تفسیر ابوالفتوح رازی، موسوم به روض الجنان و روح الجنان، تألیف شیخ ابوالفتوح رازی است. نام کامل مؤلف جمال الدین حسین بن علی بن محمد بن احمد خزاعی نیشابوری است. نسب او چنان که در تفسیر به آن تصریح کرده است به نافع بن بدیل بن ورقاء می رسد. نافع و بدیل، هر دو از صحابه ی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده اند. سال تولد و وفات او به دقت دانسته نیست. ولی از کتب تراجم احوال نظیر معالم العلماء و فهرست منتخب الدین و منابع دیگر برمی آید که در حدود سال ۴۷۰ ق متولد شده و در حدود سال ۵۵۴ ق درگذشته است.یکی از استادان او، ابوعلی حسن بن محمد طوسی، فرزند شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی صاحب تفسیر تبیان است. از حوادث و سوانح زندگانی او اطلاع چندانی در دست نیست. طبق وصیتش در شهر ری در جوار شرقی امامزاده عبدالعظیم، جنب مقبره ی حمزه بن موسی در زاویه ی شمالی، مدفون و مدفن او معروف است.تفسیر روض الجنان معروف به تفسیر ابوالفتوح رازی، قدیمترین تفسیر فارسی شیعه است. با این توضیح که فی المثل تفسیر تبیان اثر شیخ طوسی هم شیعی است و از این تفسیر قدیمی تر است، ولی فارسی نیست؛ یا تفسیر کشف الأسرار اثر میبدی، فارسی است و از این تفسیر قدیمی تر است. ولی شیعی نیست. مؤلف در مقدمه ی خود بر تفسیر می نویسد: « پس چون جماعتی از دوستان و بزرگان از اماثل و اهل علم و تدیُّن اقتراح کردند که در این باب جمعی باید کردن، چه اصحاب ما را تفسیری نیست. مشتمل بر این انواع؛ واجب دیدم اجابت کردن ایشان، و وعده دادن به دو تفسیر، یکی به پارسی و یکی به تازی، جز که پارسی مقدم شد بر تازی، برای آن که طالبان این بیشتر بودند، و فایده ی هر کسی بدو عامتر بود، و این کتاب ان شاءالله از میانه ی اطناب و اختصار بود. اطنابی که مُمِل نباشد و اختصاری که مُخِل نباشد ». بعضی از اختصاصات این تفسیر عبارتند از:
۱٫ شواهد شعری اعم از فارسی و عربی در آن بسیار است. همچنین امثال و کلمات سائره ی عربی. شادروان آیه الله شعرانی که یکی از طبع های این تفسیر را تصحیح و منتشر کرده است، بر آن است که شواهد شعری این تفسیر از تفسیر طبری و کشاف زمخشری هم بیشتر است.۲٫ جنبه ی کلامی این تفسیر، معتدل و متوسط است، شبیه به تفسیر طبری؛ و به اندازه ی تبیان و مجمع البیان یا کشاف یا تفسیر کبیر فخر رازی بحث های کلامی ندارد.۳٫ احادیث منقول در این تفسیر، عمدتاً احادیث و اخباری است که از ائمه ی معصومین (علیهم السّلام) روایت شده است. ابوالفتوح به احادیث اهل سنت هم در درجه ی بعد از احادیث شیعه اعتنا دارد و از مفسران صحابه و تابعین، اقوال ابن عباس، قتاده، سدی و مجاهد را نقل می کند.۴٫ در زمینه ی قصص انبیا، بدون نقادی از کتاب عرائس ثعلبی که پر از اسرائیلیات و گزاف گویی است نقل می کند.۵٫ در اخلاق و زهد و آداب از اقوال مشایخ صوفیه و عرفا بسیار می آورد.یکی از استادان سابق دانشگاه تهران به نام دکتر عسکر حقوقی، کتابی در سه جلد در معرفی تفسیر ابوالفتوح به نام تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی نوشته است که از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است.تفسیر ابوالفتوح تاکنون چهار بار به طبع رسیده است. بار اول در پنج مجلد به قطع رحلی، جلد اول و دوم به تصحیح محمد کاظم طباطبایی تبریزی منتشره به سال ۱۳۲۳ ق. جلد سوم تا پنجم به تصحیح سید نصرالله تقوی و مقدمه ( یا خاتمه الطبع ) شادروان علامه قزوینی منتشره در سال های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۵ شمسی. بار دوم به اهتمام شادروان مهدی الهی قمشه ای در ۱۰ جلد منتشره در سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۲ شمسی ( تجدید چاپ در سال های ۱۳۳۴-۱۳۳۵ شمسی ). بار سوم با مقدمه و حواشی و تصحیح شادروان آیت الله ابوالحسن شعرانی، با تعیین عدد آیات و کشف الآیات، ترجمه ی لغات مشکله، اعراب کامل اشعارو ترجمه ی فارسی آنها، با همکاری علی اکبر غفاری تهران ۱۳۴۷ هجری شمسی، ۱۲ جلد همراه با یک فرهنگ لغت قرآن به نام نثر طوبی. بار چهارم تحت عنوان روض الجِنان و رَوح الجَنان، مشهور به تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی، به کوشش و تصحیح دکتر محمدجعفر یاحقی و دکتر مهدی ناصح، چاپ مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی. از این طبع و تصحیح جدید که بر مبنای چندین نسخه ی خطی کهن با کاربست روش تصحیح علمی با تنظیم انواع فهارس لازم تهیه می گردد، تاکنون مجلدات بیست گانه ی آن منتشر گردیده است.منبع مقاله :خرمشاهی، بهاء الدین؛ (۱۳۸۹ )، قرآن پژوهی (۱)، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
/ج
هیچ نظری وجود ندارد