فانی اصفهانی

ولادت و تحصیلآیت الله سیدعلی علامه فانی فرزند سیدمحمدحسن یزدی در ظهر روز پنجشنبه ۲۶ ربیع الاول سال ۱۳۳۳ ه .ق در شهر اصفهان به دنیا آمد و در اندک زمانی تحصیل مقدمات را به پایان رسانید. وی کتابهای زیر را در نزد اساتید مختلف علوم به سرعت آموخت و مدارج ترقی را طی نمود.قوانین: نزد استاد شیخ محمد حکیم خراسانی، متوفای سال ۱۳۵۵ ه .ق.فرائدالاصول شیخ انصاری: نزد استاد شیخ مرتضی انصاری خراسانی، متوفای سال ۱۳۵۸ ه .ق .مکاسب و کفایهالاصول: در محضر استاد سیدمحمد نجف آبادی؛ متوفای سال ۱۳۵۸ ه .ق.آنگاه درس خارج فقه و اصول را در مکتب مرحوم آیت الله العظمی سیدعلی نجف آبادی؛ متوفای سال ۱۳۶۲ ه .ق آموخت و تا آخرین لحظات عمر آن عالم بزرگوار بهره های بسیار از او گرفت .علامه فانی از حوزه ی درسی شیخ محمدرضا نجفی اصفهانی؛ متوفای سال ۱۳۶۲ ه .ق نیز استفاده های بسیار برد.
هجرتعلامه پس از وفات دو استاد بزرگوارش شهر اصفهان را ترک و به نجف؛ دیار علم و فضیلت کوچ کرد و از اساتید بزرگواری بهره های فراوان گرفت استادانی که هر کدام مرجعی بزرگ برای عالم تشیع بودند. از جمله از محفل درس آیات عظام سیدابوالحسن اصفهانی، شیخ محمدکاظم شیرازی، سیدعبدالهادی شیرازی و دیگران استفاده علمی فراوان برد. اما بیشترین استفاده را در طول ۱۳ سال از استادش، سیدعلی نجف آبادی در شهر اصفهان برد. از این رو در مباحث علمی همیشه از مبانی اصولی و فقهی او یاد می کرد و گاه به نقد می کشید و برخی اوقات نیز یادی از سخنان پندآموز استاد می کرد و در تذکرات اخلاقی به سخنانش استناد می نمود .هوش و ذکاوت و سرعت درک علامه فانی چنان بود که در سن نوجوانی به درس خارج حاضر می شد و در همان سن و سال مجتهد و یا قریب به اجتهاد بود.در سرودن شعر به فارسی و عربی نیز مهارت داشت و در زبان عربی، انگلیسی، فرانسوی به مرتبه استادی رسیده بود. به این خاطر زمانی که رساله توضیح المسائل او را به این سه زبان ترجمه کردند تصحیح متن را خود به عهده گرفت.
برگشت به ایراندر سال ۱۳۵۰ شمسی حکومت بعث عراق، ایرانیهای مقیم در عراق را اخراج کرد و شهر کربلا و نجف را از شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام خالی و فضلا و طلاب علوم دینی را از حوزه مبارکه نجف اشرف بیرون کرد و علامه فانی در ماه رجب سال ۱۳۹۳ ه .ق از عراق به ایران بازگشت و حوزه علمیه مبارکه قم را برای سکونت و تدریس انتخاب کرد. خود درباره علت بازگشت به ایران می گفت:«چون حوزه نجف از طلاب و فضلا خالی شد و برای حضور در درس کسی پیدا نمی شد، ماندن من در نجف ضرورتی نداشت و چون طالبان علم در حوزه قم بودند، این حوزه مرا به خود جلب نمود و من هم آهنگ شهر قم نمودم.»
نگارنده:«سالهایی که در نجف اشرف بودم، آوازه علمی ایشان را شنیده بودم. اما به دلیل عدم حضور، توفیق درک درسشان را نیافتم با این حال در قم به حضورشان شتافتم و در درس خارج فقه و اصول ایشان در مسجد اعظم حاضر شدم.»
گفتار سیره نویسان۱ محمد شریف رازی: سیدالفقهاء والمجتهدین آیت الله فی العالمین الحاج سیدعلی (۱).۲ نویسنده کتاب سبل الهدایه: حضرت آیت الله العظمی سیدعلی علامه فانی فرزند مرحوم سیدمحمد حسن فانی یزدی اصفهانی از اکابر علما و فقها و مجتهدین معاصر (۲).۳ علامه امینی: الشریف العلامهالحجه حسنهالوقت و مفحره علماءالعصر السیدعلی الفانی الاصفهانی احد اساتذهالنجف الاشرف دام فضله و معالیه (۳).۴ نویسنده کتاب ارمغان اصفهان: عالم جلیل القدر آقای حاج سید علی بن سیدمحمد حسن علامه فانی اصفهانی از اعاظم علما و مجتهدین و اکابر مدرسین (۴).۵ نویسنده کتاب رجال الفکر و الادب فی النجف: مجتهد محقق محدث عالم متتبع من اساتذهالفقه والاصول و ائمهالتقلید والجماعه والفتیا (۵).
تألیفاتاستاد بزرگوار علامه فانی عمرش را در تدریس و تألیف و تحقیق علوم اهل بیت علیهم السلام سپری کرد و توانست کتابهای ارزشمندی برای طالبان علم و حقیقت به یادگار گذارد. در نوشته های استاد دقت، تحقیق، ابداع و نوآوری در سبک نوشتاری نمایان بود. تألیفات ارزشمندی که از او بر جای مانده، به این ترتیب است.۱. آراء حول القرآن؛ ۱۳۹۹ ه .ق، قم..۲. آراء حول مبحث الاراده؛ ۱۴۰۵ ه .ق.۳. البداء؛ ۱۳۹۴ ه .ق.۴. ترجمه تقویم المحسنین؛ تألیف مولی محسن فیض کاشانی، ۱۳۶۸ ه .ق.۵. حاشیه بر عروهالوثقی؛ ۱۳۹۱ جلد اول و سال ۱۳۹۴ جلد دوم.۶. ترجمه نصایح الهدی؛ ۱۳۷۰ ه .ق اصفهان.۷. تفسیر سوره جمعه.۸. تفسیر سوره فاتحه.۹. توضیح المسائل؛ به زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسوی و اردو.۱۰. حاشیه بر وسیله النجاه سیدابوالحسن اصفهانی، چاپ دوم.۱۱. دستور حج و عمره؛ زبان عربی.۱۲. دیوان اشعار.۱۳. رساله فی حکم الخراج.۱۴. رساله فی الامر بالمعروف والنهی عن المنکر.۱۵. رساله فی جوائزالسلطان.۱۶. رساله فی الذباحه.۱۷. رساله فی علم الامام علیه السلام.۱۸. رساله فی المعاملات الربویه.۱۹. رساله فی المعاصی الکبیره.۲۰. غالیهالبیان فی عدم تحریف القرآن.۲۱. الفوائدالرجالیه.۲۲. قبسات العقول فی الفروع والاصول که صاحب الذریعه نام آن را ذکر کرده است (۶).۲۳. المتعهالمشروعه؛ شعبان ۱۴۰۸، قم.۲۴. المعارف العلویه فی الکلام.۲۵. مقدمات التفسیر.۲۶. مناسک حج فارسی، عربی و اردو.۲۷. منظومه چهارده معصوم علیهم السلام.۲۸. عبدالله بن عباس. علمه و تفسیره و منطقه و ورعه و عله اتهامه بالاختلاس، ۱۳۹۸ ه .ق
تقریرات دروس ایشان که به چاپ رسیده استالف: به زبان عربی از این قرار است۱. بحوث فی فقه الرجال؛ ۱۴۱۰ ه .ق.۲. المختار فی الجبر والاختیار.۳. آراءالاصول؛ ۲ جلد در مباحث الفاظ.۴. کتاب الطهاره؛ ۵ جلد.۵. کتاب الصلاه؛ ۵ جلد.۶. کتاب الاجاره؛ ۱ جلد.بیشترین تقریرات دروس فقه و اصول استاد توسط شاگردش؛ علامه سیدمحمدعلی صادقی اصفهانی، به تحریر آمده است و تقریرات دیگری نیز از وی هنوز به چاپ نرسیده است.ب: تقریرات فارسیاز تقریرات دروس استاد علامه فانی به زبان فارسی این کتابها به چاپ رسیده است.۱. زن از دیدگاه شریعت اسلام۲. گناه و کیفر (۷)۳. ترجمهالمختار فی الجبر والاختیار (۸)استاد بزرگوار بر برخی از کتابها از جمله قرآن از دیدگاه امامسجادعلیه السلام (۹) مقدمه نوشته اند و مقدمه ای نیز بر ترجمه کتاب الجبر والاختیار دارند.
اساتیدعلامه سیدعلی فانی در محضر بزرگانی چند از عالمان شیعه درس خواند و شاگردانی شایسته پرورش داد که در اینجا به طور فشرده زندگی برخی از استادان ایشان در اصفهان و نام برخی از شاگردان وی برای خوانندگان محترم ارائه می شود.
1. آیت الله سیدعلی نجف آبادیآیت الله سیدعلی نجف آبادی از علمای اعلام و آیات عظام معاصر اصفهان بود. در سال ۱۲۸۷ ه .ق در نجف آباد متولد شد و پس از پایان بردن مقدمات و سطوح در اصفهان به نجف اشرف مهاجرت نمود.در نجف از اساتید بزرگواری مانند شیخ محمدکاظم خراسانی، سیدمحمد فشارکی، علامه نهاوندی، شیخ هادی تهرانی و سیدکاظم یزدی بهره های علمی بسیاری را به دست آورد و به بالاترین درجات علوم عقلی و نقلی رسید و در میان شاگردان آخوند خراسانی سرآمد شد و در نبوغ علمی مورد اعتراف بزرگان شد. او پس از رحلت استادش آخوند خراسانی به اصفهان برگشت و مورد استقبال و تکریم و تعظیم مردم اصفهان و علمای آن واقع گشت.در حوزه علمیه آن شهر به تدریس علوم مختلف مانند فقه، اصول، کلام، تفسیر و حکمت پرداخت .جمع کثیری از فضلای آن عصر از شاگردان او بودند که از جمله آنها سیدعلی علامه فانی بود که همگان به مرتبه اجتهاد رسیدند.این عالم بزرگوار زندگانی بسیار ساده ای را اختیار نمود و با زهد و قناعت و سکونت در مدرسه صدر اصفهان عمر با ارزش خود را سپری کرد، و در صبح جمعه ۱۳ صفر ۱۳۶۲ ق در سن ۷۵ سالگی دنیا را وداع گفت و در قبرستان تخت فولاد مدفون گردید (۱۰).
2. آیت الله سیدمحمد نجف آبادیاو از علمای بزرگ و اساتید مشهور حوزه علمیه اصفهان و عالمی فاضل و محققی کامل بود.در سال ۱۲۹۴ ق در نجف آباد متولد شد و پس از تحصیل مقدمات و سطوح در اصفهان به نجف اشرف مهاجرت نمود.در حوزه نجف از اساتید بزرگواری مانند آخوند خراسانی، سیدکاظم یزدی سیدمحمد فشارکی و حاج آقا رضا همدانی کسب فیض نمود.در سال ۱۳۲۷ پس از دریافت اجازه اجتهاد از اساتید به اصفهان مراجعت نمود. او در حوزه علمیه اصفهان به تدریس پرداخت و مورد استقبال و توجه فضلای اصفهان واقع گردید.یکی از شاگردان او سیدعلی علامه فانی بود که از این استاد بزرگوار بهره های بسیار گرفت . استاد سیدمحمد نجف آبادی در تدریس کفایهالاصول مهارت و تبحر کم نظیری داشت. بسیاری از علما و فقهای معاصر که در شهر اصفهان و اطراف آن سکونت دارند و شهرت علمی به دست آورده اند از محضر این استاد بزرگوار کسب علم و کمال کرده اند. جلسات درس و بحث او تا آخر عمر ادامه داشت و در روز شنبه ۲۵ ذی القعده سال ۱۳۵۸ ق در اصفهان وفات نمود (۱۱).
شاگردان
1. سیدمحمدعلی اصفهانیعالم عامل و فقیه کامل حاج سیدمحمدعلی حسینی صادقی از علمای بزرگوار حوزه علمیه اصفهان بود. در ۱۱ شوال ۱۳۴۶ ق در اصفهان دیده به جهان گشود. بیش از فراگیری دروس مقدمات و سطح عالی به نجف اشرف مهاجرت کرد.نخست در درس فقه آیت الله سیدمحمود شاهرودی و درس اصول آیت الله شیخ حسین حلی شرکت کرد . پس از سالی چند به حلقه درس مرحوم آیت الله سیدعلی علامه فانی اصفهانی پیوست و پیوسته به دنبال استادش روان بود و به مدت ۲۰ سال تحقیقات فقه، اصول، کلام، رجال و تفسیر ایشان را ضبط و به رشته تحریر درآورد. و در شعبان ۱۳۹۰ به علت بیماری به اصفهان مراجعت کرد و در مدرسه صدر به تدریس سطوح عالی پرداخت، و پس از سالیانی چند به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. دروس وی از مهمترین دروس اصفهان بود. کثرت شاگردان او چشمگیر و از ویژگیهای اخلاقی وی فروتنی، مهربانی دستی گشاده و زندگانی ساده و بی آلایش داشت.همواره در اندیشه کارگشائی درماندگان بود تقریرات درس آیت الله فانی که چاپ شده اند عبارت است از:۱. کتاب الطهاره، ۵ جلد۲. کتاب الصلوه، ۷ جلد که ۵ جلد آن چاپ شده است۳. کتاب الاجاره۴. کتاب آراءالاصول ۶ جلد که ۲ جلد آن چاپ شده است۵. المختار فی الجبر والاختیار۶. رساله امر به معروف و نهی از منکردیگر تألیفات چاپ نشده کتاب زکاه، کتاب خمس، کتاب صوم، کتاب حج، کتاب وصایا، کتاب مکاسب، رساله فی القرعه، رساله در احکام بانکها و جوائز سلطان، عدم تحریف قرآن، گناهان صغیره و کبیره، امامت، معاد و…سرانجام آن مرد بزرگوار در ربیع الثانی ۱۴۱۷ ق در ۷۰ سالگی از دنیا رفت (۱۲).
2. سیدمحمود ده سرخی اصفهانیسیدمحمود ده سرخی اصفهانی متولد سال ۱۳۴۵ ق که در سال ۱۳۶۶ ه .ق به تحصیل علوم دینی پرداخت در سال ۱۳۶۸ ه .ق به حوزه علمیه قم وارد شد و سپس به نجف اشرف عزیمت نمود.دروس عالی را از آیت الله سیدعلی فانی، میرزا حسن یزدی، سیدعبدالهادی شیرازی، سیدمحسن حکیم و سیدابوالقاسم خوئی فراگرفت تا از اساتید خود به دریافت اجازات نائل آمد.از تألیفات اوست:۱. سراج المبتدئین فی شرح منییهالمرید شهید ثانی۲. هدایهالطالبین فی شرح آداب المتعلمین۳. مفاتیح الصحه فی طب النبی والائمه علیهم السلام۴. رمزالصحه۵. الجمان الحسان فی احکام القرآن۶. مفاتیح الکتب الاربعه که فهرستی بر کتاب کافی، تهذیب، استبصار و من لایحضره الفقیه است۷. حفظ الشباب در خلاصه و ترجمه خصال مرحوم شیخ صدوق (۱۳)
3. سیدمحمد کوه کمریدر سال ۱۳۱۹ ش در تبریز دیده به جهان گشود. پس از تحصیل مقدمات و مقداری از سطوح در تبریز در سال ۱۳۴۰ ش به حوزه علمیه قم وارد گشت.در حوزه علمیه قم به تکمیل سطوح پرداخت و سپس در محضر درس خارج امام خمینی و دیگر مراجع آن زمان حاضر شد. پس از ورود حضرت آیت الله علامه فانی اصفهانی به شهر قم در حلقه درسی فقه و اصول او پیوست و مدت ۱۲ سال در محضر ایشان کسب فیض نمود.او از آغاز تحصیل به تدریس نیز پرداخت و کتابهای مقدمات و سطوح عالی را مکرر تدریس نموده و اینک در حوزه علمیه قم به تدریس کتاب مکاسب شیخ انصاری و کفایهالاصول خراسانی اشتغال دارند (۱۴).
4. نگارندهسیدنورالدین شریعتمدار جزائری متولد ۱۳۲۷ ش در شوشتر دیده به جهان گشود و نسبت وی با هفت واسطه به علامه شهیر و عالم کم نظیر سیدنعمت الله جزائری می رسد در سال ۱۳۴۰ ش به تحصیل علوم دینی پرداخت و در مدت ۶ سال مقدمات و سطوح را در شوشتر در محضر آیت الله حاج سیدمحمد حسن آل طیب و آیت الله حاج سیدمحمد موسوی جزائری به پایان برد.در سال ۱۳۴۷ رهسپار حوزه علمیه نجف اشرف شده و در محضر درس خارج امام خمینی آیت الله العظمی خوئی و آیت الله سیدمحمد جعفر حاضر و از آنها بهره های بسیار گرفت.در سال ۱۳۵۰ به دنبال فروپاشی حوزه نجف از ستم بعث عراق به ایران مراجعت و در حوزه علمیه قم وارد گردید و در محضر دروس فقه و اصول اساتید بزرگوار و مراجع آن روزگار حاضر گردید به ویژه در درس مرحوم آیت الله حاج سیدعلی فانی اصفهانی و میرزا کاظم تبریزی و وحید خراسانی همت گماشت تا به دریافت اجازه اجتهاد نائل آمد از آغاز ورود به حوزه علمیه قم تدریس کتاب شرح لمعه را آغاز و پس از چند دوره تدریس آن کتاب رسائل و مکاسب شیخ انصاری را شروع نمود.آنگاه به تدریس کتاب کفایهالاصول خراسانی پرداخت و چندین دوره این کتاب را تدریس نموده است.
تألیفات۱. شرح استدلالی کتاب منهاج الصالحین و تکمیل آن از کتاب تحریرالوسیله که در مجموع یک دوره فقه کامل از اجتهاد و تقلید تا مسائل مستحدثه را فرامی گیرد و به نام نورالدین المبین فی شرح منهاج الصالحین موسوم است.۲. یک دوره اصول استدلالی از مباحث الفاظ و اصول عملیه و به نام نورالدین المأمول فی قواعدالاصول.۳. تفسیر سوره جمعه.۴. شرح خطبه شعبانیه به نام ماه خدا و مهمانهای خدا.۵. شرح دعای ۴۲ صحیفه سجادیه به نام قرآن از دیدگاه امام سجادعلیه السلام.۶. گناه و کفر۷. ترجمه کتاب الحجر و الاختیار استاد علامه فانی۸. ترجمه مجموعه مقالاتی از شهید صدر۹. مفسد کیست؟ و فساد چیست؟۱۰. ترجمه شخصیت آیت الله آل طیب۱۱. تقریرات فقه و اصول اساتید۱۲. مقاله نویسی و شرکت در سمینارهاحدود بیست مقاله علمی برای سمینارها که برخی از آنها در نشست سمینار قرائت شده و بسیاری از آنها چاپ شده است.۱۳. حدود هزار صفحه مطالب گوناگون در پیرامون قواعد فقهی.۱۴. نگارش بسیاری از قواعد اصولی و فقهی به صورت مقاله جداگانه۱۵. استخراج بسیاری از قواعد فقهی و اصولی از کتب فقهیه و نگارش فهرستی بر آنها۱۶. بازنویسی مقالات اصطلاحات فقهیدیگر از شاگردان آقای آقاشیخ هادی نجفی اصفهانی است که در شهر اصفهان از استاد استفاده کرده است و از او اجازه روایت دارد. تألیفات او عبارت است از:۱. الف حدیث فی المؤمن۲. امامت و ولایت۳. وقعهالطفباید دانست شاگردان استاد سیدعلی علامه فانی منحصر به اینها نبود و هنگامی که در مسجد اعظم قم تدریس فقه و اصول را داشت گاهی شاگردان او از صدنفر تجاوز می کرد و در میان آنها از فضلای حوزه بسیار بودند.
بردباری و استقامتاستاد گاه برای آموزش فضیلت به شاگردان و درس استقامت و بردباری در برابر سختیها برخی از ناملایمات را که در کودکی و جوانی در اثر فشار فقر دیده بود، حکایت می کرد و می گفت :«مدرسه ای که در آن درس می خواندم، از خانه دور بود به این خاطر ظهر به خانه برنمی گشتم و ناهار را در مدرسه می خوردم. مادرم برای ناهار زردک اصفهانی و تفاله سرکه به من می داد تا به عنوان خورشت استفاده کنم.آن وقت که جوان بودم و می توانستم بخورم، چیزی را نداشتم حال هم که به پیری رسیده ام، مرض به من اجازه خوردن نمی دهد…شبی در نجف اشرف که هوا بسیار گرم بود، مادرم که مریض بود در پشت بام افتاده، ناله می کرد . دندان من هم به شدت درد می کرد. باز در همان حال مشغول نوشتن قاعده لاضرر بودم.
وفات و مدفنسوء تغذیه و ناملایمات روحی، استاد را به امراض گوناگونی مبتلا ساخت و پس از یک عمل جراحی پیش از ظهر روز دوشنبه ۲۲۳ شوال ۱۴۰۹ ه .ق در تهران ندای حق را لبیک گفت و چشم از جهان فروبست. پس از ارتحال پیکر پاکش را به قم منتقل کردند. در تشییع جنازه اش جمعیت بسیار زیادی حاضر شدند.مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی بر جنازه ایشان نماز خواند و در بزرگداشت ارتحال آن عالم بزرگوار بیانیه ای منتشر کرد و جنازه آن مرحوم را در یکی از حجره های صحن مطهر حضرت معصومه علیها السلام به خاک سپردند.رحمت بی پایان خدا بر او باد

————————————————————–
پی نوشت ها:۱) کتاب گنجینه دانشمندان؛ ج ۲، ص .۲۱۰۲) سبل الهدایه؛ ج ۲، ص .۳۲۹۳) الغدیر؛ ج .۱۱۴) ارمغان اصفهان؛ ص .۶۳۵) رجال الفکر و الادب فی النجف؛ ص .۳۲۷۶) الذریعه؛ ج ۱۷، ص .۳۴۷) از نگارنده مقاله.۸) همان.۹) همان.۱۰) گنجینه دانشمندان ۷؛ .۳۰۹۱۱) همان، ص .۳۱۱۱۲) آئینه پژوهش شماره ۴ سال .۱۳۷۵۱۳) گنجینه دانشمندان ۲؛ .۱۴۶۱۴) نوشتاری از معظم له.