علی علیه السلام در آئینه قرآن(۱)

آنچه در پیش رو دارید، منتخبی از آیات قرآن کریم است که جهت زدودن برخی ابهامات موجود پیرامون ولایت حضرت امیرمومنان علی علیه السلام و فضائل سایر اهل بیت علیهم السلام جمع آوری شده است.
در این نوشتار سعی کرده ایم با توضیحی کوتاه و ضروری و نیز ذکر برخی منابع شیعه و اهل سنت،‌ به دیدگاه برخی از آنان در زمینه آیات ذکر شده اشاره ای نیز داشته باشیم .
اصل امامت مسئله «امامت» در مکتب تشیع، یکی از اصول دین به شمار می رود و وجود آن را جهت حفظ و نظارت بر اجرای قانون الهی لازم می شمارد. علم وسیع و گسترده، عصمت و مصونیت از گناه و خطا، از شرائط ویژه امام علیه السلام است و مسلماً شناسائی چنین فردی جز از راه وحی ممکن نیست؛ لذا شیعه معتقد است که«امامت» یک منصب الهی است و نصب آن بایستی از طرف خداوند متعال صورت پذیرد و لذا برای شیعیان مسئله امامت به عنوان یک اصل بنیادین دینی (و نه فرعی) به شمار می رود.از نقاط مهم اختلاف بین شیعه و اهل سنت نیز همین مسئله است؛ چرا که شیعه معتقد است منصب امامت، ازطرف خداوند به افراد ذی صلاح داده می شود به طوری که امیر مومنان علیه السلام و یازده فرزندش یکی پس از دیگری، جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله هستند. ولی به اعتقاد اهل سنت، تعیین امام به مردم واگذار شده و از طریق «همه پرسی» صورت می گیرد.امامت معصومان علیهم السلام به طور مکرر و متعدد از سوی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله بیان شده است. در خصوص امامت حضرت امیر علی السلام می توان به جریان مشهور غدیر خم اشاره نمود که از طرف خداوند و با نزول آیه شریفه یا ایُّهَا الرّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ.(۱)صورت گرفت. تفاسیر متعددی از شیعه و سنی در ذیل همین آیه، به حدیث غدیر خم و جمله رسول الله صلی الله علیه و آله که فرمودند:«من کنت مولا فهذا ولیه» اشاره می کند.(۲) در همین جریان غدیر است که شخص عمر بن خطاب ضمن بیعت با امیرمومنان علیه السلام برای تهنیت گفت:«بخ بخ لک یا علی، اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنه». (3)و نیز روایتی که بعد از نزول آیه شریفه (یا ایُّهَا الّذینَ آمَنوا اطیعُوا الله واطیعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِی الْامرِ مِنْکمْ (۴) وارد شده که جابربن عبدالله انصاری از رسول خدا صلی الله علیه و آله درخصوص تفسیر«اولی الامر» سؤال می کند و پیامبر صلی الله علیه و آله با نام بردن علی علیه السلام و یازده فرزندش، به امامت سایر ائمه نیز اشاره می کنند.(۵) و یا خطابی که بارها به علی علیه السلام فرموده بودند که«انت ولی کل مومن بعدی» (6) و یا روایتی که فرمودند:«من کنت مولاه فان مولاه علی علیه السلام» . (7)در خصوص امر ولایت، شخص ابوبکر و عمر از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله سؤال کردند که حضرت به امیرمومنان علیه السلام و پسران ایشان و نه فرزند امام حسین علیه السلام اشاره کرده و می فرماید «هذا علی مع القرآن و القرآن مع علی، لا یفترقان حتی یردا علی الحوض». (8)در این رابطه می توان به روایاتی که در خصوص اهل بیت علیهم السلام از سوی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وارد شده است و حضرت علی علیه السلام را نیز شامل می شود، اشاره کرد. حضرت در مواردی فرمودند: « الا ان مثل اهل بیتی فیکم مثل سفینه نوح من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق».(9) و یا روایت معروف «باب حطه» که اهل بیت را به باب حطه در بنی اسرائیل تشبیه کرده و فرمودند:«هر کس داخل آن شد، آمرزیده شد».(10)پیامبر صلی الله علیه و آله در موارد جانشینی امیرمومنان علیه السلام را اشاره فرموده بودند. در روز غدیر، زمانی در روز عرفه در حجه الوداع، بار دیگر در منبر خود در مدینه و روایات بسیار دیگری که مجال اشاره به آنها در این مقال نیست.آنچه در این نوشتار عرضه می شود، پاسخ این سوال است که: اگر امیرمؤمنان علی علیه السلام به عنوان امام معصوم و جانشین بلافصل حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مطرح است، چرا در آیات قرآن به آن اشاره ای نشده است؟!البته کسانی که آشنایی سطحی با اصول و عقاید دینی اسلام داشته باشند، متوجه سستی این شبهه خواهند شد و لکن برای پاسخ به این سوال، به آیاتی اشاره می کنیم که از سوی علمای اهل سنت نیز مورد تأیید واقع شده و در منابع معتبر آنها آورده شده است و در تفاسیر خود با استناد به روایات از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در مورد امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام، در واقع به امامت بلافصل علی علیه السلام اشاره می کند.
علی علیه السلام درآیات از مجموع آیات قرآن، آیات مختص به حضرت امیرمؤمنان علیه السلام را می توان به دو دسته تقسیم کرد؛ آیات امامت خاصه و آیات فضائل.از جمله آیات قرآن در زمینه امامت خاصه می توان به این پنج مورد اشاره کرد: آیه تبلیع (مائده/۶۷) آیه ولایت (مائده/۵۵)، آیه اولی الامر (نسا/۵۹)، آیه صادقین(توبه/۱۱۹)، و آیه قربی(شوری/۲۳).بخش دیگر از آیات به فضائل حضرت اشاره می کند و در نتیجه او را برترین امت محمد صلی الله علیه و آله و والاترین شخصیت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی می کند و بنابراین کسی شایسته تر از او برای رهبری امت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله نیست. از آیات فضائل می توان به آیات ذیل اشاره نمود: آیه مباهله (آل عمران/۶۱)، آیه خیر البریه(بینه/۷و۸)، آیه لیله المبیت(بقره/۲۰۷)، آیه حکمت(بقره/۲۶۹)، آیات سوره هل اتی ….(الانسان، آیات اول تا آخر)، آیات آغاز سوره برائت (توبه)، آیه سقایه الحاج(توبه/۱۹)، آیه صالح المومنین(تحریم/۴)، آیه وزارت(طه/۲۹تا ۳۲)، آیات سوره احزاب (آیه۳۳و۲۵)، آیه بینه و شاهد(هود/۱۷)،آیه صدیقون(حدید/۱۹)، آیه نور(حدید/۲۷)،‌آیه انذار(شعرا/۲۱۴و۲۱۵)، آیه مرج البحرین(الرحمن/۱۹ تا ۲۱)، آیه نجوی (مجادله/۱۲ و ۱۳)، آیه سابقون (واقعه/۱۰ تا ۱۴)، آیه اذن واعیه(حاقه/۱۲)، آیه مودت(مریم/۹۶)، آیه منافقون(محمد/۳۰)، آیه ایذاء(احزاب/۵۷)، آیه انفاق(بقره/۲۷۴)، آیه محبت(مائده/۵۴) و آیه مسئولون(صافات/۲۴) و ….حضرت امام خمینی (ره) در کتاب شریف «کشف الاسرار» به نقل از «غایه المرام» می آورند که تا ۱۴۰ آیه در خصوص حضرت علی علیه السلام و امامت ایشان نازل شده است. ایشان آیاتی را که مورد اتفاق علمای شیعه و اهل سنت است، به طور تفصیل ذکر کرده و بیش از ده مورد آن را مورد بررسی قرار می دهند.(۱۱) کتاب پیام قرآن(ج۹) نیز حدود ۳۰ آیه در همین خصوص مورد بررسی قرار گرفته است. علامه امینی (ره) نیز در کتاب شریف الغدیر به برخی از آیات اشاره می کند. به هر حال، ما در اینجا از میان مجموع آیات ذکر شده، به پنج آیه امامت خاصه و نیز چند آیه در خصوص فضائل امیرمومنان علیه السلام اشاره می کنیم. (۱۲) امید است علاقمندان جهت تحقیق و تفصیل بیشتر در رابطه با این موضوع به کتب معتبر عقاید و تفاسیر شیعه و سنی مراجعه کنند.
آیه تبلیغ (یا ایُّهَا الرّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ (مائده/۶۷).«ای پیامبر! آنچه از خدا بر تو نازل شده، به خلق برسان که اگر نرسانی، تبلیغ رسالت و ادا وظیفه نکرده ای و خدا تو را از آزار مردم نگاه خواهد داشت».این آیه از آیات صریحی است که به اتفاق مفسران در خصوص امر ولایت علی علیه السلام و در روز غدیر نازل شده است. شان نزول آیه را چنین می آورند که پیامبر صلی الله علیه و آله از اینکه اسمی از امامت علی علیه السلام ببرند و شخص خاصی را برای منصب الهی امامت تعیین کنند، بیم داشتند تا مبادا با اعلام این مطلب، اختلافات بین مسلمانان تشدید یابد و کار اسلام حتی ختم شود. در ذیل همین آیه، تفاسیر متعددی به نگرانی پیامبر صلی الله علیه و آله در امر ولایت اشاره کرده و نزول این آیه را در شأن حضرت علی علیه السلام می دانند. سلیمان قندوزی در ینابیع الموده، فخر رازی در تفسیر خود و آلوسی در روح المعانی به این مطب اشاره کرده اند. (۱۳) با نزول این آیه، تبلیغ امامت به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله واجب شد و خداوند نیز وعده داد تا ایشان را از توطئه منافقان حفظ کند.
آیه اکمال دین اَلْیوْم اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتی و رَضیتُ لَکُمْ الاِسْلامَ دینا. (مائده/۳)«امروز دین شما را به حد کمال رسانیدم و بر شما نعمت را تمام کردم و بهترین آیین را که اسلام است، برایتان برگزیدم».در اکثر تفاسیر و برخی از منابع اهل سنت مانند ینابیع الموده و تفسیر فرخ رازی اشاره شده که بعد از ادای رسالت و جریان غدیر، این آیه نازل شده است. (۱۴) بعضی نیز معتقدند این آیه آخرین آیه ای است که بر پیامبر نازل شده است.
آیه ولایت اِنَّما وَلِیَّکُمُ اللهُ وَ رَسولَهُ وَ الَّذینَ آمَنوا الَّذینَ یُقیمونَ الصّلاهَ وَ یُوْتوُنَ الزّکاهَ وَ هُمْ راکِعُونَ (مائده/ ۵۵).«همانا یاور شما تنها خدا و رسول و آن مؤمنانی هستند که نماز به پا داشته و به فقیران در حال رکوع زکات می دهند».همه مفسران اتفاق نظر دارند که این آیه در مورد حضرت علی علیه السلام و در آن هنگامی نازل شده که آن حضرت در حال رکوع صدقه دادند. از جمله کسانی که این آیه را در شأن حضرت علی علیه السلام دانسته اند، می توان به شیخ سلیمان قندوزی، زمخشری، طبری، فخر رازی، ابن ابی الحدید، و… اشاره نمود. (۱۵) حضرت امام خمینی (ره) می فرماید: «بیست و چهار حدیث از اهل سنت نقل شده است که در این آیه، علی بن ابی طالب علیه السلام منظور است».(16) در روایات متعددی در مورد این آیه، به روی مسئله «ولی» تأکید شده است و امام علی علیه السلام به عنوان ولی مسلمانان بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی گردیده است.
پی نوشت ها :

۱٫ مائده/۶۷٫۲٫ مستدرک حاکم،ج۳، ص۱۰۹و۵۳۳؛ ینابیع الموده، ص۳۲؛ مناقب خوارزمی، ص۹۳٫۳٫ ر.ک: عبقات الانوار؛ الغدیر.۴٫ نساء/۵۹٫۵٫ غایه المرام، ج۱۰، ص۲۶۷؛ ینابیع الموده، ص۴۹۴؛ اثبات الهداه، ج۳، ص۱۲۳٫۶٫ مستدرک حاکم، ج۳، ص ۱۱۱و۱۳۴؛ مسند احمد بن حنبل، ج۱، ص۳۳۱و ج۴، ص۴۳۸٫۷٫ مستدرک حاکم،ج۳، ص۱۳۲؛ ینابیع الموده، ص۳۴؛ مسند احمد بن حنبل، ج۵، ص۲۵؛ مناقب خوارزمی، ص۷۲٫۸٫ غایه المرام، ج۴، باب ۵۸؛ ینابیع الموده، ص۲۸۵٫۹٫ مستدرک حاکم، ج۳، ص۱۵۱؛ ینابیع الموده، ص۲۸و۲۹۸٫۱۰٫ ینابیع الموده، ص۲۸و۲۹۸؛ معجم صغیر،ج۲، ص۲۲؛ اربعین، ج۲۵، ص۲۱۶٫۱۱٫ کشف الاسرار تاص۱۴۰٫۱۲٫ ر.ک: تفسیر المیزان؛ تفسیر نمونه؛ الغدیر؛ پیام قرآن.۱۳٫ ینابیع الموده، ص۱۲۰؛ تفسیر فخر رازی، ج۳، ص۶۳۶؛ تفسیر روح المعانی، ج۶، ص۱۷۲٫۱۴٫ ر.ک: الغدیر ج۱، ص۲۱۴؛ ینابیع الموده، ص۱۲۰؛ تفسیر فخر رازی، ج۱۲، ص۵۰٫۱۵٫ ینابیع الموده، ص۱۱۵؛ تفسیر کشاف، زمخشیری، ج۱، ص۶۲۴؛ تفسیر طبری، ج۶، ص۲۸۸و۲۸۹؛ تفسیر قرطبی، ج۶، ص۲۱۹و۲۲۰؛ تفسیر فخر رازی، ج۱۲، ص۲۰و۲۶؛ شرح ابن ابی الحدید، ج۱۳، ص۲۷۷٫۱۶٫ کشف الاسرار، به نقل از غایه المرام. منبع: فرهنگ کوثر ۸۱