عصر امام صادق عليه السلام از نظر اجتماعى، فرهنگى و سياسى، فرصتى استثنايى براى ترويج فرهنگ اهل بيت عليهم السلام بود که آن حضرت نيز به خوبى از اين موقعيت استفاده کرد و علوم مختلف و گوناگون را به شاگردانش تعليم داد. از جمله مسائلى را که به بخوبى بيان و تثبيت نمود، مسئله غيبت امام مهدى عليه السلام و مسائل مربوط به مهدويت بود.آنچه پيش رو داريد، نگاهى است به غيبت امام زمان عليه السلام در انديشه بلند امام به حق ناطق، حضرت صادق عليه السلام .
الف. تثبيت اصل مهدويت
اصل مهدويت و ظهور امامى که جهان را پر از عدل و داد کند، از مسلّمات دين اسلام و اتفاق بين همه مسلمين است. براى به وجود آمدن چنين اتفاقى، تلاشهاى فراوانى توسط شخص پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله و جانشينان بعد از او از جمله حضرت صادق عليه السلام انجام گرفت که به دو نمونه اشاره مى شود:1. ابان بن عثمان از امام صادق عليه السلام نقل نموده که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله در حديثى به على عليه السلام فرمود: «کانَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام عِنْدِى آنِفا وَاَخْبَرَنِى اَنَّ الْقائِمَ الَّذِى يَخْرُجُ فِى آخِرِ الزَّمانِ فَيَمْلاَءُ الاَْرْضَ عَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْما وَجَوْرا مِنْ ذُرِّيَتِکَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ؛ جبرئيل عليه السلام همين الآن نزد من بود و به من خبر داد قائمى که در آخر الزمان قيام مى کند و زمين را پر از عدل مى کند همچنان که از ظلم و ستم پر شده، از نسل تو از فرزندان حسين عليه السلام است.»2. معاوية بن عمّار از امام صادق عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل نموده که آن حضرت فرمود: «اِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام أَتانِى فَأَقْرَأَنِى مِنْ رَبِّيَ السَّلامَ وَقالَ يا مُحَمَّدُ… وَمِنْکُمُ الْقائِمُ يُصَلِّى عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ خَلْفَهُ اِذا اَهْبَطَهُ اللّهُ اِلَى الاَْرْضِ مِنْ ذُرِّيَّةِ عَلِيٍّ وَفاطِمَةَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ عليه السلام ؛ همانا جبرئيل عليه السلام نزد من آمد و سلام پروردگارم را به من رساند و فرمود: اى محمد!… قائم از شماست که عيسى بن مريم عليه السلام پشت سر او نماز مى گذارد؛ آن زمانى که خداوند او را [از آسمان] به سوى زمين فرود آورد. [او] از نسل على و فاطمه و از فرزندان حسين عليهم السلام مى باشد.»
ب. حکم منکران مهدى عليه السلام
با همه اتفاقى که بين مسلمين درباره حضرت مهدى عليه السلام وجود دارد، بوده اند و هستند کسانى که گاه مسئله مهدويت و اقرار به امامت آن حضرت را انکار مى کنند. حضرت صادق عليه السلام قبل از ولادت حضرت مهدى عليه السلام حکم منکران او را بيان کرده است: صفوان بن مهران از امام صادق عليه السلام نقل نموده است که آن حضرت فرمود: «مَنْ اَقَرَّ بِجَمِيعِ الاَْئِمَّةِ وَجَحَدَ الْمَهْدِيَّ کانَ کَمَنْ اَقَرَّ بِجَمِيعِ الاَْنْبِياءِ وَجَحَدَ مُحَمَّدا نُبُوَّتَهُ؛ کسى که به همه امامان اقرار کند و مهدى را انکار کند، مانند کسى است که به همه پيامبران اقرار کند و نبوت محمد صلى الله عليه و آله را انکار کند.»درروايت ديگرى غياث از امام صادق عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمود: «مَنْ اَنْکَرَ الْقائِمَ مِنْ وُلْدِى فِى زَمانِ غَيْبَتِهِ ماتَ مِيتَةً جاهِلِيَّةً؛ کسى که قائم از فرزندان مرا در زمان غيبتش انکار کند، به مرگ جاهلى مى ميرد.» يعنى نامسلمان از دنيا مى رود؛ چنان که نشناختن امام هر زمان، طبق روايت معروف بين فريقين: «مَنْ ماتَ وَلَمْ يَعْرِفْ اِمامَ زَمانِهِ ماتَ مِيتَةً جاهِلِيَّةً» باعث مرگ جاهلى است.نکته اضافه در روايت فوق، انکار آن حضرت در دوران غيبت است که دامن جمع زيادى را مى گيرد؛ همانهايى که اصل ظهور و آمدن آن حضرت را قبول دارند، امّا تولد و حيات و غيبت او را انکار مى کنند.
ج. تأکيد بر وقوع غيبت
از مسائلى که سخت تلاش شده قبل از ولادت حضرت، شيعه را براى آن آماده کنند، مسئله دوران غيبت امام زمان عليه السلام است. از شخص پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله گرفته تا امامان بعدى بر روى اين مسئله تأکيد نموده اند؛ اما حضرت صادق عليه السلام با توجّه به فرصتى که براى او پيش آمد، بيش از امامان ديگر مسئله غيبت و طولانى بودن و سخت بودن آن را گوشزد فرموده است:1. غيبت حتمى استزراره از امام صادق عليه السلام نقل کرده که فرمود: «اِنَّ لِلْقائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ أَنْ يَقُومَ قُلْتُ وَلِمَ قالَ اِنَّهُ يَخافُ وَاَوْمَأَ بِيَدِهِ اِلى بَطْنِهِ يَعْنِى الْقَتْلَ؛ به راستى براى قائم غيبتى است قبل از اينکه قيام کند. عرض کردم: چرا [غائب مى شود]؟ فرمود: به خاطر ترسى که دارد. و با دستش به شکم خويش اشاره کرد؛ يعنى [به خاطر[ کشته شدن.» البته منظور اين نيست که حضرت از مرگ ترس دارد که بر اولياى الهى چنين ترسى راه ندارد؛ بلکه ترس از اين دارد که با کشته شدن او، داستان عدل جهانى و آرزوى هميشگى بشريت تحقق نيابد.2. غيبت، امتحان سنگينمفضّل بن عمر از امام صادق عليه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمود: «اَما وَاللّهِ لَيَغِيبَنَّ اِمامُکُمْ سِنِينا مِنْ دَهْرِکُمْ وَلَتُمَحَّصُنَّ حَتّى يُقالَ ماتَ قُتِلَ هَلَکَ بِأَيِّ وادٍ سَلَکَ وَلَتَدْمَعَنَّ عَلَيْهِ عُيُونُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَتُکْفَؤُنَّ کَما تُکْفَأُ السُّفُنُ فِى اَمْواجِ الْبَحْرِ؛ به خدا سوگند! امام شما ساليانى از روزگارتان غيبت کند و حتما مورد آزمايش واقع شويد تا آنجا که گفته شود: او مرده [يا] کشته [و يا] هلاک شده [و] به کدام وادى رفته است؟ و چشمان مؤمنان بر او بگريد و واژگون شويد، چنانکه کشتيها در امواج دريا واژگون شوند.»«فَلا يَنْجُوا اِلاَّ مَنْ اَخَذَ اللّهُ مِيثاقَهُ وَکَتَبَ فِى قَلْبِهِ الاِْيمانَ وَاَيَّدَهُ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ لَتُرْفَعَنَّ اِثْنَتا عَشْرَةَ رايَةً مُشْتَبِهَةً لا يُدْرى اَيٌّ مِنْ اَيٍّ قالَ فَبَکَيْتُ؛ و نجات نيابد [از اين امتحان]، مگر کسى که خدا از او پيمان گرفته و در قلبش ايمان را نقش کرده و او را با روحى از جانب خود مؤيّد کرده باشد. و دوازده پرچم مشتبه بر افراشته شود که هيچ يک از ديگرى باز شناخته نشود. [راوي] گويد: من گريستم.»آن گاه حضرت فرمود: چرا گريه مى کني؟ گفتم: چگونه نگريم در حالى که شما مى گوييد: دوازده پرچم مشتبه که هيچ يک از ديگرى باز شناخته نشود، وجود دارد. پس ما چه کنيم؟ راوى گويد: امام به پرده آفتاب که به داخل صفه تابيده بود، نگاه کرد و فرمود: اى ابا عبد اللّه! آيا اين آفتاب را مى بيني؟ گفتم: آري. فرمود: به خدا سوگند! امر ما از اين آفتاب روشن تر است.»هانى تمّار مى گويد: امام صادق عليه السلام فرمود: «اِنَّ لِصاحِبِ هذا الاَْمْرِ غَيْبَةً الْمُتَمَسِّکُ فِيها بِدِينِهِ کَالْخارِطِ لِلْقَتادِ… ثُمَّ قالَ اِنَّ لِصاحِبِ هذا الاَْمْرِ غَيْبَةً فَلْيَتَّقِ اللّهَ عَبْدٌ وَلْيَتَمَسَّکْ بِدِينِهِ؛ به راستى براى صاحب اين امر، غيبتى است که پايبند به آن مانند کسى است که دستش را بر روى شاخه درخت خار کشد… آن گاه فرمود: براى صاحب اين امر غيبتى است و بنده بايد تقواى الهى پيشه سازد و متمسک به دينش باشد.»3. غيبت خواب را از متدينان مى گيرددوران غيبت به قدرى سخت و دشوار است که خواب و آرامش را از متديّنان مى گيرد و شب و روز بايد ناله بکنند. حضرت صادق عليه السلام در حالى که هنوز امام مهدى عليه السلام متولد نشده، براى دوران غيبت او اين چنين ناله مى زند: «سَيِّدِى غَيْبَتُکَ نَفَتْ رُقادِى وَضَيَّقَتْ عَلَيَّ مِهادِى وَابْتَزَّتْ مِنِّى راحَةَ فُؤادِى سَيِّدِى غَيْبَتُکَ أَوْصَلَتْ مُصابِى بِفَجائِعِ الاَْبَدِ؛ آقاى من! غيبت تو خواب را از ديدگانم ربُوده وبسترم را بر من تنگ ساخته و آسايش قلبم را از من سلب نموده است. اى آقاى من! غيبت تو اندوه مرا به فجايع ابد پيوند داده است.»سدير مى گويد: در چنين حالى که امام صادق عليه السلام را آن گونه ديديم، عقل از سرمان پريد و از شدّت جزع قلوبمان چاک چاک گرديد… و گفتيم: اى فرزند بهترين خلايق! چشمانت گريان مباد! از چه حادثه اى اشکتان روان و سرشک از ديدگان ريزان است؟ حضرت صادق نفس عميقى کشيد که بر اثر آن [غم] درونش برآمد و هراسش افزون شد، آن گاه فرمود: «نَظَرْتُ فِى کِتابِ الْجَفْرِ صَبِيحَةَ هذا الْيَوْمِ… وَتَأَمَّلْتُ فِيهِ مَوْلِدَ قائِمِنا وَ غَيْبَتَهُ وَابْطاءَهُ وَطُولَ عُمْرِهِ وَبَلْوَى الْمُؤْمِنِينَ فِى ذلِکَ الزَّمانِ وَتَوَلُّدَ الشُّکُوکِ فِى قُلُوبِهِمْ مِنْ طُولِ غَيْبَتِهِ؛ صبح امروز به کتاب جفر نگريستم… و تأمّل کردم در آن درباره ميلاد قائم ما و غيبت او و تأخير آن و طول عمرش و گرفتارى مؤمنان در آن زمان و پيدايش شکوک در قلوب آنها بر اثر طول غيبتش.»گفتنى است که جفر علمى است که ابن خلدون، جرجانى و صاحب کشف الظنون به صحّت آن و وجود کتاب جفر اعتراف کرده اند و تصريح کرده اند که امام صادق عليه السلام و حضرت رضا عليه السلام حوادث آينده را طبق اين کتاب خبر داده اند و آن چنان که خبر داده اند، واقع شده است.
د. نهى از انکار غيبت
حضرت صادق عليه السلام بر اصل غيبت تأکيد نموده و سختى و دشوارى آن را بيان کرده و از انکار آن نيز به شدّت نهى نموده است.محمد بن مسلم از امام صادق عليه السلام نقل کرده که فرمود: «اِنْ بَلَغَکُمْ عَنْ صاحِبِ هذا الاَْمْرِ غَيْبَةٌ فَلا تُنْکِرُوها؛ اگر خبر غيبت صاحب اين امر (مهدي) به شما رسيد، آن را انکار نکنيد!»
ه . پايدارى بر امامت وولايت در دوران غيبت
طولانى بودن غيبت از يک طرف، سخت و دشوار بودن ديندارى در آن دوران از طرف ديگر و وجود دشمنان، منکران، شبهات و زمينه گناه از طرف سوم، پايدارى بر امامت امامان عليهم السلام را دشوار مى سازد. به اين جهات است که حضرت صادق عليه السلام بر ثبات قدم در مسير امامت و ولايت تأکيد نموده است:1. عبد اللّه بن سنان مى گويد: من و پدرم بر امام صادق عليه السلام وارد شديم. حضرت فرمود: «فَکَيْفَ اَنْتُمْ اِذا صِرْتُمْ فِى حالٍ لا تَرَوْنَ فِيها اِمامَ هُديً وَلا عَلَما يُرى وَلا يَنْجُوا مِنْها اِلاَّ مَنْ دَعا دُعاءَ الْغَرِيقِ فَقالَ لَهُ اَبِى اِذا وَقَعَ هذا لَيْلاً فَکَيْفَ نَصْنَعُ فَقالَ اَمّا اَنْتَ فَلا تُدْرِکُهُ فِاِذا کانَ ذَلِکَ فَتَمَسَّکُوا بِما فِى اَيْدِيکُمْ حَتّى يَتَّضِحَ لَکُمُ الاَْمْرُ؛ حال شما چگونه باشد آن گاه که به حالى در آييد که امام هدايتگر را نبينيد و نشانه [هدايت] را مشاهده نکنيد و هيچ کس نجات نيابد مگر آنکه دعاى غريق را بخواند! پدرم به امام گفت: در آن شب ظلمانى که چنين امرى واقع شود، چه کنيم؟ فرمود: امّا تو آن [دوران] را درک نمى کنى و چون آن امر واقع گردد، به آنچه که [از امامت] داريد، متمسک شويد تا امر برايتان روشن گردد.»2. ابى بصير از امام صادق عليه السلام نقل کرد که آن حضرت فرمود: «طُوبى لِمَنْ تَمَسَّکَ بِاَمْرِنا فِى غَيْبَةِ قائِمِنا فَلَمْ يَزِغْ قَلْبُهُ بَعْدَ الْهِدايَةِ؛ خوشا به حال کسى که در غيبت قائم ما به امر ما [و امامت]، تمسک جويد، بنابراين قلبش بعد از هدايت [در مسير امامت] منحرف نشود!»
و. تصريح به طولانى بودن غيبت
1. سدير صيرفى مى گويد: امام صادق عليه السلام فرمود: «اِنَّ لِلْقائِمِ مِنّا غَيْبَةً يَطُولُ اَمَدُها…؛ براى قائم ما غيبتى است که مدّت آن به طول مى انجامد.» گفتم: راز آن چيست؟ فرمود: زيرا خداى متعال مى خواهد امر سنتهاى پيامبران را در غيبتهايشان جارى کند و اى سدير! گريزى از آن نيست که به اندازه مدّت غيبتهاى آنها سپرى گردد. خداوند مى فرمايد: «لَتَرْکَبُنَّ طَبَقا عَنْ طَبَقٍ»؛ يعنى «سنتهاى پيشينيان در شما جارى است.»2. سليمان بن خالد از امام صادق عليه السلام نقل کرده که آن حضرت از قول رسول خدا صلى الله عليه و آله در جواب کسى که پرسيد: مهدى چه زمانى قيام مى کند؟ فرمود: «اِذا غابَ عَنْهُمُ الْمَهْدِيُّ وَآيَسُوا مِنْهُ؛ زمانى که مهدى از مردم غايب شود و [به قدرى طول کشد که] مردم از او مأيوس شوند.»
ز. تصريح به غيبت کبرى و صغرى
در اين عصر، بيان غيبت صغرى و کبرى شايد خيلى مطلب مهمّى نباشد؛ ولى در دوران امام صادق عليه السلام (83 ـ 148 ق) که آخرين روزهاى عمر آن حضرت با تولد حضرت مهدى در 255 ق، لا اقلّ 107 سال فاصله داشته است و با دوران آغاز غيبت صغرى 112 سال، مى تواند از کرامات و معجزات به حساب آيد.1. ابى بصير مى گويد: به امام صادق عليه السلام عرض کردم: امام باقر عليه السلام مى فرمود: قائم آل محمد صلى الله عليه و آله دو غيبت دارد: يکى طولانى است و ديگرى کوتاه. حضرت صادق عليه السلام فرمود: «نَعَمْ يا اَبا بَصِيرٍ اِحْداهُما اَطْوَلُ مِنَ الاُْخْري؛ بلى [همين طور است] اى ابا بصير! يکى از آنها طولانى تر از ديگرى است.»2. در روايت صحيحه از زراره نقل شده که امام صادق عليه السلام فرمود: «اِنَّ لِلْقائِمِ غَيْبَتَيْنِ يَرْجِعُ فِى اِحْداهُما وَفِى طولانى بودن غيبت از يک طرف، سخت و دشوار بودن ديندارى در آن دوران از طرف ديگر و وجود دشمنان، منکران، شبهات و زمينه گناه از طرف سوم، پايدارى بر امامت امامان عليهم السلام را دشوار مى سازدالاُْخْرى لا يُدْرى اَيْنَ هُوَ يَشْهَدُ الْمَواسِمَ يَريَ النّاسَ وَلا يَرَوْنَهُ؛ به راستى براى قائم دو غيبت است که در يکى [زود[ برمى گردد؛ ولى در ديگرى معلوم نيست او کجاست؟ در حج حضور مى يابد، مردم را مى بيند و مردم او را نمى بينند.»
ح. فلسفه و حکمت غيبت
بيان علّت و يا فلسفه و حکمت غيبت بحث و مقاله مستقلى مى طلبد. در اين بخش به آنچه در کلمات حضرت صادق عليه السلام آمده، به صورت اختصار اشاره مى کنيم:1. سربسته مى دانيم خالى از حکمت نيستحضرت صادق عليه السلام از بيان علّت غيبت خوددارى نموده، امّا حکمت آن را گاه سربسته بيان کرده است. از جمله عبد اللّه بن فضل هاشمى مى گويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم که مى فرمود: «صاحب اين امر ناچارا غيبتى دارد که هر باطل جويى در آن به شک مى افتد.»گفتم: فدايت شوم راز غيبت چيست؟ فرمود: «لاَِمْرٍ لَمْ يُؤْذَنْ لَنا فِى کَشْفِهِ لَکُمْ قُلْتُ فَما وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِى غَيْبَتِهِ قالَ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِى غَيْبَتِهِ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِى غَيَباتِ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنْ حُجَجِ اللّهِ تَعالى ذِکْرُهُ…؛ به خاطر امرى که ما اجازه نداريم آن را براى شما هويدا کنيم. گفتم: در غيبت او چه حکمتى وجود دارد؟ فرمود: حکمت غيبت او همان حکمتى است که در غيبتهاى حجّتهاى الهى پيش از او بوده است.»و فرمود: وجه حکمت غيبت او پس از ظهورش آشکار گردد؛ همچنان که وجه حکمت کارهاى خضر عليه السلام از شکستن کشتى و کشتن پسر و به پا داشتن ديوار بر موسى عليه السلام روشن نبود تا آنکه از هم جدا شدند.»«يا ابْنَ الْفَضْلِ اِنَّ هذا الاَْمْرِ اَمْرٌ مِنْ اَمْرِ اللّهِ تَعالى وَسِرٌّ مِنْ سِرِّ اللّهِ وَغَيْبٌ مِنْ غَيْبِ اللّهِ وَمَتى اَنَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حَکِيمٌ صَدَّقْنا بِأَنَّ اَفْعالَهُ کُلَّها حِکْمَةٌ وَاِنْ کانَ وَجْهُها غَيْرَ مُنْکَشَفٍ؛ اى پسر فضل! اين امر، امرى از امور الهى است و سرّى از اسرار خداى متعال و غيبى از غيوب پروردگار است و چون [دانستيم که] خداى عزّ و جلّ حکيم است، تصديق مى کنيم که همه افعال او حکيمانه است؛ اگر چه وجه آن آشکار نباشد.»و گاه به صورت مشخص تر برخى حکمتهاى غيبت را آشکار نموده است:2. آزادى از بيعت طاغوتيانابى بصير از امام صادق عليه السلام نقل نموده که آن حضرت فرمود: «صاحِبُ هذا الاَْمْرِ تَغِيبُ وِلادَتُهُ عَنْ هذا الْخَلْقِ کَيْلا يَکُونَ لاَِحَدٍ فِى عُنُقِهِ بَيْعَةٌ اِذا خَرَجَ وَيُصْلِحُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ اَمْرَهُ فِى لَيْلَةٍ واحِدَةٍ؛ صاحب اين امر ولادتش بر اين مردم پنهان است تا هنگام خروج و قيام، بيعت هيچ کس بر گردنش نباشد و خداى تعالى امر وى را در يک شب اصلاح فرمايد.»همان طور که امام حسن عليه السلام فرمود: «هر کدام از ما (امامان) در زمان خود بيعت حاکمان و طاغوتهاى زمان را از روى تقيّه به عهده گرفته ايم، مگر مهدى عليه السلام که عيسى بن مريم به امامت آن حضرت نماز مى گذارد. خداوند ولادت او را مخفى نگه داشت و براى او غيبتى در نظر گرفت تا زمانى که قيام مى کند، بر گردنش بيعت حاکمى نباشد.»3. سنّت انبياحنّان بن سدير از پدرش و او از امام صادق عليه السلام نقل نموده که آن حضرت فرمود: «اِنَّ لِلْقائِمِ مِنّا غَيْبَةً يَطُولُ اَمَدُها فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ وَلِمَ ذلِکَ قالَ لاَِنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ اَبى اِلاَّ اَنْ تُجْرِيَ فِيهِ سُنَنَ الاَْنْبِياءِ فِى غَيْباتِهِمْ وَاِنَّهُ لا بُدَّ لَهُ يا سَدِيرُ مِنِ اسْتِيفاءِ مَدَدِ غَيْباتِهِمْ؛ براى قائم ما غيبتى است که مدّت آن به طول مى انجامد. پس به امام گفتم: اى فرزند رسول خدا! اين مطلب براى چيست؟ فرمود: زيرا خداى تعالى مى خواهد در او سنّتهاى پيامبران عليهم السلام را در غيبتهايشان جارى کند و اى سدير! براى او گريزى از آن نيست که مدّت غيبتهاى آنها به سر آيد.»در روايت اوّلى که در بخش حکمت نقل شد نيز اين مطلب آمده است.ابى بصير از امام صادق عليه السلام نقل نموده که آن حضرت فرمود: در صاحب اين امر سنّتهايى از انبيا وجود دارد؛ سنتى از موسى بن عمران و سنتى از عيسى و سنتى از يوسف و سنتى از محمد صلوات اللّه عليهم.امّا سنّت او از موسى بن عمران عليه السلام آن است که او نيز خائف و منتظر است؛ امّا سنّت او از عيسى عليه السلام آن است که در حق او نيز همان مى گويند که درباره عيسى عليه السلام گفتند؛ امّا «مِنْ يُوسُفَ فَالسِّتْرُ يَجْعَلُ اللّهُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْخَلْقِ حِجابا يَرَوْنَهُ وَلا يَعْرِفُونَهُ… سنت او از يوسف، مستور بودن است. خداوند بين او و خلق حجابى قرار مى دهد. مردم او را مى بينند، امّا نمى شناسند» و امّا سنّت او از محمد صلى الله عليه و آله آن است که به هدايت او هدايت مى شود و به سيره او حرکت مى کند.»
ط. انتظار در زمان غيبت
بحث انتظار نيز بحث مفصل و دلکشى است که در جاى خود بايد مطرح شود؛ ما فقط به برخى روايات از حضرت صادق عليه السلام درباره انتظار در دوران غيبت و فضيلت آن اکتفا مى کنيم:1. حضرت صادق عليه السلام به ابا بصير فرمود: «طُوبى لِشِيعَةِ قائِمِنا الْمُنْتَظِرِينَ لِظُهُورِهِ فِى غَيْبَتِهِ وَالْمُطِيعِينَ لَهُ فِى ظُهُورِهِ اُولئِکَ اوْلِياءُ اللّهِ الَّذِينَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ خوشا به حال شيعيان قائم ما؛ کسانى که در غيبتش منتظر ظهور او هستند و در حال ظهورش نيز فرمانبردار اويند. آنان اولياى خدا هستند که نه خوفى بر آنهاست و نه اندوهگين مى شوند.»2. علاء بن سيابه از امام صادق عليه السلام نقل نموده که آن حضرت فرمود: «مَنْ ماتَ مِنْکُمْ عَلى هذا الاَْمْرِ مُنْتَظِرا کانَ کَمَنْ هُوَ فِى الْفُسْطاطِ الَّذِى لِلْقائِمِ؛ کسى که از شما بر اين امر در حال انتظار بميرد، مانند کسى است که در خيمه متعلق به قائم باشد.»
ي. مردم در زمان غيبت
يقينا مردم در زمان غيبت يکسان نخواهند بود؛ عده اى منتظرند و در پى اصلاح خويش و عده اى نيز به دنبال انکار و ضلالت و گمراهى خويش و… . حضرت صادق عليه السلام در رواياتى حالات مردم را در دوران غيبت بيان کرده که به نمونه هايى اشاره مى شود:1. تحيّر مردمابو بصير از امام صادق عليه السلام و او از پدرانش از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل نموده اند که آن حضرت فرمود: «الْمَهْدِيُّ مِنْ وُلْدِي… تَکُونُ لَهُ غَيْبَةٌ وَحَيْرَةٌ حَتّى تَضِلَّ الْخَلْقُ عَنْ اَدْيانِهِمْ فَعِنْدَ ذلِکَ يُقْبِلُ کَالشَّهابِ الثّاقِبِ فَيَمْلاَُها قِسْطا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْما وَجَوْرا؛ مهدى از فرزندان من است… براى او غيبت و حيرتى است تا آنجا که مردم از اديانشان گمراه شوند. آن گاه مانند شهاب ثاقب رو مى آورد و زمين را پر از عدل و داد مى کند؛ همان گونه که پر از ظلم و جور شده باشد.»2. شک وترديد منحرفانعبد اللّه بن فضل هاشمى مى گويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم که مى فرمود: «اِنَّ لِصاحِبِ هذا الاَْمْرِ غَيْبَةً لا بُدَّ مِنْها يَرْتابُ فِيها کُلُّ مُبْطِلٍ؛ براى صاحب اين امر (مهدي) غيبت ناگزيرى است که هر باطل جويى در آن به شک مى افتد.»3. زراره از امام صادق عليه السلام نقل مى کند که آن حضرت فرمود: «لابُدَّ لِلْغُلامِ مِنْ غَيْبَةٍ قُلْتُ وَلِمَ قالَ يَخافُ… وَهُوَ الْمُنْتَظَرُ وَهُوَ الَّذِى يَشُکُّ النّاسُ فِى وِلادَتِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ حَمْلٌ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ماتَ اَبُوهُ وَلَمْ يُخَلِّفْ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ وُلِدَ قَبْلَ مَوْتِ اَبِيهِ بِسَنَتَيْنِ؛ براى جوان (مهدي) غيبت ناگزيرى است. گفتم: چرا؟ فرمود: [بر جانش] مى ترسد … و اوست که چشم به راهش باشند و اوست که مردم درباره ولادتش شک کنند. برخى گويند: در شکم مادر بود [که پدرش از دنيا رفت]، برخى گويند: پدرش مرد و فرزندى برجاى نگذاشت و جمعى گويند: دو سال پيش از وفات پدرش متولد شد.»زراره عرض کرد: چه دستورى مى فرماييد، اگر من آن زمان را درک کردم؟ فرمود: اين دعا را بخوان: «اللّهُمَّ عَرِّفْنِى نَفْسَکَ فِاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِى نَفْسَکَ لَمْ اَعْرِفکَ اللّهُمَّ عَرِّفْنِى نَبِيَّکَ فِاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِى نَبِيَّکَ لَمْ اَعْرِفْهُ قَطُّ اللّهُمَّ عَرِّفْنِى حُجَّتَکَ فِاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِى حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِينِي؛ خدايا! خودت را به من بشناسان! اگر خودت را به من نشناسانى، من تو را نخواهم شناخت. خدايا! پيغمبرت را به من معرفى کن! اگر او را به من نشناسانى، هرگز او را نخواهم شناخت. خدايا! حجتت را به من بشناسان! به راستى اگر حجتت را به من نشناسانى، از راه دينم گمراه مى شوم.»در نتيجه بايد گفت: حضرت صادق عليه السلام اصل مهدويت، غيبت و اقسام آن، فلسفه و حکمت آن، سختى و دشوارى و طولانى بودن آن، و انتظار در زمان آن را که در فرصت پيش بيان شد، به خوبى تبيين نموده است.
منبع : نشريه مبلغان، مهر و آبان 1386، شماره 96
هیچ نظری وجود ندارد