریه در معادلات جهان و منطقه ای افزوده است. ( ر.ک. تحقیقی در اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سوریه، ۲۰۱۱ در : ( http://www.tebyan.net
گروه های قومی، نژادی و مذهبی در سوریهسوریه کشوری متشکل از گروه های نژادی و قومیت های گوناگون است. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا ( CIA ) در کتابی با عنوان حقایقی درباره جهان، که هر ساله منتشر می کند و بدان وسیله اطلاعاتی را درباره مسائل عمومی کشورهای جهان ارائه می دهد، جمعیت سوریه را در سال ۲۰۰۹، قریب ۲۱/۹۰۶/۰۰۰نفر و شاخص رشد سالیانه آن را ۲/۱۲۹ درصد تخمین زده است. از این میزان، عرب ها ۸۷ درصد جمعیت ذکر شده را تشکیل می دهند که عمدتاً در مرکز و غرب کشور سکونت دارند. ۱۳ درصد باقی متعلق به سایر اقلیت های قومی است که از میان آنها کردها، که بیشتر در نواحی شمال و شمال شرقی کشور زندگی می کنند. ۹ درصد جمعیت این کشور را شامل می شوند و در حقیقت، بزرگ ترین اقلیت قومی این کشور به شمار می آیند. سپس آرامی ها یا آشوری ها ۳ درصد و ارمنی ها، چرکس ها، ترکمن های سوری، کلدانی ها و سایران ۱ درصد باقی مانده جمعیت سوریه را تشکیل می دهند. همچنین بیش از ۱/۸ میلیون سوری در سایر کشورها، به ویژه کشورهای آمریکای جنوبی و شمالی و نیز استرالیا و برخی کشورهای اروپایی، زندگی می کنند. سوریه همچنین پذیرای گروه های زیادی از پناه جویان طی یک قرن اخیر بوده است که از این میان، می توان به قریب ۴۵۰/۰۰۰ پناهنده ی فلسطینی پس از جنگ ۱۹۴۸و ۱/۵۰۰/۰۰۰ پناهنده عراقی پس از اشغال آن کشور توسط آمریکا، و هزاران پناهنده دیگر لبنانی، در طی جنگ داخلی آن کشور اشاره کرد. ( سوریه، بی نا، ۲۰۱۱در: ( http: //fa.wikipedia.orgجمعیت سوریه همچنین از پیروان ادیان گوناگون از جمله اسلام، مسیحیت و تعداد اندکی یهودی تشکیل می شود. با این حال، بیش از ۸۶ درصد جمعیت آن را مسلمانان تشکیل می دهند که در این میان، اهل سنت با بیشترین میزان جمعیت قریب ۷۴ درصد، عنوان « اکثریت مذهبی » در این کشور را به خود اختصاص داده اند. پس از این گروه، علویان ۱۱ درصد، مسیحیان ۱۰ درصد، دروزیان ۳ درصد و اسماعیلیان ۱/۵ درصد کل سکنه این سرزمین را دربر می گیرند. ( U.S.Department of State, 2003 ) گروه های دینی مزبور نیز در مناطق جغرافیایی گوناگون سکونت دارند. اهل سنت، که در سراسر کشور پراکنده اند، تنها در دو استان « سویداء » و « لاذقیه » در اکثریت نیستند؛ زیرا در استان « سویداء »، دروزی ها با بیش از ۹۰ درصد جمعیت، اکثریت مطلق را دارند و اکثریت جمعیتی در استان « لاذقیه » نیز به طور مطلق و با بیش از ۹۰ درصد جمعیت، در اختیار علوی هاست. سنی ها در استان « حسکه » نیز اکثریت به شمار می روند، اما در این استان، کردهای سنی بیش از عرب های سنی هستند. مسیحیان این کشور نیز غالباً در دمشق و شهرک هایی در « لاذقیه »، « حمص » و « درعا » و نیز در « حسکه » سکونت دارند. شیعیان جعفری در منطقه ای میان « حمص » و « حلب » متمرکز شده اند و ۱۵ درصد ساکنان استان « حماه » را تشکیل می دهند. اسماعیلیان نیز غالباً در منطقه « السمیه » در استان « حماه » سکنا گزیده اند. ( سوریه، بی نا، ۲۰۱۱ در:( http: //fa.Wikipedia.org
علویان و ظهور جریانات اسلام گراطی نیم قرن گذشته، گروه های اسلام گرای سیاسی متعددی به منظور به چالش کشیدن رژیم های استبدادی و سکولار در خاورمیانه ظهور کرده اند. اوج این وضعیت را می توان در سال ۱۹۷۹ دید که طی آن، نهضتی اسلامی توانست شاه ایران را از قدرت به زیر اندازد. از آن تاریخ به بعد، سیاست مداران غربی – و در رأس آنان امریکا – همواره نگران بوده اند که مبادا دیکتاتورهای سکولار عرب منطقه، با مخالفت ها و نهضت های مشابهی مواجه گشته، سرنگون گردند. سوریه ی سکولار، از جمله کشورهایی است که به ویژه دهه های ۷۰و۸۰ میلادی، با چالش های خشونت آمیزی از جانب چنین گروه ها و جریاناتی مواجه گردیده است. جنبش ها و گروه های افراط گرای غالباً سنّی مذهب همچون جنبش « اخوان المسلمین »، « حماس » و نیز نهضت های شیعه مذهبی همچون « حزب الله » از مهم ترین تهدیداتی هستند که در کوتاه مدت و یا بلند مدت می توانند حیات رژیم سکولار خاندان اسد را با چالش مواجه سازند. به خلاصه ای از اعتقادات و اهداف این جنبش ها و نیز واکنش دولت سوریه در قبال آنها توجه کنید.
الف. اخوان المسلمینهمزمان با تلاش های حافظ اسد برای تحکیم پایه های قدرتش، « اخوان المسلمین »، یک جنبش سنّی مذهب، که از مصر سر برآورد و به سرعت در سراسر منطقه در حال گسترش و قدرت گیری بود، به عنوان تهدیدی علیه رژیم تازه بنیاد سوریه مطرح گردید. این جنبش در پی بازگرداندن اقتدار جهانی اسلام به وسیله حاکمیت قانون شریعت به رژیم های دیکتاتور و سکولار عرب خاورمیانه و از جمله سوریه بود. « اخوان المسلمین » به سرعت در میان جمعیت سنی مذهبی، که اکثریت ساکنان سوریه را تشکیل می دادند، محبوبیت یافت و بدین سان، حکومت حافظ اسد به سادگی و به دلیل اقدامات سکولاریستی اش، در معرض انتقاد و مخالفت های این جنبش قرار گرفت.مخالف مسلمانان اهل سنت در قالب جنبش « اخوان المسلمین » با حکومت فرقه گرای علوی سوریه در اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ میلادی افزایش یافت. این مخالفت ها در قالب ترورهای سیاسی افسران نظامی علوی و کارگزاران دولتی و نیز مقامات حزب « بعث »، آشکار گردید. این نوع کشمکش های چریکی در فوریه ۱۹۸۲ به اوج خود رسید؛ زمانی که گروهی از اعضای « اخوان المسلمین »، یک شورش نظامی را در شهر « حماه » به راه انداختند و پس از کشتار ده ها تن از مقامات دولتی و نظامی، کنترل شهر را به دست گرفتند. ( برومند، اعلم، ۱۳۸۷، ص ۲۱۸ ) دولت اسد، که از اقدام این جنبش به شدت خشمگین و نگران شده بود، تصمیم به محاصره شهر و بمباران آن گرفت. در پی این اقدامات، فریب چند هزار تن از مخالفان حافظ اسد قتل عام و « حماه »، ویران شد. سپس در ورودی این شهر، تندیس بزرگی از حافظ اسد بر پاشد. در حقیقت، این واکنش از جانب دولت اسد، پیام سیاست « مشت آهنین » به تمامی مخالفان در سراسر سوریه بود که به موجب آن، اعلام می شد علویان در رأس حکومت باقی خواهند ماند و با هیچ مخالفت و دگراندیشی مدارا نخواهد شد. ( zambelix. 2005.pp.88-90 )این سرکوب قاطعانه و نیز اقدامات دیگری همچون بازداشت فعالان سیاسی و اعضای جنبش « اخوان المسلمین » که دولت برای حفظ خویش در رأس قدرت به کار بست، این نهضت و نهضت های مشابه را از هر گونه شورش و مخالفت مشابه دیگری تا سال های اخیر بازداشته بود. با وجود این، امواج نهضت های ضد استبدادی اخیر در جهان عرب، امروزه به سوریه نیز رسیده و به خصوص علاوه بر ابعاد ظلم ستیزانه ای که داراست، در سوریه حرکتی برخاسته از سوی اکثریت سنی علیه اقلیت حاکم علوی نیز ارزیابی می گردد.
ب. بنیادگرایان جهادی ( حزب الله – حماس )در حالی که حافظ اسد با قاطعیت تمام، با سلفی گرایی سیاسی « اخوان المسلمین » در « حماه » برخورد می کرد، در دهه ی ۹۰ شاهد ظهور و افزایش قدرت بنیادگرایان جهادی در دو جبهه ی شیعه و سنّی بود. این جریانات بنیادگرا در قالب گروه های « حزب الله » ( در لبنان ) و « حماس » ( در فلسطین )، با هدف « اخوان المسلمین » برای سلطه بر حکومت های سکولار طبق قانون شریعت هم جهت شدند. هدف آنان نیز راندن نامسلمانان و کافران از منطقه خاورمیانه و واژگون ساختن رژیم های مرتد و جای گزینی حکومت های اسلامی بود. برخلاف آنچه انتظار می رفت، سوریه هم اقدام به حمایت و تأیید جریانات مزبور کرد. (۳)سوریه از ۱۹۷۶ به حضور خود در خاک لبنان تداوم بخشیده است. این حضور گرچه، هم از لحاظ مالی و اقتصادی به زیان سوریه بوده و هم مشروعیت بین المللی را که رژیم سوریه برای مقابله با تهدیدات داخلی بدان سخت نیازمند است، خدشه دار ساخته، با این حال، امروزه نیز حتی با وجود فشارهای بین المللی، که اکثریت ارتش سوریه را ناگریز به ترک لبنان نموده، گروه کوچکی از ارتش خود را همچنان در خاک لبنان باقی نگه داشته است. ( Salvin, 2007,p.8 )طرف داران نظریه ی « هلال شیعی » (4) برآنند که علت حضور مستمر سوریه در لبنان این است که سوریه در پی آن است که « حزب الله » را در تلاشش به منظور تسلط بر حکومت لبنان و هدفش برای تأسیس یک حکومت دینی شیعی یاری رساند. به اعتقاد حامیان این نظریه، حمایت ها و کمک های سوریه از « حزب الله » و نیز اشغال بخش های وسیعی از خاک لبنان، در تکمیل هلال شیعی مؤثر خواهد افتاد. با این حال، شواهد حاکی است که تأسیس یک حکومت شیعی بنیادگرا در لبنان، به طور کامل و صددرصد مدنظر و مورد علاقه رژیم علویان سوریه نیست. برای فهم این مسئله و اینکه چرا نیروهای سوری در لبنان مستقر شده اند، لازم است ابتدا به ارتباط سوریه با اسرائیل توجه کنیم.دولت مستقل سوریه در ۱۹۴۸، مورد هجوم ارتش اسرائیل واقع و به آسانی، توسط آن در هم شکسته شد. این شکست سرآغاز شکست هایی بود که در یک ربع قرن از ناحیه اسرائیل بر سوریه تحمیل شد و سرانجام، در ۱۹۷۳ به اوج خود رسید؛ جنگی که به تصاحب ارتفاعات جولان توسط اسرائیل تا به امروز منجر گشته است. در حقیقت، لبنان سال ها صحنه ی نبرد اسرائیل و سوریه بوده و این دو دولت طی دهه ی ۸۰ مکرر در خاک لبنان با هم درگیر بوده اند. ( Kaplan,1993,pp.22-27 )از سوی دیگر، « حزب الله » طی نبرد ۳۳ روزه در سال ۲۰۰۶، توانست نیروهای اسرائیلی را در هم بشکند و محبوبیت قابل توجهی در بین مسلمانان جهان برای خود ایجاد کند. این مسئله به همان اندازه که در غرب باعث بروز نگرانی هایی شد، در دمشق نیز نگرانی هایی ایجاد کرده است. بشّار اسد امروزه از قدرتِ همواره در حال افزایش « حزب الله »، در هراس است. این مسئله می تواند زمینه ساز ایجاد مشکلات و نگرانی هایی گردد که ابتدا قریب ۵۰ هزار علوی ساکن در لبنان و در بلندمدت رژیم علویان دمشق را در معرض تهدید خود قرار دهد. ( Copley, 2005, pp. 20-22 ) سوریه گرچه حمایت خویش از جهاد گرایان اهل سنت « حماس » را نیز اعلام کرده و در جدال میان متجاوزان اسرائیلی و مسلمانان فلسطینی، جانب نمایندگان مبارز فلسطین گروه « حماس »، را نگه داشته است، با وجود این، پیروزی فلسطین در این مبارزه می تواند منشأ نگرانی های دیگری برای رژیم سوریه باشد.به طور کلی، سوریه یک کشور غالباً سنی مذهب و دارای حکومت سکولار است و تاکنون دلایلی به دست نیامده که حاکی از آن باشد که علویان سوریه به شکل گیری یک هلال ژئوپلیتیک شیعی به رهبری ایران علاقه مندند. در گیری سوریه در مسائل لبنان و فلسطین همچنین می تواند ناشی از این حقیقت باشد که دمشق می کوشد تا با توسل به ابزارها و روش هایی که قدرت مانور اسرائیل را در منطقه محدود می کند، ارتفاعات جولان را همراه با دیگر سرزمین های اشغال شده عربی آزاد سازد. بدین روی، به نظر می رسد همکاری های سوریه با ایران و یاری دادن به « حماس » و « حزب الله » جنبه ای تاکتیکی دارد و به منظور حل مشکلات سرزمینی آن صورت می گیرد. به عبارت دیگر، سوریه را نمی توان با هیچ انگیزه یا مستنداتی، به ژئوپلیتیک شیعی منسوب نمود. ( احمدی و حافظ نیا، ۱۳۸۹، ص ۱۷۸-۱۷۹ )
روابط سوریه با جمهوری اسلامی ایرانروابط میان سوریه و جمهوری اسلامی ایران در طول تاریخ، اگر چه با فرار و نشیب هایی همراه بوده، با این حال، همواره نقاط مشترک زیادی میان اهداف مدّ نظر رهبران این دو کشور وجود داشته که حفظ روابط حسنه میان آنان را موجب گشته و در حقیقت، آنها را به متحدان راهبردی منطقه ای تبدیل کرده است. در ذیل، به شرح خلاصه ای از این روابط و مناسبات در دوره های گوناگون حیات این دو دولت اشاره شده است:
الف. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایرانتاریخچه ی روابط ایران و سوریه را می توان از سال ۱۹۴۶ دانست؛ یعنی زمانی که سوریه به استقلال رسید و ایران بلافاصله با تأسیس کنسولگری خود در این کشور، این استقلال را پذیرفت. طی این دوران، علی رغم وجود زمام دارانی با دیدگاه های متفاوت، میان دو دولت، روابط و همکاری های نسبتاً خوبی برقرار بوده است که می توان آن را حاکی از وجود یک دشمن مشترک به نام رژیم بعث عراق دانست. حمایت ایران از قطع نامه ی ۳۱۶ شورای امنیت، که اسرائیل را وادار می کرد ۵ افسر سوری را که در خاک لبنان به اسارت گرفته بود، آزاد کند، و سفر ۴ روزه حافظ اسد در دی ماه ۱۳۵۴ به ایران و امضای توافق نامه های همکاری در خلال آن سفر، نمونه ای از حسن نیت و روابط قابل توجه طرفین است. ( روابط ایران و سوریه ۲۰۱۲ در: ( http://fa.Wikipedia.org )با وجود این، طی همین دوران، گاه شاهد تیره شدن روابط میان دو دولت بوده ایم که البته این امر از واقعیات موجود در دو کشور و تفاوت بین نظام های حکومتی و اهداف و اصول بنیادین دو کشور سرچشمه می گیرد. در حالی که ایران، مورد حمایت آمریکا و مجری سیاست های او در منطقه و بزرگ ترین حامی و شریک اقتصادی اسرائیل در منطقه بود، سوریه در جبهه کاملاً مخالف این موضع ایران قرار داشت. بنابراین، طبیعی بود که روابط و مناسبات دو کشور پیشرفت نکند. اگرچه تیرگی روابط دو کشور با کمک های مادی و حمایت های لفظی ایران از اعراب در جنگ ۱۹۶۷ در برابر اسرائیل تا حدی بهبود یافت. به طور کلی به دلیل روابط گسترده ایران با رژیم اسرائیل و مبارزه سوریه با اسرائیل، همواره تنش در روابط دو کشور تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران، باقی بود. ( ر. ک. تحقیقی در اوضاع سیاسی، اجتماعی اقتصادی و فرهنگی سوریه، بی نا، ۲۰۱۱ در: ( http://www.tebyan.Net )
ب. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایرانبا پیروزی انقلاب اسلامی و پایه ریزی جمهوری اسلامی ایران، مناسبات سیاسی دو کشور تغییر کرد و روابط راهبردی مستحکمی میان ایران و سوریه برقرار شد. به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، حافظ اسد طی پیامی به مقامات ایران، این پیروزی را تبریک گفت و مراتب حمایت خود را از انقلاب بیان نمود. چند عامل مهم انگیزه این علاقه مندی و حمایت از جانب سوریه بود:
۱٫گسترش فعالیت نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس به منظور تأسیس چند پایگاه نظامی در منطقه؛۲٫ خروج رژیم مصر از صحنه جهان عرب به دنبال عقد معاهده « کمپ دیوید » در سال ۱۹۷۸؛۳٫ نیاز شدید سوریه به پشتیبانی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در تقویت بنیه اقتصادی و خرید تسلیحات پیش رفته.ایران نیز دست دوستی حافظ اسد را به گرمی فشرد و از گسترش روابط دو جانبه به دلایل ذیل استقبال کرد:۱٫دولت سوریه آخرین سنگر از کشورهای عربی بود که همچنان در مقابل اسرائیل ایستاده بود. بدین روی، با توجه با آنکه یکی از آرمان های انقلاب اسلامی مبارزه و محو اسرائیل بوده است، از این لحاظ، دو کشور همسو بوده اند.۲٫ شخص حافظ اسد از اقلّیت علویان سوریه با شخصیتی متعادل بود که از مقبولیت عامه نیز بی بهره نبود و در حزب و ارتش نیز موقعیت مستحکمی داشت.۳٫ در جنگ عراق علیه ایران، حافظ اسد به دلایل گوناگون از ایران حمایت می کرد و این امر، بخصوص در شرایطی که صدام می خواست با عربی – عجمی کردن جنگ، حمایت بیشتری از دنیای عرب به دست آورد، برای ایران ارزنده و اساسی بود.۴٫ سوریه به دلایل خاص خود، امکان حضور ایران را در لبنان تأمین و تضمین می کرد. این امر موجب پیدایش « حزب الله » تشدید حرکت اسلامی در فلسطین اشغالی و فشار بر اسرائیل شد و تمام این جریانات از نظر صدور انقلاب بسیار موفقیت آمیز و سودمند تلقی می گردید. ( تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر سوریه، ۱۳۸۸، در: ( http://www. torghabehonline.comبدین سان و از این زمان به بعد بود که با وجود ادامه حیات دشمن مشترک یعنی در کشور عراق، رهبران دو کشور دشمن مشترک دیگری را مدنظر قرار دادند که به مراتب خطرناک تر بود و آن اسرائیل بود. در این بین، کشورهای غربی و عربی از دهه ۸۰ میلادی شروع به یک سلسله اقدامات برای دور کردن سوریه از ایران نمودند که البته هیچ گاه موفق نشدند این رابطه را قطع کنند؛ چنان که بشّار اسد در پاسخ به درخواست صلح « بنیامین نتانیاهو » در ازای بازپس دادن بلندی های جولان و قطع رابطه با ایران، اعلام نمود: حاضر است با اسرائیل صلح نماید، ولی قطع رابطه با ایران محال است. همچنین حضرت آیه الله خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی، سوریه را نزدیک ترین کشور خاورمیانه به ایران طی ۳۰ سال گذشته نامیده و این کشور را یکی از کشورهای محور مقاومت در مقابل اسرائیل توصیف کرده اند. ( http://fa.wikipedia.org )در واقع روابط ایران و سوریه طی ۳۰ گذشته و از پیچ و خم های بسیاری عبور کرده و بارها در لحظه ای که همه منتظر گسست آن بوده اند، توانسته است به سلامت از معرکه تضادهای اعتقادی و اختلاف های مقطعی گذر کند. روابط این دو دولت با عبور از یک دوران همکای و تنش در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی و پشت سرگذاشتن بحران های متعدد، توانست به مرحله ای از ثبات در دو دهه ی بعدی برسد و تبدیل به یک همکاری راهبردی در منطقه گردد.با وجود مناسبات سیاسی خوب میان ایران و سوریه، حجم مبادلات میان دو کشور در سطح پایینی قرار دارد که یکی از دلایل این مسئله، بالا بودن تعرفه های گمرکی است. با این حال، در سال های اخیر، با توجه مسئولان دو کشور به اهمیت روابط تجاری و اقتصادی، این روابط به صورت فزاینده ای در حال رشد است. بررسی روابط تجاری دو دولت در دهه گذشته، نشان دهنده روند رو به رشد مبادلات تجاری دو دولت است. صادرات ایران به سوریه به استثنای سرمایه گذاری ها و توریسم، از ۴/۷ میلیون دلار در سال ۱۳۷۵ به حدود ۱۸۰ میلیون دلار در سال ۱۳۸۵ رسیده است. شرکت های ایرانی تاکنون بالغ بر یک میلیارد دلار در صنایع اتومبیل، سیمان و کشاورزی سوریه سرمایه گذاری کرده اند و انتظار می رود پس از سفر آقای احمدی نژاد به سوریه و امضای « توافق نامه تعرفه ترجیحی در خصوص ۵۰۰ قلم کالا » میان دو کشور، روابط اقتصادی دو دولت بیش از پیش افزایش یابد. در سال جاری، سازمان « توسعه تجارت ایران » از رشد ۳۵ درصدی صادرات کالاهای غیر نفتی جمهوری اسلامی ایران به سوریه در سه ماهه ی اول امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته خبر داده است. ( روابط دو جانبه ایران و سوریه، در: ( http.//www.kheu.ir/news )همچنین ایران و سوریه در سال ۲۰۰۶ اقدام به عقد یک تفاهم نامه نظامی کردند که بر پایه آن، همکاری های نظامی – دریایی این دو کشور در دریای مدیترانه افزایش می یافت، هر چند مفاد این پیمان تا سال ۲۰۱۱ میلادی و سقوط حسنّی مبارک عملی نشد. همچنین ایران در سال ۲۰۱۰ در جهت شناسایی حملات موشکی و هوایی اسرائیل، یک سامانه ی راداری پیش رفته به سوریه تحویل داد. هدف از این کار، دفاع از تأسیسات برنامه هسته ای ایران در برابر حملات موشکی و تأمین امنیت هوایی سوریه و « حزب الله » لبنان در برابر حملات هوایی جنگنده های نیروی هوایی اسرائیل بیان شده است. ( روابط ایران و سوریه، بی نا، ۲۰۱۲در: ( http://fa.Wikipedia.org )همچنین روابط فرهنگی دو کشور با امضای موافقت نامه های فرهنگی در زمینه های گوناگون، از جمله تربیت و آموزش عالی، مبادله متخصصان و طرح های آموزشی، نمایشگاه های هنری و صنایع دستی، نمایشگاه های فیلم و عکس و مانند آن گسترش یافت. ( ر. ک. تحقیقی در اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سوریه، بی نا، ۲۰۱۱، در: ( http://www.tebyan.net )
تحولات جاری در سوریه و چالش های حکومت اسدهنگامی که بسیاری از تحلیلگران سیاسی مترصّد گسترش آتش انقلاب در خاورمیانه به سوریه بودند. جرقه این آتش در اوایل بهار ۱۳۹۰ در شهری کوچک واقع در جنوب سوریه زده شد.در حالی که مخالفان حکومت سوریه، خاندان اسد را متهم به دیکتاتوری، فساد مالی – اداری، تقسیم مناصب دولتی میان عشیره ی خاندان اسد، سرکوب مخالفان طی ۴۰ سال گذشته، سیطره حزب « بعث » و نیروهای امنیتی بر مصادر امور کشور می کنند، از منظر موافقان و حامیان حکومت، سوریه تنها با بحرانی به نام « دخالت نیروهای خارجی » روبه روست. صرف نظر از ادعای مخالفان و یا حکومت، یک نقطه مشترک وجود دارد و آن بحران موجود در سوریه است که موجب فلج شدن اقتصاد این کشور، دادن بهانه به کشورهای غربی برای دفاع از مخالفان، نا امنی و کشتار وسیع شده است. ( جودکی، ۱۳۹۰، ص ۱۰ ) اگر چه سوریه آخرین کشور از زنجیره کشورهای عربی است که ناآرامی های مردمی را تجربه کرده، اما وجود پیچیدگی های خاص اجتماعی و سیاسی، تحلیل وقایع این کشور را دشوار ساخته است.یکی از مهم ترین عواملی که ناآرامی های سوریه را از بسیاری کشورهای عربی متمایز می کند. تنوع نژادی و مذهبی موجود در این کشور، برخلاف جمعیت تقریباً یکدست کشورهایی همچون مصر و تونس است که البته این موضوع نمی تواند در بروز نارضایتی ها و شدت ناآرامی های اخیر بی تأثیر باشد. با اینکه اهل سنت بیش از ۷۰ درصد ساکنان سوریه را تشکیل می دهند و در ساختار قدرت شامل وزارت خانه ها، مراکز فرماندهی نظامی، استانداری ها و سفارت خانه ها حضوری فعال دارند، اما هسته اصلی قدرت در سوریه در اختیار علوی هاست. افزون بر این، ناصری ها، ملی گرایان و کردها (۵) نیز هر یک به دلایل خاص خود، از حکومت خاندان اسد ناراضی اند. ( ظهوریان، ۱۳۹۰ در: ( http: //www.rasad.orgمسلّح بودن مخالفان از جمله دیگر ویژگی های خاص ناآرامی های سوریه است که منجر به افزایش آمار قربانیان دو طرف منازعه در مقایسه با سایر کشورهای عربی شده است. دولت سوریه گروه های مسلّح سلفی را مقصّر اصلی درگیری های نظامی می داند و اردن و جناج « 14 مارس » در لبنان را به مسلّح سازی گروه های مذکور متهم می کند. ( ظهوریان، ۱۳۹۰ در: ( http://www. rasad.orgاز جمله دیگر مؤلفه های وقایع سوریه، می توان به تلاش فعالانه بازیگران فرامنطقه ای در مدیریت تحوّلات جاری این کشور و تطبیق آن با مطلوبیت های خویش اشاره کرد. چندی پیش سندی به نقل از ویکی لیکس در روزنامه واشنگتن پست منتشر شد که نشان می داد آمریکا میلیون ها دلار برای ایجاد ناامنی در سوریه صرف کرده است. می توان گفت: در ناآرامی های سوریه، آمریکا و متحدان غربی از تمام عناصر قدرت خود استفاده کرده اند. اگر چه تلاش این کشورها برای مشروعیت بخشیدن به دخالت در سوریه از طریق تصویب قطع نامه در شورای امنیت و سپس پیاده سازی الگوی دخالت در لیبی با مخالفت چین و روسیه ناکام مانده، اما این کشورها از طریق اعمال تحریم های اقتصادی و نظامی، مسلّح سازی مخالفان، حمایت مالی از رسانه ها و عناصر مخالف در سایر کشورها و برجسته سازی اخبار درگیری ها در سوریه در مقایسه با بحرین و یمن، به تلاش خود در بی ثبات سازی این کشور ادامه می دهند. ( ظهوریان، ۱۳۹۰ در: ( http://www.rasad.org )قطعاً حکومت سوریه نمی تواند همه ی این نارضایتی ها و اعتراض ها را به گردن آمریکا بیندازد؛ زیرا اگر چنین بود، چرا بشار اسد وعده اصلاحات عمیق، فوری و جدی می دهد؟! بی شک، دو وعده ی اخیر او مبنی بر انحلال حزب « بعث » و برقراری انتخاب آزاد ریاست جمهوری، نشانگر این است که حزب « بعث » کارنامه خوبی نداشته است. ( جودکی، ۱۳۹۰، ص ۱۰ ) روشن است که نمی توان منکر وجود نقاط خاکستری در ساختار حکومتی سوریه شد: سوریه به صورت تک حزبی اداره می شود. بعثی ها در سوریه حاکمند، حکومت در دست علویان است. حکومت سلطه گسترده ای بر بخش های گوناگون کشور دارد. مالکیت خصوصی کم رنگ است. آموزش و پرورش و بیمارستان ها به صورت دولتی اداره می شود و بنابراین، رقابت تأثیرگذار ناشی از خصوصی سازی در سوریه دیده نمی شود. ( بخشایشی اردستانی، ۱۳۹۰، ص ۱۱ )امروزه سوریه از سه طرف مورد تهاجم تبلیغاتی و سیاسی قرار دارد: ابتدا آمریکا، رژیم صهیونیستی و غرب. ضلع دیگر این مثلث عربستان و کشورهای عربی، و در نهایت، نیروهای داخل سوریه هستند که خود را مخالف بشار اسد معرفی می کنند. ( بخشایشی اردستانی، ۱۳۹۰، ص ۱۱ ) در میان نیروهای مخالف داخلی سوریه، ناصری ها، ملی گرایان و هواداران « اخوان المسلمین » به چشم می خورند. « اخوان المسلمین » سوریه مانند بسیاری از کشورهای عربی، مهم ترین مخالف داخلی نظام کنونی به شمار می رود که از دو طیف تندرو و معتدل برخوردار است. برخلاف طیف معتدل، سلفی ها « اخوان المسلمین » سابقه ی همکاری با غرب را نیز برای مبارزه با حکومت اسد، در پرونده خود دارند. همچنین عموی بشّار اسد رفعت، و پسرش عبدالحلیم خدّام معاون رئیس جمهور سابق و از دوستان نزدیک سعد حریری، و دیگر گروه های تبعیدی که برخی مستقیماً از دستگاه های امنیتی خارجی کمک مالی دریافت می کنند و یا توسط آنان به بازی گرفته شده اند، از مخالفان خارج از کشور و دشمنان دیرینه ی نظام سوری هستند. ( ظهوریان، ۱۳۹۰ در: http://www.rasad.org )تاکنون هیچ یک از کشورهای خارجی، حتی آنهایی که به شدت طرفدار سرنگونی رژیم بشّار اسد هستند، خواهان مداخله ی نظامی در سوریه نشده اند؛ زیرا اولاً، به این موضوع واقفند که سوریه به مقدار کافی نفت ندارد. ثانیاً، به دلیل شرایط ژئوپلیتیک سوریه و هم مرز بودن آن با چند کشور بی ثبات از جمله عراق، لبنان و اردن، مداخله نظامی در این کشور مشکل خواهد بود؛ زیرا اگر حمله نظامی صورت گیرد تمام این کشورها به صحنه ی جنگ مبدل خواهد شد. ثالثاً، به دلیل آنکه از سال ۱۹۷۳ به بعد، مرزهای سوریه با اسرائیل همواره آرام بوده و حتی یک گلوله از سوریه به سمت اسرائیل شلیک نشده است، بدین دلیل، اسرائیل رژیم سوریه را به رژیم ناشناخته ای که جایگزین آن خواهد شد، ترجیح می دهد و مخالف حمله نظامی به سوریه است. ( رزمی، ۲۰۱۱/ http://www.blochetawaar.comدولت های غربی و در رأس آنها آمریکا و فرانسه، ورای شعارهای فریبنده ی آزادی، حقوق بشر و دموکراسی و اصلاحات سیاسی، تنها در پی عملی کردن منافع نامشروع و اهداف پلیدشان به هر شکلی و از هر راهی، آن هم در مناطق بحران زده و آسیب پذیر جهان هستند. به راستی، چرا آنان از معترضان و مخالفان رژیم بشار اسد حمایت می کنند و اخبار ناامنی و کشتارهای سوریه را در ابعاد وسیع و حجم بالا در در رسانه ها و اخبار جهان به نمایش می گذارند، در حالی که در همین زمان، در بحرین هزاران مسلمان شیعه توسط نیروهای خاندان آل سعود و آل خلیفه سرکوب و قتل عام می شوند و هیچ کس به فریادهای مظلومانه ی آنان نمی رسد؟!
نتیجهبه علویانی که اکنون حکومت سوریه را در سیطره ی خویش دارند، درگذشته، از جانب ملل و نحل نویسان و رجال دینی، عناوین، عقاید و نسبت های مختلفی داده شده که غالباً منفی و در مواردی متناقض است. با این حال، این اقلیت مذهبی پس از تحمل قرن ها رنج، اهانت، محرومیت و آزار، در پی سیاست تفرقه افکنی دولت استعمارگر فرانسه طی دوران قیمومتی خویش، توانست به تدریج، در عرصه های سیاسی و اجتماعی سوریه حضور یابد و سرانجام، در آغاز دهه ی ۷۰ میلادی، قدرت را به طور کامل قبضه کند و بدین سان، غالب مناصب حکومتی و امنیتی را در اختیار گیرد. امروزه حکومت سوریه به خوبی از رشد بنیادگرایان سنّی و شیعی مذهب آگاه است و می داند که قدرت یابی هر یک از آنان در منطقه، می تواند به معنای آزار و اذیت و محدودیت و محرومیت دوباره ی علویان باشد. حافظ اسد و جانشینش بشّار اسد برای مقابله با این کابوس، همزمان چند طرح راهبردی در پیش گرفته اند: آنان از یک سو، به مدارا و نرمش با بنیادگرایان شیعی و سنی پرداخته و حتی با اعطای مناصب دولتی بدان ها، درصدد جلب نظر آنان بوده اند، و از سوی دیگر، آنان و عملکردهایشان را با هوشیاری و دقت تمام زیر نظر داشته و در صورت لزوم، به اعمال محدودیت و حتی سرکوب آنها پرداخته اند.تبلیغ و ترویج « علویه » به عنوان شاخه ای از دین اسلام، از دیگر طرح هایی است که به منظور کاستن از تندروی های بنیادگرایان اسلامی صورت گرفته است. اوج چنین سیاستی را در اوایل حکومت علویان در ۱۹۷۳ می توان دید که امام موسی صدر – روحانی لبنانی- طی فتوایی، « علویه » را فرقه ای از اسلام شیعی معرفی کرد. حکومت سوریه علاوه بر کسب این فتوا، در جهت ارائه ی یک چهره ی اسلامی از خود، اقدام به برداشتن گام های دیگری نمود. اعزام موجی از دانشجویان به مدارس مذهبی قم به منظور فراگیری فقه و حقوق شیعیان دوازده امامی، ساخت مساجد، اجازه انجام فرایضی همچون حج و شرکت در نمازهای فردی و جمعی، و پخش برنامه ها و مراسم مذهبی از تلویزیون دولتی همگی در جهت چنین سیاستی توجیه می گردند.همچنین رژیم سوریه با تأکید بر خطر دایمی اسرائیل و ایجاد رعب و وحشت در جامعه نسبت به تهدیدهای قدرت های خارجی، سعی در حفظ و اتحاد و همبستگی ملّی و نیز توجیه نظام تک حزبی و وضعیت فوق العاده در داخل داشته است. با وجود این، نهضت های ضداستبدادی و آزادی خواهانه گسترده ی اخیر در خاورمیانه و شمال آفریقا علاوه بر اینکه تاکنون موجب سرنگونی تعدادی از رژیم های استبدادی در این منطقه شده، زنگ خطری جدی برای حکومت علوی سوری به صدا درآورده است.نباید فراموش کرد که دولت سوریه نیز همچون بیشتر دولت های عربی منطقه، ظرفیت و توان کمی برای مدیریت بحران و فائق آمدن بر چالش های پیش رو دارد و از این رو، ادامه ی اعتراض ها می تواند زمام امور را از دست دولت خارج سازد اگر بشّار اسد نتواند اصلاحات را به سرعت و با جدیت رهبری کند، ممکن است شاهد اعتراضات جدی تر و تازه تری باشد که به تبع آن، دشمنان خارجی و داخلی دولت خواهند توانست با استفاده از ضعف حکومت، آن را به سمت جنگ داخلی هدایت کنند. از سوی دیگر، به نظر می رسد که حتی اگر بشّار اسد بتواند این مرحله را با موفقیت پشت سربگذارد، پایه های حکومتوی آنچنان سست گشته است که در بلند مدت، وی را با چالش های اساسی مواجه می سازد. رژیم سوریه از هم اکنون با موجی از فشارها و تحریم های بین المللی روبه روست. این عوامل در کنار بحران مشروعیت، اقتصاد آسیب پذیر سوریه را تحت فشار قرار داده، می تواند به زودی دستاوردهای آن را در عرصه های گوناگون سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، و تجاری نابود سازد. بدین سان، نقش منطقه ای سوریه تحت تأثیر بی ثباتی داخلی آن قرار خواهد گرفت که این مسئله بر روابط تهران – دمشق تأثیرهای منفی بر جای خواهد گذاشت.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی۲٫ کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت معلم۳٫ از سال ۱۹۷۹، سوریه به علت حمایت از گروه های رادیکال مذهبی و ضد اسرائیلی در ایران، لبنان و فلسطین، به دفعات توسط دولت ایالات متحده آمریکا در فهرست کشورهای حامی تروریسم بین المللی قرار گرفته است. این در حالی است که ایالات متحده از سوریه به خاطر کمک در ردیابی و دست گیری اعضای تروریست سازمان « القاعده »، که توسط اسامه بن لادن تأسیس گشته، تقدیر کرده است. ( Prados & Sharp, 2005, p. 17 )4. در سال های اخیر وقوع تحولاتی همچون سرنگونی رژیم استبدادی و سکولار پهلوی توسط گروه های شیعی در ایران، سقوط رژیم بعثی در عراق، و پیروزی های چشمگیر و « حزب الله » لبنان طی نبرد ۳۳ روزه در مبارزه با اسرائیل، موجب شده است تا بسیاری از آن در هراس باشند که تشکیل یک- به اصطلاح- « هلال شیعی » توسط ایران، عراق، لبنان و به طور کلی، شیعیان ساکن در منطقه خلیج فارس و خاورمیانه، عملاً عرصه را بر حکومت های عمدتاً سنی مذهب تنگ تر و منافع آنان را در آینده تهدید کند. این طرح، که انگیزه ی اصلی از طرح آن، مقابله با محوریت بلامنازع ایران در جهان تشیّع است، توسط ملک عبدالله، پادشاه اردن، ارائه گردید و از سوی رژیم های ایالات متحده بریتانیا، اسرائیل، مصر و عربستان مورد تأیید و استقبال قرار گرفت. برخی از تحلیلگران هدف آشکار این طرح را عبارت از شکل گیری یک هلال ژئوپلیتیک می دانند که از ایران و به رهبری ایرانیان آغاز می شود. عراق و سوریه را دربرگرفته و با « حزب الله » لبنان و « حماس » در فلسطین پایان می پذیرد. این مجموعه ژئوپلیتیک، که نمای جغرافیایی اش هلال مانند ترسیم شده است و بزرگ ترین منافع سوخت فسیلی جهان، از خلیج فارس تا دریای خزر را در اختیار دارد، به اعتقاد ملک عبدالله، قصد دارد تا از طریق گسترش عملیات تروریستی و انتحاری « حزب الله » و « حماس » بر جهان اسلام برتری یابد و اسرائیل را از میان بردارد. ( احمدی و حافظ نیا، ۱۳۸۹، ص ۱۷۳ ).۵٫ حکومت بعثی سوریه برای این کشور، که محل سکونت اقوام و گروه های زبانی متفاوت است، تنها یک هویت می شناسد و آن هویت عربی است و بدین سان، موجودیت جامعه دو میلیونی کردها را، که بیش از ۹ درصد جمعیت سوریه را به خود اختصاص می دهد، همواره انکار کرده است. کردها بزرگ ترین گروه نژادی سوریه هستند و نواحی کردنشین سوریه، فقیرترین قسمت های این کشور محسوب می شوند. در سال ۱۹۶۲، حکومت سوریه حق شهروندی را از آنها سلب نمود و حتی آنان را از آمار کشور نیز حذف کرد. پس از اینکه حافظ اسد، رهبر حزب « بعث »، در سال ۱۹۷۰ به سمت رئیس جمهوری رسید، سرکوب و خفقان کردها و دیگر اقلیت های این کشور به طور قابل ملاحظه ای تشدید شد. در مارس ۲۰۰۶ به دنبال یک مسابقه ی محلی فوتبال در شهر کردنشین « قامشلی »، نیروهای نظامی سوریه به سرکوب و کشتار مردم این شهر پرداختند که منجر به چندین روز درگیری میان مردم و نیروهای مسلّح حکومتی شد و بیش از ۳۰ کشته و صدها زخمی برجای گذاشت و شمار بیشتری نیز بازداشت و روانه زندان شدند. برای اطلاع بیشتر، نک. http://fa.wikipedia.org.منابع تحقیق:الف. فارسی و عربی۱٫ احمدی، سیّد عباس و حافظ نیا، محمّد رضا، « موانع و شیوه های بازدارنده تجدید حیات شیعه در جهان »، فصل نامه شیعه شناسی، سال هشتم، ش ۳۰ ( تابستان ۱۳۸۹ ).۲٫ اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، مقدمه و توضیحات محمّد جواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱٫۳٫ اندلسی، ابی محمّد بن احمد ( معروف به ابن حزم )، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، مصر، بی نا، ۱۳۴۷ق.۴٫ بدوی، عبدالرحمن، تاریخ اندیشه های کلامی در اسلام، ترجمه ی حسین صابری، مشهد بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴٫۵٫ برومند اعلم، عبّاس، « فرقه نصیریه از آغاز تا انتقال دعوت به شام »، نامه ی تاریخ پژوهان، سال دوم ش ۵، ( بهار ۱۳۸۵ ).۶٫ ــــ، « علویان ترکیه و علویان سوریه، شباهت ها و تفاوتها »، فصل نامه تاریخ اسلام، سال نهم، ( پاییز و زمستان ۱۳۷۸ ).۷٫ بخشایشی اردستانی، احمد، « آمریکا و رژیم صهیونیستی عامل اصلی اغتشاش در سوریه هستند »، نشریه ی کار و کارگر، ۱ مرداد ۱۳۹۰٫۸٫ توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک تشیّع، ترجمه ی حسن صدوق ونینی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۰٫۹٫ حکیم، سید محمّد باقر، الشیعه و التشیع، بی جا، الانتشارات الامام الحسین (علیه السلام) للطباعه و النشر و التبلیغ، ۱۴۲۵٫۱۰٫ حلّی، ابومنصور جمال الدین حسن بن یوسف بن مطهّر، کشف المقال فی معرفه الرجال، قم، دارالذخائر، ۱۴۱۱٫۱۱٫ جودکی، حجت الله، « آیا اصلاحات اسد جواب می دهد؟ »، نشریه آرمان، ۴ مرداد ۱۳۹۰٫۱۲٫ زین عاملی، محمّد حسین، شیعه در تاریخ، ترجمه ی محمّدرضا عطایی، مشهد بنیادپژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۸٫۱۳ شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تخریج محمّد بن فتح الله بدران، ط الثانیه، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۴٫۱۴٫ طوسی، ابوجعفر محمّد بن حسن، الغیبه قم، مؤسسه معارف اسلامی، ۱۴۱۱٫۱۵٫ غالب الطویل، محمد، تاریخ العلویین، بیروت، دارالاندلس، ۱۹۸۱٫۱۶٫ قادری، حاتم، اندیشه های سیاسی در اسلام و ایران، تهران، سمت، ۱۳۸۰٫۱۷٫ کشی، ابوعمر و محمّد بن عمر، الرجال مقدمه و تصحیح حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد ۱۳۸۴٫۱۸٫ مشکور، محمد جواد و غروی اصفهانی، حسن « علویان در سوریه »، مجله هنر و مردم ش ۱۶۳٫ ۱۳۸۶٫۱۹٫ مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، مقدمه و توضیحات کاظم مدیر شانه چی، ج ششم، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۷٫۲۰٫ موسی، متی، « پیداش نصیریان »، ترجمه ی حسین مفتخری، فصل نامه ی تاریخ اسلام، سال یکم ش ۳، ( پائیز ۱۳۷۹ ).۲۱ نقیب زاده، احمد، « شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه »، مجله ی دانشکده ی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش ۴۷، ( بهار ۱۳۷۹ ).۲۲٫ نوبختی، محمّد بن موسی، فرق الشیعه، ترجمه ی محمد جواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی ۱۳۸۶٫ب. لاتین ۲۳٫ Abdulhamid, Amma, “When Minorities Rule in the Middle East (part I: Syria)”, Policy Watch N.933, Washington, The Washington Institude for near east policy, 2004, December 22.24. Asad, Moaz Moshe, The Sphinx of Damescus, NewYork, 1988.25. Copley, Gregory R, “Hariri’s death: a planned catalyst for resumed major conflict allows Iran to push back its frontiers”, Defense & Foreign Affairs Sterategic policy, 33, 2005, February.26. Hirst, David, The Guardian, 1979, June 26.27. Kaplan, Robert D., “Syria: identify crisis”, The Atlantic Monthly, 271, February 1993.28. Prados, Alfred B& Sharp, Jermey M., ”Syria: political conditions & Relations with the United State after the Iraq War”, Congressional Research Service, CRS Report for Congress, 2005, January, received through the crs web.29. Sharp, Jermey M, “Syria: background & U.S. Relations”,Congressional Research Service, CRS Report for Congress, 2009, March, in: www.crs.gov.30. Slavin, Barbara, “Syria lingers in Lebanon, Report says”, USA Today, 2007, July 25, A 08.31. US, Department of State, Background Note: Syria, 2003, Oct32. Van Dam, Nikolas, The Struggle for Power in Syria, New York., St. Martin’s press, 1996.33. Wilsonm Scott, “Syria’s Ba’thists Under Siege”, Washington post, 2004, September 24.34. Zambelis, Chris, “The Sterategic Implications od Political Liberalization & Democratization in the Middle East”, Parameters, 35, 2005, Autumnج. اینترنتی۳۵٫ Kramer, Martin, “Syria’s Alawis & Shi’ism”, at:http://www.martinkramer.org/sandbox/ reader/archieves/syria-alawis-and- shiism, 2010, January 11.36. http://www.eyenak90.blogfa.com/post- 3. aspx ( 1390/08/08 ).37. رسولی کیا، داود، « پژوهشی در باب علویت ». 1381/11/16 در:http://www.blogfa.com/archieve.aspx.38. رزمی، ماشاءالله، « اپوزیسیون سوریه به دفاع مسلحانه رو می آورد »، در:http://blochetawaar.com ( 2011/9/2 )39. جوادی، قاسم، « نصیریه، علویان و شیعه اثنا عشری »، فصل نامه طلوع، ش ۷، ۱۳۸۸/۱۰/۶و۷ در:http://nayestan.com40. سعادت، اسماعیل، « نهضت های فکری فرهنگی جهان اسلام »، ۱۴۳۰، در:http://www.elib.anhar.ir/zpageview. asp? id= 2033441. ظهوریان، میثم، « کلاف سردرگم ناآرامی های سوریه و چالش های حکومت اسد »، نشریه خراسان، ش ۱۷۸۴۴، ۱۳۹۰/۳/۴، در: http://www.rasad.org/ 1390/03/04/ tah- soria42. روابط دوجانبه ایران و سوریه در: http://www.kheu. ir/news/default.asp?nk=043. تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر سوریه، ۱۳۸۸/۰۱/۳۰ در:http:// www.torghabehonline.com44. سوریه، ۲۰۱۱/۰۴/۲۱ در: http://www.fa. wikipedia.org/wiki45. روابط ایران و سوریه، ۲۰۱۲/۰۱/۰۲/ در:http://www.fa.wikipedia.org/w/index. php?title46. تحقیقی در اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سوریه در:http://www.tebyan.net/index.aspx?pid= 18359
منبع مقاله:فصلنامه علمی- پژوهشی شیعه شناسی، سال دهم، شماره ی ۳۸، تابستان ۱۳۹۱٫
/م