فضایل حضرت مهدی از دیدگاه اهل سنت

حضرت مهدی (عج)؛ کسی است که بسیاری از علماء اهل سنت، علاوه بر اذعان بر اصالت مهدویت و صحیح دانستن احادیث آن، کتاب و رساله هایی تألیف کرده اند، تا نسل‌های بعدی حقیقت و واقعیتی را که در شروع مقدس بر زبان رسول اکرم جاری شده به خوبی بشناسد.

مؤلف کتاب «الامام المهدی» (عج)؛ استاد علی محمّد علی دخیل اسامی ۲۰۵ نفر از بزرگان علمای اهل سنت را در کتاب خود آورده است؛ به این ترتیب که تعداد ۳۰ کتابهای خود فصلی را به روایاتی درباره حضرت مهدی (عج) نوشته اند و ۳۱ نفر دیگر در کتابهای خود فصلی را به روایاتی درباره حضرت مهدی (عج) اختصاص داده اند؛ ۱۴۴ نفر از آنها به مناسبت‌های مختلف روایات حضرت را در کتاب‌های خود آورده اند که اگر بخواهیم همه این کتابها را ذکر کنیم، سخن به طولانی می‌شود و از تناسب بحث خارج می‌گردد، لذا تنها از علماء بزرگ اهل تسنّن نام می‌بریم که صحت احادیث مربوط به مهدی موعود را پذیرفته اند و از اوصاف و خصوصیات آن حضرت سخن گفته اند:

ابوبکر محمّد بن علی معروف به محیی الدین عربی (۵۶۰-۶۳۸ هـ .ق)

او مولف کتاب «الفتوحات المکیه» است. درباره‌ مهدی موعود (عج) می‌نویسد: «انّ الله خلیفه یخرج امتلأت الارض جوراً و ظلماً فیملؤها قسطاً و عدلاً لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد طوّل الله ذلک الیوم حتّی یلی هذا الخلیفه من عتره رسول الله من ولد فاطمه یواطی اسمه اسم رسول الله ».[۱]

ترجمه: «خداوند را خلیفه‌ای است که روزی ظاهر می‌شود و ظهورش زمانی اتفاق می‌افتد که دنیا پر از جور و ستم شده باشد و آن حضرت دنیا را پر از عدل و قسط می‌فرماید و اگر از عمر دنیا یک روز بیشتر نماند، خداوند آن روز را آن قدر طولانی می‌گرداند تا این خلیفه، که از عترت رسول اکرم و از اولاد فاطمه زهرا  و نامش با نام رسول خدا یکی است، حکومت را به دست گیرد، ظهور نماید».

سبط ابن جوزی (م ۶۵۴ هـ)

وی صاحب کتاب «تذکره الخواص» است. درباره امام مهدی می‌نویسد:

«فصلٌ فی ذکر الحجّه المهدی هو محمّد بن الحسن بن علی بن موسی الرضا… کنیته ابو عبدالله و ابوالقاسم و هو الخلف الحجه صاحب الزمان القائم المنتظر و التالی و هو آخر الائمه انبأنا عبدالعزیز بن محمود بن البزاز عن ابی عمر قال: قال رسول الله یخرج فی آخر الزمان رجلاً من ولدی اسمه کاسمی و کنیته ککنیتی یملأ الارض عدلاً کما ملئت جوراً فذلک هو المهدی و هذا حدیث مشهور و قد اخرج أبو داود و الزهری عن علی بمعناه و فیه لو لم یبق من الدهر الایوم واحد لبعث الله من اهل بیتی من یملأ الارض عدلاً و ذکره فی روایات کثیره».[۲]

ترجمه: «فصلی در ذکر حجت مهدی؛ محمّد فرزند حسن بن علی بن موسی الرضا… است. کنیه‌اش ابو عبدالله و ابوالقاسم و القابش: خلف، حجت، صاحب الزمان، قائم، منتظر و تالی است و او آخرین فرد از ائمه دوازده گانه است.

عبدالعزیز محمود بن بزاز از ابن عمر روایت کرد که می‌گفت: رسول خدا فرمود: در آخرالزمان مردی از فرزندان من قیام می‌کند که نام و کنیه‌اش مانند نام و کنیه من است؛ زمین را پر از عدالت می‌کند، چنانکه پر از ظلم و ستم شود و او همان مهدی است.

این حدیث مشهوری است که آن را ابو داوود و زهری به همین معنی از علی نقل کرده اند و در روایت آنان این جمله هم وجود دارد که اگر از عمر دنیا جز یک روز بیشتر نمانده باشد،‌ خداوند مردی از اهل بیت مرا برانگیزد تا زمین را از عدالت پر کند و این مضمون در روایات زیادی ذکر شده است.

علی بن محمّد المالکی (ابن الصباغ) (متوفی ۸۵۵ هـ .ق)

وی که صاحب کتاب «الفصول المهمه فی معرفه احوال الائمه» است،

درباره فضایل حضرت مهدی می‌نویسد:

«الفصل الثانی عشر فی ذکر ابی القاسم محمّد الحجه الخلف الصالح ابن ابی محمّد الحسن الخالص و هو الامام الثانی عشر…

کان الامام بعد ابی محمّد الحسن انبه محمداً و لم یخلف ابوه ولداً غیره و خلفه ابوه غایباً مستتراً بالمدینه و کان عمره عند وفاه ابیه خمس سنین اتاه الله تعالی فیها الحکمه کما اتاها یحیی صبیاً و جعله اماماً فی حال الطفولیه کما جعل عیسی ابن مریم فی المهد نبیاً و قد سبق النّص علیه فی ملّه الاسلام من النبی محمّد علیه الصلاه و السلام و کذلک من جدّه علی بن ابی طالب و من بقیه أبائه أهل الشرف و المراتب و هو صاحب السیف القائم المنتظر کما…»

ترجمه: «فصل دوازدهم در بیان حالات ابوالقاسم محمّد حجت و خلف صالح فرزند ابو محمد حسن عسکری، که امام دوازدهم است، می‌باشد.

امام پس از ابو محمّد حسن بن علی، فرزند او بود که هم نام رسول اکرم است و پدرش جز او فرزندی نه آشکار و نه در نهان از خود بر جای نگذاشت.

امام عسکری، در حالی که آن حضرت در پرده غیبت بود، او را به عنوان جانشین خود معرفی کرد. روزی که پدرش فوت کرد، ۵ سال بیشتر نداشت و در همان ۵ سالگی خداوند او را حکمت عنایت فرمود، چنان که به یحیی در سن کودکی عنایت کرد و هم چنان که عیسی بن مریم را در گهواره منصب نبوت داد او را نیز در طفولیت مقام امامت داد و پیش از آن نص بر امامت آن حضرت از زبان رسول خدا در میان مسلمین معروف و ثابت شده بود و سپس امیرالمؤمنین بدان خبر داده و تصریح به امامت او کرد و همچنین ائمه اطهار یکی پس از دیگری تا برسد به پدر ارجمندش همگی بر امامت و ظهورش به طور صریح خبر دادند. او صاحب شمشیر و قیام کننده به حق و همه چشم به راه برپائی دولت او هستند. چنان که در خبر صحیح وارد شده است:

«و له قبل قیامه غیبتان أحدهما أطول من الاخری فاما الاولی فهی القصری فمنذ ولادته الی انقطاع السفاره بینه و بین شیعته و اما الثانیه فهی التی بعد الاولی فی آخرها یقوم بالسیف قال الله تعالی: «و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذّکر انّ الارض یرثها عبادی الصّلحون»[۳] و قال رسول الله: «لم تنقض الایام و للیالی حتی یبعث الله رجلاً من اهل بیتی یواطی اسمه اسمی یملأ الارض عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً و جوراً».

ترجمه: «آن حضرت پیش از قیام خود دو بار غیبت اختیار می‌کند؛ یکی طولانی تر از دیگری است. غیبت نخستین او به غیبت صغرا مشهور است. مدت آن کوتاه و از ولادت او ‎آغاز و با پایان سفارت در میان او و شیعیانش خاتمه می‌پذیرد و اما غیبت کبرا و طولانی پس از نخستین غیبت او است که در پایان آن، حضرت به شمشیر قیام خواهد فرمود، چنان که خدای تعالی می‌فرماید: «پس از ذکر در زبور نوشتیم که زمین را بندگان شایسته من به ارث برند».

رسول خدا فرمود: روزها و شبها نگذرد و دنیا به پایان نرسد تا آن که خداوند مردی از خاندان مرا برانگیزد که هم نام من است. او زمین را پر از عدل و داد کند، چنان که از ظلم و ستم پر شده باشد».

«اما کنیته فأبوالقاسم و أما لقبه فالحجه و المهدی و الخلف الصالح و القائم المنتظر و صاحب الزمان و اشهرها المهدی صفته شابّ مرفوع القامه حسن الوجه و الشعر یسیل شعره علی منکبیه اقنی الانف اجلی الجبهه بوابه محمّد بن عثمان…

و هذا طرف یسیر بما جاء من النصوص الداله علی امام الثانی عشر عن الائمه الثقات و الروایات فی ذلک کثیره اضربنا عن ذکرها و قد دونها اصحاب الحدیث فی کتبهم و اعتنوا بجمعها و لم یترکوا شیئاً…»[۴]

ترجمه: «کنیه وی ابوالقاسم و لقبش حجت، مهدی، خلف، صالح، قائم، منتظر و صاحب الزمان و مشهورترین آنها، مهدی است. آن حضرت، جوان، بلند قامت، زیبا، بینی‌اش کمی برآمدگی دارد و دربانش محمّد بن عثمان بود.

این بود قسمتی از نصوصی است که دلالت بر امامت امام دوازدهم، که از ائمه حدیث رسیده است. روایات در این باره زیاد است که از ذکر آنها صرف نظر کردیم و همه آنها را اصحاب حدیث در کتاب‌های خود جمع آوری کرده اند».

شیخ محمّد بن ابراهیم الجوینی الخراسانی الحموینی (متوفی ۶۴۴-۷۳۰ ه)

او محدیث، فقیه شافعی و صاحب کتاب «فرائد السمطین فی فضایل المرتضی و البتول و السبطین و الائمه من ذریتهم» است.

ولی درباره حضرت مهدی می‌نویسد:

«بسنده عن شیخ ابی اسحاق ابراهیم بن یعقوب الکلا بادی البخاری بسنده عن جابر بن عبدالله الانصاری قال: قال رسول الله من انکر خروج المهدی فقد کفر بما انزل علی محمّد و من أنکر نزول عیسی فقد کفر و من أنکر خروج الدجّال فقد کفر[۵]

و فی هذا الکتاب عن سعید بن جبیر عن ابن عباس قال: قال رسول الله انّ خلفائی و اوصیائی و حجج الله علی الخلق بعدی الاثنا عشر اولهم علی و آخرهم ولدی المهدی فینزل روح الله عیسی بن مریم فیصلّی خلف المهدی و تشرق الارض بنور ربها و یبلغ سلطانه المشرق و المغرب.[۶]

ترجمه: «جوینی مؤلف کتاب «فرائد السمطین» به سند خود از شیخ ابو اسحاق ابراهیم کلا بادی بخاری او هم به سند خود از جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده که گفت:

رسول خدا فرمود: هر کس قیام مهدی را انکار کند به دین محمّد کافر شده است و هر کس نزول عیسی برای یاری حضرت مهدی در آخرالزمان و خروج دجّال را انکار کند، کافر است.

در همان کتاب، فرائد السمطین، از سعید بن جبیر از ابن عباس روایت شده است که رسول خدا فرمود: خلفا و اوصیا من و حجت‌های خدا بر مردم بعد از من دوازده نفر هستند که اول آنها علی و آخرشان فرزندم مهدی است.

[به هنگام ظهور او] روح خدا عیسی پسر مریم از آسمان نازل می‌شود و پشت سر مهدی نماز می‌گذارد و زمین به نور پروردگارش روشن می‌گردد و سیره و فرمانروائیش مشرق و مغرب را فرا می‌گیرد».

اسماعیل بن عمر بن کثیر شافعی معروف به ابن ابی کثیر (۷۰۱-۷۷۴)

وی محدث، مورخ، مفسر، فقیه و مؤلف کتاب «البدایه و النهایه» است. در کتاب خود می‌نویسد:

«فصلٌ فی ذکرالمهدی الذی یکون فی آخر الزمان و هو احد الخلفا الراشدین و الائمه المهدیین… فقد نطقت به الاحادیث المرویه عن رسول الله انه یکون فی آخر الدهر و أظن ظهوره یکون قبل نزول عیسی بن مریم کما دلّت علی ذلک الاحادیث»

ترجمه: «بدان، مهدی که در آخر الزمان ظهور خواهد کرد؛ او یکی از خلفای راشدین و امامانی است که خداوند آنها را به سوی حق هدایت فرموده است و این منطوق احادیث است که از رسول خدا روایت شده که او در آخر الزمان ظهور خواهد کرد و من هم گمان می‌کنم ظهور آن حضرت قبل از نزول عیسی خواهد بود چنان که روایات بر این مطلب دلالت دارد».

قال الامام احمد بن حنبل… قال حجاج… سمعت علیاً یقول: «قال رسول الله لو لم یبق من الدنیا الا یوم لبعث الله رجلاً منّا یملأها عدلاً کما ملئت جوراً»[۷]

ترجمه: «امام احمد حنبل به سند خود از حجاج نقل کرده که گفت: از علی شنیدم که می‌گفت: رسول خدا فرمود: اگر از عمر دنیا جز یک روز نماند، در همان روز خداوند مردی را از ما بر می‌انگیزد که زمین را پر از عدل و داد کند. همان گونه که از ظلم پر شده باشد».

جلال الدّین سیوطی شافعی (۷۴۹-۹۱۱ هـ)

وی امام، حافظ، مورخ، ادیب، جامع علوم و صاحب کتاب «الحاوی للفتاوی» است. وی در همین کتاب بخشی را به احادیث مهدی (عج) اختصاص داده و آن را «العرف الوردی فی اخبار المهدی» نامیده است و در آغاز آن می‌نویسد:

«الحمد لله و سلام علی عباده الذی اصطفی هذا جزء جمعت فی الاحادیث و الآثار الوارده فی المهدی لخضّت فیه الاربعین التی جمعها الحافظ آبونعیم و زدت علیه مافاته»

ترجمه: «سپاس خدای او را و درود بر بندگان برگزیده اش. این بخشی است که در آن احادیث و آثار وارده درباره مهدی را جمع آوری کردم و در آن چهل حدیثی را که حافظ ابونعیم گردآوری کرده است تلخیص نموده و آنچه را که از قلم وی افتاده بود، بدان اضافه کردم».

ناگفته نماند که احادیثی را که سیوطی پیرامون حضرت مهدی (عج) آورده بیش از ۲۰۰ حدیث است و در بین آنها حدیث صحیح، حسن، ضعیف، و مجهول وجود دارد. وی هنگام ذکر حدیث، اسامی کسانی را که آن را نقل کرده اند، نیز ذکر می‌کند. مثلاً می‌گوید:

«اخرج ابو داود و الطبرانی عن ابن مسعود عن النّبی قال: «لو لم یبق من الدّنیا الا یوم لطول الله ذلک الیوم حتی یبعث فیه رجل من اهلبیتی یواطی اسمه اسمی و اسم ابیه یملاء الارض قسطاً و عدلاً کما ملئت ظلماً و جوراً».[۸]

ترجمه: «ابو داود طبرانی از ابن مسعود نقل کرده است که پیامبر فرمود: اگر از عمر دنیا جز یک روز بیشتر نمانده باشد، خداوند آن را چنان طولانی گرداند که در آن مردی از اهل بیت مرا برانگیزد که اسم او اسم من و نام پدرش با نام من یکی است و او زمین را پر از عدل و داد می‌کند، چنان که پر از ظلم و جور شده باشد».

الشّیخ الامام علی بن حسام الدّین الشهیر بالمتّقی الهندی (۸۸۵-۹۷۵هـ)

او فقیه، محدث، واعظ و مؤلف «کنز العمال» است که عنایت خاصی به امر مهدی(عج) داشت و در آثاری متعددی اخبار مهدی جمع آوری کرده است:

البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان.
تلخیص البیان ایضاً فی علامات مهدی آخر الزمان.
فصل خاصی در «کنزالعمال» را عنوان «خروج المهدی» ترتیب داده است.[۹]

او از رسول خدا روایت می‌کند که فرمود: «المهدی رجلاً من ولدی وجهه کالکوکب الدرّی».[۱۰]

ترجمه: «مهدی از فرزندان من است که چهره‌اش چون ستاره تابان است».

شیخ محمّد بن احمد السفاریثی النابلسی (۱۱۱۴-۱۱۸۸ هـ)

وی از فقهای حنبلی، صوفی و ماهر در حدیث و تاریخ و صاحب کتاب «لوائح الانوار البهیه و سواطع الاسرار الاثریه لشرح الدره المضیئه فی عقد الفرقه المرضیه» است.

در مورد حضرت مهدی می‌نویسد:

«و نامگذاری و توصیف آن حضرت به «مهدی». این صفت در چندین روایت ثابت شده است تا می‌گوید: کنیه او «ابو عبدالله» بوده و نسبش به اهل بیت پیامبر خدا می‌رسد.

او درباره حضرت مهدی (عج) به پنج نکته زیر اشاره کرده است:

فی حلیته و صفته؛ قیافه و صفت او
فی سیرته؛ سیرت و روش او
فی علامات ظهوره؛ علائم و نشانه‌های ظهور او
فی الاشاره الی بعض الفتن قبل خروج المهدی؛ اشاره به بعضی از فتنه‌ها که پیش از ظهور اتفاق می‌افتد.
فی مولده و بیعته و مده ملکه؛ تولد، بیعت و مدت حکومت و وسائل مربوط به آن.

وی پس از پایان گفته خود درباره نکات پنجگانه می‌نویسد:

قد کثرت الاقوال فی المهدی حتی قیل لامهدی الا عیسی و الصّواب الّذی علیه أهل الحق انّ المهدی غیر عیسی و انّه یخرج قبل نزول عیسی (عج) و قد کثرت بخروجه الرّوایات حتّی بلغت حد التواتر المعنوی و شاع ذلک بین العلما السنّه حتّی عدّ من معتقداتهم و قد روی الامام الحافظ ابن الاسکاف بسند مرضی الی «جابر بن عبدالله» عنهما قال: قال رسول الله من کذّب بالدّجال فقد کفر و من کذّب با المهدی فقد کفر.

ترجمه: «سخن درباره مهدی بسیار گفته شده تا آنجا که نقل شده است: هیچ مهدی نیست مگر عیسی. ولی اهل حق این سخن را رد کرده اند و معتقدند او پیش از نزول عیسی ظهور می‌کند و مهدی غیر از عیسی است».

درباره قیام او روایات بسیار زیاد است و به حد تواتر معنوی رسیده است.

در میان اهل سنت از معتقدات و باورهای آنان به شمار آمده است و امام «حافظ ابن اسکاف» به سندی که مورد پند است از جابر ابن عبدالله انصاری روایت کرده است که گفت: رسول خدا فرمود: هر کس آمدن دجال را تکذیب کند کافر است و هر کس مهدی را انکار کند به دین خدا کافر گشته است».

وی در پایان می‌نویسد: ایمان و اعتقاد به ظهور مهدی، آن چنان که نزد اهل علم مقرر است و در اعتقادات اهل سنت و جماعت تدوین یافته، یکی از واجبات است.[۱۱]

شیخ منصور علی ناصف (معاصر)

وی از علمای «ألازهر» و مؤلف کتاب «التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول» است که در کتاب خود احادیث قابل اطمینان کتب حدیث اهل تسنن را جمع آوری کرده است. وی درباره حضرت مهدی می‌نویسد:

«اشتهر بین العلماء سلفاً و خلفاً انّه فی آخر الزمان لابد من ظهور رجلٍ من اهل البیت یسمّی المهدی یستولی علی الممالک الاسلامیه و بتبعه المسلمون و یعدل بینهم و یؤید الدین… و قد روی احادیث المهدی جماعه من خیاار الصحابه و خرجها آکابر المحدثین کابی داود و الترمذی. ابن ماجه، و الطبرانی، و ابی یعلی و البزاز و الامام احمد و الحاکم – رضی الله عنهم الجمعین – و لقد خطاء من ضعف احادیث المهدی کلها کابن خلدون و غیره».[۱۲]

ترجمه: «بین علمای قدیم و جدید،‌ مشهور است که در آخر الزمان مردی از اهل بیت، که مهدی نامیده می‌شود، به طور حتم ظهور می‌کند و بر کشورهای اسلامی مسلّط می‌شود و مسلمانان از او پیروی خواهند کرد و بین آنها به عدالت رفتار می‌کند و دین الهی را تائید می‌نماید… احادیث مهدی را جمعی از نیکان صحابه روایت کرده اند و بزرگان محدثین چون ابوداوود، ترمذی، ابن ماجه، طبرانی، ابویعلی، بزاز، و امام احمد و حاکم (رض) در کتابهای خود استخراج نموده اند و مسلماً آنان که مثل ابن خلدون و برخی دیگر همه احادیث مهدی را تضعیف نموده اند به خطا رفته اند».

[۱] . الفتوحات المکیّۀ، ج ۳، ص ۳۲۸ – ۳۲۷٫

[۲] . تذکرۀ الخواص، ص ۴-۳۶۳٫

[۳] . انبیاء: ۱۰۵٫

[۴] . الفصول المهمۀ، ص ۲۹۱-۳۰۴٫

[۵] . فرائد السمطین، ص ۹۲، ج ۵۸۵٫

[۶] . همان مدرک، ص ۹۲٫

[۷] . کتاب النهایۀ، ج ۱، ص ۷ – ۱۰۶٫

[۸] . الحاوی للفتاوی تحقیق: محمّد محیی الدّین عبدالحمید، ج ۲، ص ۱۳۰٫

[۹] . کنز العمال، ص ۲۰۴ تا ۲۱۹٫

[۱۰] . همان کتاب، ج ۱۴، ص ۲۰۹، ح ۳۸۶۶۷۴٫

[۱۱] . لوائح الانوار البهیّه و سواطع الاصرار الاثریه لشرح الدره المضیّۀ فی عقد الفرقۀ المرضیه، ج ۲، ص ۳۴۸ تا ۳۶۳٫

[۱۲] . التاج الجامع للاصول، ج ۵، ص ۳۴۱٫