میر حامد حسین هندی

میر حامد حسین متوفاى ۱۳۰۶ ق یکى از بزرگترین پاسداران حریم فرهنگ و ولایت آل محمد صلى الله علیه و آله ، علامه مجاهد میر حامد حسین هندى است که در نیمه دوم قرن سیزدهم هجرى مى زیست او حق عظیمى بر گردن شیعیان دارد و کتاب جاودانش ( عبقات الانوار ) از آثار درخشان شیعه در یکى – دو قرن اخیر است . خاندان فضیلت علامه میر حامد حسین ، از خاندانهاى اصیل سادات موسوى است و با ۲۷ واسطه ، نسبش به امام هفتم امام موسى کاظم علیه السلام مى رسد . نیاکان او در طول قرون گذشته ، همه از سادات اهل علم و زهد و فضیلت بوده اند.(۱) شایان ذکر است که این خاندان در اصل ایرانى بودند و در نیشابور زندگى مى کردند و در قرن هفتم ، ( سید اوحد الدین ) – جد پانزدهم میر حامد حسین – در پى حمله مغول ، به هندوستان هجرت کرد و در شهر ( کنتور ) رحل اقامت افکند.(۲) سید محمد حسین ( متوفى ۱۲۸۸ ق ) ، پدر بزرگ میر حامد حسین ، فقیهى ارجمند و در زهد و عبادت سر آمد روزگار بود . گفته اند : از زمانى که به سن بلوغ رسید ، هرگز نمازهاى مستحبى اش ترک نشد . کراماتى را هم به وى نسبت داده اند . در هنر خوشنویسى هم دستى داشت ، نسخه اى از قرآن ، و سه کتاب «حق الیقین»،«علامه مجلسى»،«تحفه الزائر»،«علامه مجلسى» و «جامع عباسى »،«شیخ بهائى»، به خط زیباى وى در کتابخانه ناصریه لکنهو ، موجود است .(۳) علامه سید محمد قلى «متوفى ۱۲۶۰ ق» .پدر میر حامد حسین ، از علماى بزرگ قرن سیزدهم هجرى و از صاحب نظران در علم کلام بود . مدتى نیز در شهر «میرتهه » بر کرسى قضاوت و فتوا نشست . رساله اى هم بنام «عدالت علویه» در موضوع احکام قضاوت و افتاء و شرائط قاضى و مفتى نوشته است .او کتابهاى زیادى را از خود به یادگار گذاشت .(۴) ولادت و رشد علامه میر حامد حسین هندى ، در سال ۱۲۴۶ ق . در شهر «میر تهه» هند ، در خانه سید محمد قلى به دنیار آمد . نام اصلى او را «مهدى» نهادند . سبب شهرتش به «میر حامد حسین» آن است که پدرش پیش از آنکه خبر تولد فرزندش را بشنود ، در رویا جد خود «سید حامد حسین» را دیده بود ، از این رو ، فرزند نوزادش را به این نام مشهور کرد . میر حامد حسین وقتى به هفت سالگى رسید ، پدرش او را به مکتب گذاشت . او مقدمات و دروس ابتدائى را خواند ، آنگاه وارد مراحل بالاترى رسید . «مقامات حریرى» و «دیوان متنبى» را نزد مولوى «سید برکت على صاحب» ، و نهج البلاغه را در محضر مفتى «سید عباس شوشترى» آموخت و سپس به فراگیرى علوم عقلى در نزد «سید مرتضى خلاصه العلماء» و علوم شرعى در محضر «سید محمد سلطان العلماء» و برادر او «سید حسین سید العلماء» پرداخت و پس از سالها تلاش و همت ، تحصیلات خود را با موفقیت به اتمام رساند . تلاش علمى و خلق آثار جوامع اسلامى بویژه هندوستان ، در دوران زندگى میر حامد حسین ، بیش از پیش دچار آشوب و تفرقه شده بود . استعمارگران و دشمنان اسلام ، همواره براى دست یافتن به اهداف شوم و غارتگرانه خود ، دوست مى داشتند که مسلمانان با هم اتحاد نداشته باشند و مدام با خصومت زندگى کنند . بدین خاطر گاه دانشمندانى را در میان خود مسلمانان تحریک مى کردند تا با نوشتن و یا گفتن حرفهایى تفرقه افکن و اختلاف آفرین ، صفوف آنان را بر هم زنند و محیط زندگى برادرانه را تبدیل به بلوا و آشوب و سوء ظن و دشمن سازند . علامه سید محمد قلى پدر میر حامد حسین ، سالها عمر خود را صرف جواب دادن شبهات و تهمتهائى کرد که دشمنان اسلام ، به دست برخى از دانشمندان مسلمان ، علیه شیعه و مکتب اهل بیت علیهم السلام شایع مى کردند اکنون بعد از پدر نوبت به پسر صالح و خلف او یعنى علامه میر حامد حسین هندى رسیده بود . او مشاهد مى کرد که چه افتراها و تهمتهایى بر شیعه مى بندند که روح شیعه از آنها خبر ندارد … این بود که تصمیم گرفت کمر همت ببندد و همچون پدرش ، در عرصه قلم و تحقیق و تتبع و بیان حقائق اسلام و وقایع تاریخ اسلام ، به دفاع از حق بر خیزد و به تهمتهاى مغرضانه و جاهلانه و خصومت آمیز دشمنان تشیع ، پاسخ دهد ( تا سیه روى شود هر که در او غش باشد ! ) نخستین کارش ، نقد ، بررسى ، تصحیح و تهذیب بعضى از کتابهاى ارزشمند پدرش علامه سید محمد قلى ، بود.(۵) چرا که بسیارى از آثار پدرش ، در دفاع از مکتب شیعه و پاسخ به ایرادهاى مخالفان تشیع بود و شایسته بود که پسر دانشمند و فرزانه ، آنها را تصحیح و چاپ و منتشر کند . میر حامد حسین سالهایى از عمر گرانمایه خود را در این راه صرف کرد و از این رهگذر ، خدمات شایانى به عالم تشیع ارزانى داشت . آنگاه خود اقدام به نوشتن کتاب نمود . اینکه به ذکر آنها مى پردازیم : ۱ . استقصاء الافحام ، ده جلد و به فارسى است . مولف در این کتاب مطالبى را پیرامون قرآن کریم ، حضرت مهدى ( عج ) شرح حال بسیارى از دانشمندان اهل سنت و اصول و فروع دین ، مطرح کرده است و پاسخى است به کتاب ( منتهى الکلام ) تاءلیف حیدر على فیض آبادى حنفى ، که مطالبى شبهه آمیز و بى اساس درباره شیعه داشت .(۶) ۲ . شوارق النصوص ، پنج جلد در علم کلام . ۳ . افحام اهل المین ، ردى است بر کتاب ( ازاله الغین ) تاءلیف حیدر على فیض ابادى حنفى . ۴ . اسفار الانوار ، سفر نامه حج و کربلا . ۵ . کشف المعضلات فى حل المشکلات . ۶ . العضب البتار فى مبحث آیه الغار . ۷ . النجم الثاقب فى مساءله الحاجب ، کتاب فقهى در موضوع ارث . ۸ . الدرر السنیه فى المکاتیب و المنشآت العربیه . ۹ . زین الوسائل الى تحقیق المسائل ، مسائل فقهى و گوناگون . ۱۰ . الدرایع ، در شرح شرایع محقق حلى .(۷) ۱۱ . عبقات الانوار فى مناقب الائمه الاطهار . این اثر بزرگترین و ارجمندترین کتاب اوست و از شاهکارهاى علمى و اعتقادى شیعه بشمار مى رود . مولف بزرگوار این کتاب عظیم و شگفت انگیز را در مناقب ائمه اطهار علیهم السلام و در جواب کتاب ضد شیعى ( تحفه اثنا عشریه ) نوشته است . کتاب خصومت برانگیز ( تحفه اثنى عشریه ) ( هدیه اى براى شیعیان دوازده امامى را مولوى عبدالعزیز دهلوى ( م ۱۲۳۹ ق). معروف به «سراج الهند»،«چراغ هند»نوشته بود . اما چه تحفه اى و چه هدیه اى ؟ ! او که از عالمان برجسته و فاضل شبه قاره هند و از اهل سنت بود ، بدون توجه به آیات وحدت بخش قرآن و سفارشهاى پیامبر صلى الله علیه و آله در این کتابش ، عقاید و آراء شیعه را بطور عموم و فرقه اثنا عشریه را بالخصوص در اصول و فروع و اخلاق و آداب و تمامى معتقدات و اعمالشان به عباراتى خارج از نزاکت و کلماتى بیرون از آداب و سنن مناظره و به کتب نوآموزان – که به خطابه نزدیکتر است تا به برهان یا دست کم نقل صحیح مطالب – مورد حمله و اعتراض قرار داده … کتاب را مملو از افتراآت و تهمتهاى شنیعه ساخته است … و باعث تشتت جبهه اسلامى هند شد . این کتاب در دل برادران مسلمانان نسبت به یکدیگر کینه و نفرت پدید آورد و صفاى مسجد و محراب ، شکوه رمضان و عاشورا را کدر ساخت… .(۸) عبقات الانوار(۹) ، داراى دو منهج و هر منهج نیز مشتمل بر مجلداتى چند است . منهج اول درباره اثبات دلالت آیاتى چند از قرآن مجید بر امامت است ، از جمله آیه : (انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یوتون الزکاه و هم راکعون) مائده / ۵۵ . و آیه :ـ الیوم اکملت لکم دینکم …). مائده / ۳ و آیات فراوان دیگرى که بر امامت شرعى و الهى ائمه اهل بیت عصمت و طهارت ( امام على و فرزندان معصومش علیهم السلام ) دلالت مى کند . همه را مورد بحث عالمانه و محققانه و گسترده قرار داده است . گفته اند این مجلد هنوز به چاپ نرسیده است و در کتابخانه عظیم مولف دانشمندش ، در شهر لکهنو نگهدارى مى شود . منهج دوم کتاب ، درباره احادیث دوازده گانه اى است که مولوى عبدالعزیز دهلوى در کتاب تحفه اثنا عشریه ، مغرضانه اصل یا تواتر آنها را انکار و اشکالاتى بر این احادیث شیعى وارد کرده بود . این منهج از کتاب شگفت آور و عظیم عبقات الانوار ، ۳۰ جلد است که حدود دوازده جلد آن در هندوستان و ایران به چاپ رسیده است . هر یک از احادیث دوازده گانه ، خود یک مجلد و برخى از این مجلدات هم در چندین جلد به سبک قدیم و سنگى چاپ شده است بدین شرح : مجلد اول از منهج دوم ، در مورد حدیث غدیر . مجلد دوم ، در موضوع حدیث منزلت . مجلد سوم ، درباره حدیث ولایت . مجلد چهارم ، درباره حدیث طیر . مجلد پنجم ، به شرح و بیان حدیث ( انا مدینه العلم و على بابها … ) . مجلد ششم ، درباره حدیث حدیث تشبیه . مجلد هفتم ، درباره حدیث ( من ناصب علیا لخلافه فهو کافر ) . مجلد هشتم ، در بیان حدیث نور ( کنت انا و على نورا … ) مجلد نهم ، درباره حدیث ( رایت ) . مجلد دهم ، در موضوع حدیث ( انک تقاتل على تاءویل القرآن … ) . مجلد یازدهم ، در مورد حدیث ( الحق مع على … ) . مجلد دوازدهم ، درباره حدیث ثقلین . عبقات الانوار از نگاه بزرگان بزرگان علم و تحقیق ، بر عظمت کتاب عبقات الانوار اقرار کرده اند و آن را به دیگران نیز شناسانده اند : ۱ . علامه بزرگ شیعى ، شیخ عبدالحسن امینى صاحب کتاب الغدیر ، درباره عبقات مى گوید : بوى دلپذیرش در تمامى جهان پیچیده و آوازه اش از خاور تا باختر را فرا گرفته است ، هر کس آن را دیده ، دانسته که کتاب اعجازآمیز روشنگرى است که هیچ باطلى در آن راه ندارد ، و من در نوشتن الغدیر از دانشهاى با ارزش نهفته در آن بهره فراوان بردیم .(۱۰) ۲ . علامه شیخ آقا بزرگ تهرانى درباره آثار میر حامد حسین بویژه عبقات ، مى نویسد : کتابهاى با عظمت و مفید میر حامد حسین ، دریاى ژرف نگرى و باریک بینى را پر موج گردانده است … مهمترین و پر آوازه ترین اثر او ( عبقات الانوار ) در مناقب ائمه اطهار علیهم السلام است … و میر حامد حسین تمام حقایقى را که ( دهلوى ) در باب امامت منکر شده با بهره گیرى از احادیث و اخبارى که از طریق اهل سنت نقل شده ، ثابت کرده است .(۱۱) ۳ . امام خمینى در سال ۱۳۲۰ شمسى / ۱۳۶۳ قمرى که هنوز تمام مجلدات عبقات چاپ نشده بود ، پس از بحث در موضوع حدیث غدیر ، مى نویسد : ( … هر کس بخواهد اطلاع از چگونگى حدیث غدیر پیدا کند ، باید رجوع کند به کتاب عبقات الانوار سید بزرگوار میر حامد حسین هندى ، که چهار جلد بزرگ در حدیث غدیر تصنیف کرده و چنین کتابى تاکنون نوشته نشده و عبقات الانوار در امامت از قرارى که شنیده شده ، سى جلد است و آنچه که ما دیدیم ، هفت – هشت جلد است و در ایران شاید تا پانزده جلد آن پیدا شود و اهل سنت در صدد جمع این کتاب و تضییع آن هستند و ما ملت شیعه در خواب هستیم تا آن وقت که یک چنین گنج پر قیمت و گوهر گرانبهائى از دست برود ! اکنون قریب دو سال است (دو سال قبل از ۱۳۶۳ ق) که به ملت شیعه به تجدید طبع این کتاب پیشنهاد شده و به خونسردى تلقى شده است . با این وصف با خواست خدا جلد غدیر در تحت طبع است .(۱۲) لکن بر علماء شیعه بالخصوص و دیگر طبقات لازم است که این کتاب بزرگ را که بزرگترین حجت مذهب است نگذارند از بین برود و به طبع آن اقدام کنند).(۱۳) ۴ . استاد محمد رضا حکیمى درباره عبقات الانوار مى نویسد : ( و به راستى کتاب عبقات ، عظیم است . آن اقیانوس بى کران و آن دریاى ژرف ، این کتاب است . این چنین کتابى در دیگر آفاق بشرى و فرهنگ ملتها نیز همانند ندارد … کتاب ( عبقات ) با مجلدات بسیارش ، یکى از والاترین نمونه هاى کار خود انسانى و پشتکار و مسئوولیت بشرى است ، و یکى از ارجمندترین سندهاى …).(۱۴) رنجها علامه میر حامد حسین ، کتاب عبقات را به سادگى و آسانى و رفاه و خدمه و گروه تحقیق ننوشت ، او در راه تاءلیف چنین کتاب عظیمى ، خود به تنهایى سخت ترین سفرها و پر زحمت ترین کارها را عاشقانه پذیرفت . زیرا همه اسناد و منابع تتبع و تحقیق را در اختیار نداشت ، بویژه کتابها و منابع اهل سنت را . گاهى به عنوان خادم و کارگر در یکى از روستاهاى دور افتاده شهر مکه به خانه عالمى سنى وارد شد تا در کتابخانه او به کتابى که دنبالش مى گشت ، دست یابد و موفق هم شد.(۱۵) وقتى هم فرزند جوانش از دنیا رفت ، مراسم کفن و دفن و تشییع و مجلس سوگوارى را به دیگران واگذارد تا یک ساعت هم که شده وقتش را جز در تاءلیف عبقات الانوار صرف نکند.(۱۶) و یک وقت هم ، به مصر رفت و کتابى را که مى خواست پیدا کرد و با کشتى برگشت ، در کشتى مشغول مطالعه کتاب بود که باد تندى کتاب را از دستش گرفت و به دریا افکند و سید به دنبال کتاب خود را به دریا زد و کتاب را گرفت !… وقتى همسفران او را گرفتند و در کشتى نشاندند و سوال کردند که چرا خودت را به دریا پرت کردى ؟ کتاب را نشان داد و جواب داد : به خاطر این کتاب ! این کتاب هنوز هم در کتابخانه ناصرى نگهدارى مى شود.(۱۷) وفات سرانجام ، فرزانه بزرگ شیعه و مدافع مجاهد اهل بیت پیامبر صلى الله علیه و آله سید بزرگوار میر حامد حسین موسوى هندى ، در هیجدهم صفر سال ۱۳۰۶ ، در لکهنو چشم از جهان فرو بست و در حسینیه خود دفن شد.(۱۸) درود خدا بر او و اجداد طاهرینش باد . پی نوشتها :
1- نجوم السماء ، ج ۱ ، ص ۲۵ . ۲- همان . ۳- عبقات الانوار ، میر حامد حسین هندى ، ج ۱ ، ص ۱۹ ; نجوم السماء ، ج ۱ ص ۲۲ – ۲۳ . ۴- عبقات الانوار ، ج ۱ ، ص ۲۱ – ۲۵ ; فوائد الرضویه ، شیخ عباس قمى ، ص ۵۹۵ – ۵۹۶ . ۵- نجوم السماء ، ج ۱ ، ص ۲۴ – ۲۸ ; نقباء البشر ، آقا بزرگ تهرانى ، ج ۱ ، ص ۳۴۷ . ۶- نجوم السماء ، ج ۱ ص ۲۸ – ۲۹ ; نقباء البشر ، ج ۱ ، ص ۳۴۹ ; الذریعه ، آقا بزرگ تهرانى ، ج ۲ ، ص ۳۱ . ۷- نجوم السماء ، ج ۲ ص ۳۱ و مجلدات مختلف الذریعه بر اساس نام کتابها . ۸- میر حامد حسین ، محمد رضا حکیمى ، ص ۸۶ – ۸۸ . ۹- عبقات الانوار ، به معنى ( گلها و شکوفه هاى خوشبو ) است . ۱۰- الغدیر ، علامه امینى ، ج ۱ ، ص ۱۵۷ . ۱۱- نقباء البشر ، ج ۱ ، ص ۳۴۸ . ۱۲- که بعدها در ده جلد وزیرى چاپ و منتشر شد . ۱۳- کشف الاسرار ، امام خمینى ، ص ۱۷۸ . ۱۴- میر حامد حسین ، ص ۹۵ – ۹۶ . ۱۵- کیهان فرهنگى ، شماره ۵۰ ، ص ۳۹ . ۱۶- مجله پیام انقلاب ، شماره ۱۵ ، ص ۹ . ۱۷- مجله عشاق اهل بیت (علیهم السّلام) ، محرم و صفر ۱۴۱۵ ، ص ۳۶ . ۱۸- علماء معاصرین ، ملا على واعظ خیابانى تبریزى ، ص ۳۱ ; اعیان الشیعه ، سید محسن امین عاملى ، ج ۴ ، ص ۳۸۱ .