معناشناسی شیعه و تشیع

از ام سلمه همسر گرامی پیامبر (ص) درباره امام علی (ع) پرسیدند؛ در پاسخ گفت: از رسول خدا (ص) شنیدم که فرمود: علی و شیعه او رستگارانند.(۱)

معنای لغوی واژه شیعه

«شیعه»، از ریشه «شیع» (شاع، یشیع…) به معانی مختلفی در لغت نامه ها آمــده است که برخی از آنها عبارتند از: ۱. فرقه، حزب و گروه؛ ۲. پیروان، یاران و هواداران ۳. دوستان و همراهان ۴. تقویت کنندگان و اشاعه دهندگان. (۲)

واژه «شیعه» مفرد یا اسم جمع است که به طور یکسان برای مفرد مذکر جمع و مؤنث به کار می رود؛ هر چند که گاهی به صورت جمع «شیع» و «اشیاع» نیز آمده است. از این رو می توان گفت: «شیعه در لغت به معنای فرد یا جماعتی است که از فرد دیگری پیروی یا او را همراهی یا با او همکاری کرده، باعث تقویت و موجب اشاعه اندیشه و آیین او شود.»

معمولاً واژه «شیعه» به لحاظ لغوی به شکل مضاف به کار می رود؛ مثلا گفته می شود: شیعه فلانی. این واژه و مشتقات آن، در قرآن کریم نیز به کار رفته و به همین معنای لغوی است.(۳)

واژه «تشیع» نیز از ریشه شیعه است که به لحاظ لغوی ناظر به جنبه عملی بوده و به گرایش و عمل فرد یا جماعت شیعه که همان پیروی و تبعیت از متبوع، همراهی کردن با او و طرفدارای از اوست، اشاره دارد. برخی معتقدند که تشیع، با ادعا همراه است و به معنای ادعای شیعه بودن است؛ اما برخی دیگر بر این عقیده اند که معنای لغوی تشیع تنها تبعیت عملی از متبوع نیست؛ بلکه با گرایش درونی و محبت به متبوع نیز همراه است.(۴)

معنای اصطلاحی شیعه

درباره معنای اصطلاحی «شیعه»، دو تعریف یا دو معنا وارد شده: معنای عام، که تمام فرقه های شیعه را شامل شود و دیگری معنای خاص، که فقط شیعه امامیه دوازده امامی را در بر می گیرد. بنابر این تقسیم اولا شیعه اصطلاحی – که تعریف آن بیان خواهد شد – دارای فرقه های مختلف با عقاید گوناگون است؛ بنابراین باید تعریفی جامع ارائه داد تا تمام فرقه های شیعه را در بر گیرد (علت ذکر تعریف عام). دوم: در عصر کنونی اگر واژه (شیعه) به صورت مطلق آورده شود، بیشتر به معنای شیعه دوازده امامی است و در حقیقت، این نام برای این فرقه «علم» شده و باید تعریفی ارائه کرد که بر این فرقه منطبق باشد (علت ذکر تعریف خاص).

۱. تعریف عام / معنای عام

از آنجا که در تاریخ شیعه، فرقه ها و طیف های گوناگون شیعی پدید آمد، ارائه تعریفی که بتواند تمام این فرقه ها را پوشش دهد، دشوار است. به همین دلیل، مورخان و دانشمندان تعریف های مختلفی ارائه داده اند که برخی از این تعاریف به قرار زیر است.

۱. ابوحاتم رازی (در گذشته ۳۲۲ ق): هر کس معتقد به برتری امام علی (ع) بر سایر صحابه پیامبر (ص) باشد، شیعه است.(۵)

۲. ابوالحسن اشعری (در گذشته ۳۲۶ ق): شیعه یعنی تمام کسانی که امام علی (ع) را همراهی کرده و او را بر سایر صحابه مقدم می دارند».(۶)

۳. شهرستانی (در گذشته ۵۴۸ ق): شیعه کسی است که معتقد به تقدم و برتری امام علی (ع) بر سایر صحابه و نیز معتقد به وجود نص ـ اعم از خفی و جلی(۷) – بر امامت او و معتقد به عدم خروج امامت از میان فرزندان او باشد.(۸)

۴. شیخ مفید (در گذشته ۴۱۳ ق): شیعه کسی است که معتقد به تقدم و برتری امام علی (ع) بر سایر صحابه و نیز معتقد به وجود نص بر امامت او باشد.(۹)
۵. ابن حزم اندلسی (در گذشته ۴۵۶ ق): شیعه کسانی هستند که به برتری امام علی (ع) بر اصحاب و به احقیت او در امامت و پس از او فرزندانش در امر امامت اعتقاد داشته باشند.(۱۰)
۶. ابن خلدون (در گذشته ۸۰۸ ق): شیعه در عرف فقیهان و متکلمان خلف و سلف بر پیروان و اتباع علی (ع) و فرزندان او اطلاق می شود.(۱۱)
۷. علامه طباطبایی (در گذشته ۱۴۰۲ ق): شیعه به کسانی گفته می شود که جانشینی پیامبر اکرم (ص) را حق اختصاصی خانواده رسالت می دانند و در معارف اسلام پیرو مکتب اهل بیت (ع) هستند.(۱۲)

از میان تعاریف یاد شده، هیچ یک جامعیت و مانعیت لازم را ندارد و تمام گروه هایی که در تاریخ شیعه نامیده شده اند را فرا نمی گیرد. شاید تعریف نخست و آخر، از همه بهتر باشد؛ اما برای ارائه تعریفی جامع و مانع لازم است مؤلفه های تعریف مفهوم تشیع را بررسی کنیم. به نظر می رسد از میان مؤلفه هایی چون اعتقاد به نص بر امامت امام علی (ع) اعتقاد به برتری او بر صحابه، همراهی با آن حضرت، مقدم داشتن او در امامت، محبت به امام و خاندان او و اعتقاد به احقیت امام علی (ع) در امر امامت، دو مورد اخیر از همه مهمتر باشد. از این رو، می توان گفت: شیعه در معنای عام فرد یا گروهی است که به امام و خاندان او محبت داشته و ایشان را در امر امامت سزاوارتر از دیگران بداند. از این معنا مفهوم تشیع در اصطلاح عام آن نیز به دست می آید.

۲. تعریف / معنای خاص
در تعریف معنای خاص شیعه باید ویژگی ها و مشخصات آن فرقه را در نظر داشته و تعریفی برای آن ارائه کنیم؛ اما از آنجا که موضوع محوری این نوشتار، شیعه دوازده امامی است و این گروه نیز اکثریت شیعه را تشکیل می‌ دهند، واژه مزبور در این معنا غلبه داشته و از این رو به تعریف شیعه به مفهوم دوازده امامی آن می پردازیم.
با توجه به عقاید شیعه اثنا عشریه که به امامت دوازده امام منصوص از جانب پیامبر اعتقاد دارند و گرفتن معارف دینی را از ایشان لازم می دانند، می توان گفت: شیعه فرد یا گروهی است که به امامت بلافصل امام علی (ع) و یازده فرزنـد او ـ که آخرین آنها مهدی موعود و امام قائم و غائب است ـ از طریق تصریح پیامبر (ص) و نیز به لزوم مراجعه به ایشان در امر دین و دنیا اعتقاد داشته باشد.(۱۳)
همچنین تشیع در معنای خاص آن، عبارت است از اعتقاد به امامت منصوص دوازده امام و مرجعیت ایشان در امور دین و دنیا و نیز عمل به مقتضای این اعتقاد.
البته در آینده خواهیم گفت که واژه شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر امام حسن مجتبى (ع) به همان مفهوم لغوی خود و به صورت مضاف، به دوستان و محبان امام علی (ع) و خاندان رسالت اطلاق می شد، اما به معنای اصطلاحی و بدون اضافه، طبق اسناد مکتوب موجود، نخستین بار در تسلیت نامه شیعیان کوفه و در رأس آنان سلیمان بن صرد خزاعی به امام حسین (ع) به مناسبت شهادت امام حسن به کار رفته است. در این پیام تسلیت نامه آمده است: ما اعظم ما اصیب به هذه الامه عامه وانت وهذه الشیعه خاصه. چه بزرگ است آنچه که بر این امت به طور عموم و بر شما و این شیعه به طور خاص وارد آمده است. (۱۴) در این جا اصطلاح «امه عامه» در برابر «الشیعه خاصه» قرار گرفته است.(۱۵)

پی نوشت:
۱. شیخ مفید، الارشاد، ج ۱، ص ۴۱
۲. ر.ک: خلیل بن احمد ،فراهیدی کتاب العین ذیل باب العین والسّین ووای معهما؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل ماده «شیعه»؛ جوهرى، الصحاح فی اللغه، ذیل ماده شیع».
۳. برای نمونه: ﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فی شیع الأَوَّلِینَ) (حجر، آیه (۱۰)؛ ﴿وَلَقَدْ أَهْلَکْنَا أَشْیَاعَکُمْ فَهَلْ مِن مُّدَّکِر (قمر، آیه (۵۱)؛ إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَهُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَهِ) (نور، آیه ۱۹)؛ ﴿وَدَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلَى حِینِ غَفْلَهٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِیعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَى الَّذِی مِنْ عَدُوِّه قصص، آیه ۱۵).
۴. شیخ مفید، اوائل المقالات، ص ۱.
۵. رازی گرایشها و مذاهب اسلامی ترجمه الزینه، ص۶۹
۶. اشعری مقالات الاسلامیین، ص۵
۷. مقصود از نص جلی وصیت و تصریح پیامبر ه به جانشینی امام علی الله با ذکر نام و معرفی آشکار است اما مقصود از نص ،خفی وصیت به جانشینی امام علی الله به صورت رمزی و با ذکر ویژگیها و اوصاف است؛ به گونه ای که منطبق بر امام علی الله باشد.
۸. شهرستانی الملل والنحل، ج ۱، ص ۱۴۶
۹. شیخ مفید، اوائل المقالات، ص ۱-۳.
۱۰. ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج ۲، ص ۲۷۰ .
۱۱. ابن خلدون، مقدمه، ج ۱، ص ۳۷۶
۱۲. محمدحسین طباطبایی شیعه در اسلام ص۴
۱۳. ر.ک مفید اوائل المقالات ص ۳۸؛ محمد حسین طباطبایی شیعه در اسلام ص ۲۶ نوبختی فرق الشیعه، ص ۱۰۸؛ شهرستانی الملل و النحل، ج ۱، ص ۱۶۹

منبع: درسنامه تاریخ شیعه (شیعه در عصر امامان تا پایان غیبت صغری)، تالیف: سید لطف الله جلالی، ناشر: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، چاپ دوم: ۱۳۹۳، ص ۲۹ – ۳۴