نقد دائره المعارف قرآن لیدن (براساس آراء و مبانی شیعه) (۲)

نقد و بررسی
اولا: تعداد آیاتی که اهل سنت ادعا کرده اند درباره ابوبکر نازل شده، اندک است نه فراوان. معلوم نیست نویسنده محترم براساس چه انگیزه و چه سند علمی ادعایی بیش از ادعای اهل سنت و مسلمانان مطرح کرده است.ثانیاً: لحن عبارت های مقاله در این مطلب، نقل قول از اهل سنت و مسلمانان نیست؛ چه اینکه در بسیاری از مقاله های این دائره المعارف، دقت در نقل قول، رعایت شده است بلکه لحن گزارش، حاکی از دیدگاه خود نویسنده و نظر محققانه وی است؛ حال آنکه بعید است این سخن، حاصل تحقیق شخص وی باشد.ثالثاً: نویسنده در نظر داشته یک آیه از مجموع آیات نازل شده در شأن ابوبکر را به عنوان معروف ترین آیه بنویسد؛ بنابراین طبق قاعده مناسب بود آیه ۴۰ سوره توبه را که مشهورترین آیه راجع به ابوبکر است، نقل می کرد: «الا تنصروه فقد نصره الله اذا خرجه الذین کفرو ا ثانی اثنین اذ هما فی الغار اذ یقول لصاحبه لا تحزن ان الله معنا فأنزل الله سکینته علیه و ایّده بجنود لم تروها وجعل کلمه الذین کفروا السفلی و کلمه الله هی العلیا والله عزیز حکیم» (توبه :۴۰): …آن گاه که آن دو در غار (ثور)، بودند وقتی [پیامبر(ص)] به همراه خود می گفت: ««اندوه مدار که خدا با ماست».رابعاً: شایسته بود نویسنده نظر شیعیان را نیز که یک چهارم مسلمانان هستند، در این موضوع نقل می کرد؛ چرا که آنان منکر نزول آیات در فضایل وی هستند.
3-۲. غرض ورزی
برخی از نویسندگان مقالات دائره المعارف قرآن لیدن، نه تنها انصاف را در گزارش های خویش رعایت نکرده و اشتباهاتی داشته اند، بلکه لحن آنها نشانه تعمدی آگاهانه در ایجاد شبهه و وارد کردن تهمت بر اسلام یا مسلمانان است. در ادامه به برخی از آنها اشاره می کنیم:۲-۳-۲. اتهام کنایی داستان «افک» به شیعه: دنیس ای اسپل برگ در مقاله خود با عنوان «عایشه» (IbId,vol.1,p.55) به نقل موضوع قذف و تهمت به عایشه در قرآن می پردازد؛ در حالی که تمام فرقه های اسلامی اعم از شیعه و اهل سنت در تبرئه و پاکدامنی عایشه از تهمت ناروای جنسی اتفاق نظر دارند و تاکنون هیچ دانشمند شیعه و سنی رأی مخالفی ابراز نکرده است. این نویسنده اسلام شناس و قرآن شناس غرب، متأسفانه به گونه ای مسئله قذف عایشه را مورد اختلاف فرق اسلامی معرفی می کند و فقط نظر اهل سنت را بر تبرئه وی یادآور می شود که خواننده به طور طبیعی چنین برداشت می کند که گروه مخالف در این مسئله، شیعیانند که معتقد به عدم طهارت وی هستد. وی چنین می نویسد:در باب اتهام زنا، اختلاف میان فرقه های اسلامی در دنیای اسلام سنتی در هیچ موردی مشهورتر از مسئله تفسیر قرآن در ارتباط با اتهام زنا علیه عایشه در سال پنجم هجری نبوده است… اهل سنت این آیات را به لحاظ تاریخی اشاره به کذب و تهمت علیه عایشه می دانند، در حالی که این آیات صریحاً مربوط به مجازات سنگین برای کسانی است که بدون اقامه ی بینه ی چهار شاهد، اتهام را شایع می سازند.شایسته بود نویسنده محترم این مقاله قبل از قلم زدن در یک دائره المعارف تخصصی، حداقل به تفسیر المیزان مراجعه می کرد تا با نظر فرقه های اسلامی غیر اهل سنت نیز آشنا می شد.علامه طباطبایی از بزرگ ترین مفسران معاصر شیعه، در تفسیر المیزان ذیل آیه «افک» چند نکته مهم را بیان می کند:الف) روایات کتب اهل سنت شأن نزول آیه «افک» را مربوط به عایشه می دانند، اما احادیث شیعه شأن نزول آیه را مربوط به همسر دیگر پیامبر (ص) ماریه قبطیه می دانند و معتقدند اصلاً ربطی به عایشه ندارد؛ بنابراین طبق روایات شیعه عایشه اصلاً مورد اتهام هم قرار نگرفته است.ب) پاکیزگی و تبرئه همسران پیامبر (ص) آنقدر نزد شیعه قطعی است که حتی نیازی به نزول آیه برای تبرئه آنها ندارد؛ زیرا شیعه معتقد است یکی از شرایط نبوت هر پیامبر، پاکیزه بودن همسران پیامبر از اینگونه آلودگی هایی است که جایگاه اجتماعی و مقبولیت عمومی پیامبر را در جامعه خدشه دار می کند؛ بنابراین هم عایشه، هم ماریه و هم بقیه همسران پیامبراکرم (ص) به دلیل عقل، نزد شیعه مبرا و منزه از این آلودگی ها هستند.ج) پیامبراکرم (ص) نیز شکی در طهارت همسر مورد اتهامش پیدا نکرد و روایات اهل سنت که گزارش دهنده ی شک پیامبرند، به نظر شیعه صحیح نیست؛ زیرا آن حضرت هم براساس استدلال عقل فوق، یقین به پاکی آنان داشت و هم به دستور حسن ظن که در آیات سوره نور خود برای مردم قرائت کرده بود: «لولا اذ سمعتموه ظن المومنون والمومنات بانفسهم خیراً و قالوا هذا افک مبین» (نور: ۱۲): چرا آن گاه که شما مردان و زنان مومن آن خبر را شنیدید، حسن ظن به خود را اعمال نکردید؟ [بنابراین ] ایشان بیش از دیگران التزام عملی داشته و قطعاً با آن مخالفت نکرده است؛ از این رو شیعه معتقد است روایات اهل سنت مشتمل بر اهانت به رسول خدا (ص) است و خود از آن پرهیز دارد.د) به نظر شیعه، قذف و تهمت زنا به همسر پیامبر(ص) یک دروغ محض بوده که از ناحیه منافقان، مانند عبدالله بن ابی مطرح شده، و تمام شیعیان به شدت با آن مخالف بوده و تهمت زنندگان را محکوم کرده اند (طباطبایی، ۱۳۹۳ ق، ج ۱۵، ص ۸۹-۱۰۶).۲-۳-۲. گزینش موضوع آیات شیطانی و ا«فک» به عنوان بهترین مثال شأن نزول آیات قرآن: جویل بل در مقاله «حدیث و قرآن» (IbId,vol.2,p.376-396) مقاله مفصل و بیست صفحه ای خود موضوعات متعددی را به بحث گذاشته است. او ذیل عنوان نقل های تاریخی درباره اسباب نزول، پس از توضیحاتی خواسته است چند نمونه از شأن نزول ها را ذکر کند، اما متأسفانه از بین صدها شأن نزول آیات قرآن که در کتاب های اسباب التنزیل (ر.ک. به: حجتی، ۱۳۷۴) ذکر شده، سراغ موارد زیر رفته است:۱- مهم ترین اسباب نزول، شاید حدیث «افک» باشد که مسئله تهمت زدن به عایشه را مطرح می کند و آیه ای در قرآن در این باره وجود دارد.۲-آیات اول تا بیستم سوره نجم که در ضمن آن، نام سه بت لات، منات و عزی را ذکر می کند و به همین جهت پیامبر(ص) مورد سرزنش جبرئیل قرار می گیرد؛ چرا که آن قسمت از القائات شیطان بوده است؛ و کتاب آیات شیطانی سلمان رشدی بر همین مبنا نوشته شده است.بدیهی است انتخاب این دو موضوع رنج آور که اولی عامل تفرقه و کینه توزی بین شیعه و ا هل سنت گشته و دومی زمینه سوء استفاده دشمنان اسلام و طرح مسئله آیات شیطانی را فراهم کرده است، نمی تواند کاملاً تصادفی باشد.۳-۳-۲. بزرگ نمایی نقاط ضعف کتاب های شیعه و نسبت دادن آنها به کل شیعیان: بدیهی است کتابهای تألیف شده عالمان هر مذهب ممکن است دارای برخی نظرات شاذ و اختصاصی خود نویسندگان آنها باشد؛ زیرا هر نویسنده ای حق دارد برداشت، استنباط و رأی شخصی خویش را درباره هر موضوع دینی در کتاب خود ارائه دهد، اما منطقی نیست هر نظر و رأی ارائه شده در کتاب های مزبور را به اصل مذهب آنان نسبت دهیم؛ چرا که اینگونه نسبت ها از ادب تحقیق و انصاف و بی طرفی دور بوده، نوعی فریبکاری و تحریف است.این دقت و احتیاط زمانی برای یک محقق گزارشگر ضرورت بیشتری می یابد که با یک کتاب جامع احادیث مواجه شود؛ در این صورت، نه تنها نمی توان مضمون هر یک از آن احادیث را به آن مذهب مربوط نسبت داد، بلکه نمی توان آن را حتی به اعتقاد خود نویسنده آن کتاب نیز منتسب نمود، زیرا چه بسیار محدثانی که درصدد جمع آوری کل احادیث مربوط به موضوعات مورد نظر بوده و احادیث موافق، مخالف، صحیح و ضعیف را جهت استفاده و مراجعه محققان و حدیث شناسان گردآوری کرده اند تا از معرض نابودی نجات یابند و محققان بعدی به نقادی آنها بپردازند.اکنون اگر گزارشگری خارجی با وقوف به این ادب تحقیق، برای معرفی عقاید یک مذهب به صرف اظهارات یا احادیث نقل شده در کتاب های برخی از عالمان آنها بسنده کن، بلکه پا را فراتر گذاشته و فقط به گزینش احادیث ضعیف و شاذ بپردازد، چه انگیزه ای جز غرض ورزی، تخریب و مشوش کردن چهره ی علمی آن مذهب می تواند داشته باشد؟برای نمونه، عبارت های زیر در معرفی عقاید مذهب شیعه نسبت به معارف قرآن از قلم جویل بل در دائره المعارف قرآن آمده است. وی می نویسد:شیعیان عقاید خاصی درباره قرآن دارند مانند:- تدوین کننده اصلی قرآن علی(ع) بوده است،- سوره احزاب طولانی تر از سوره بقره بوده و تحریف شده است (مجلسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۸۹، ص ۲۸۸)،- شیعیان، قرائات سبع (هفت قرائت) را تأیید شده آسمانی دانسته اند که فقهای اسلامی براساس آنها می توانند در یک مسئله هفت گونه فتوا دهند (همان، ص ۴۹).این سه مطلب بخشی از ادعاهایی است که جویل بل در مقاله «حدیث و قرآن» (McAuliffe,IbId.vol.2,p.376-396) به شیعه، به ویژه به کتاب بحارالانوار نسبت می دهد.
نقد وبررسی
1- بحارالانوار متن اعتقادی رسمی شیعه نیست و تمام مطالب آن نیز مورد قبول شیعه نمی باشد، بلکه به تصریح علمای بزرگ شیعه دائره المعارفی روایی است که اکثر روایات شیعی، اعم از صحیح و ضعیف را گردآوری کرده که عالمان بعدی به نقد علمی و تفکیک صحیح از ضعیف آنها بپردازند. ادب علمی، اخلاق نویسندگی و صداقت و امانت در دائره المعارف نویسی اقتضا می کند هیچ گاه نویسنده ای هر مطلب و روایت موجود در آن کتاب را به مذهب شیعه و پیروان مذهب نسبت ندهد، بلکه برای کشف عقاید شیعه در هر موضوع ، به کتاب های تخصصی و علمی درباره همان موضوع که توسط عالمان بزرگ شیعه نگاشته شده و مورد تأیید همگان یا اکثریت شیعه است، مراجعه نماید.۲- علاوه بر این، اگر احیاناً نویسنده این مقاله برآن بود که کتابهای حدیثی شیعه را معرفی کند، چرا بین آن همه جوامع حدیثی قوی شیعه، مانند کتب اربعه (کافی، تهذیب، استبصار و من لایحضرالفقیه) و کتاب های تفسیری حدیثی، مانند نورالثقلین تألیف حویزی و البرهان تألیف سیدهاشم بحرانی و مشابه آن را که تقریباً احادیث مورد قبول اعتقادشان را جمع آوری کرده اند، رها کرده و به گزینش یک کتاب حدیث شیعه پرداخته است؟!۳- افزون برآن بر فرض که نویسنده تعهد داشته است فقط بحارالانوار را به سبب حجیم تر بودنش انتخاب کند، چرا ده ها هزار احادیث ناب آن را رها کرده و به گزینش چند حدیث ضعیف مبادرت نموده است؟!این سوال ها و چراها، واقعیت هایی است که نمی گذارند یک خواننده تیزهوش از کنار این مقاله ساده بگذرد و خوش بینانه و ساده لوحانه همه این گزینش ها را اتفاقی یا ناشی از غفلت یک نویسنده متبحر بداند.۴- درباره موضوع جمع قرآن و تحریف آن باید دانست؛ اگرچه تعداد اندکی از عالمان شیعه و اهل سنت به تحریف و حذف آیاتی از قرآن معتقد شده اند، اما این نظریه به شدت از سوی اکثریت قاطع عالمان دینی فریقین رد شده و مهر بطلان برآن زده اند. نطر همه ی مذاهب اسلامی، به ویژه معاصران شیعه و سنی، آن است که هیچ گونه تحریفی در قرآن رخ نداده است. مراجعه به مشهورترین کتاب های معتبر عالمان شیعه می تواند برای یک محقق منصف و بی غرض کافی باشد.از جمله معروف ترین کتاب هایی که از ناحیه شیعه، اخیراً درباره موضوع صیانت قرآن از تحریف منتشر شده و مورد تأیید همه ی عالمان شیعه قرار گرفته است، از این قرار است:- البیان، تألیف آیت الله خویی؛ -تاریخ قرآن، ابوعبدالله زنجانی؛ -تاریخ قرآن، دکتر سید محمدباقر حجتی (پژوهشی در تاریخ قرآن کریم)؛- صیانه القرآن عن التحریف، آیت الله معرفت؛- سلامه القرآن من التحریف، دکتر فتح الله محمدی نجارزادگان؛- اکذوبه التحریف، رسول جعفریان و… .شایسته بود با وجود این کتاب ها، نویسنده محترم و مستشرق قرآن پژوه مزبور، به آنها مراجعه می کرد و دیدگاه های موجود در آنها را به شیعه نسبت می داد تا صداقت خود را در گزارشگری نشان دهد.۵- موضوع جمع آوری قرآن و تدوین آن به صورت کتابی جامع توسط حضرت علی (ع) قبل از دیگران، سخنی نیست که به شیعیان اختصاص داشته باشد، بلکه کتاب های مأخذ و مرجع اهل سنت نیز این مطلب را نقل کرده اند (معرفت، ۱۴۲۵ ق، ج۱، ص ۲۸۸)؛ از آن جمله می توان به: سیوطی در الاتقان (ج۱، صص ۵۷ و ۷۱)، ابن ندیم در الفهرست (ص ۴۷)، ابن سعد در طبقات الکبری (ج۲، ص ۱۰۱)، ابن عبدالبر در الاستیعاب و در حاشیه الاصابه ابن حجر (ج۲، ص ۲۵۳) و ابن جزی کلبی در التسهیل لعلوم التنزیل (ج۱، ص۴) اشاره کرد.۶-گفتنی است طولانی بودن اصل سوره احزاب و حذف آیاتی از آن، علاوه بر اینکه از سوی مذهب شیعه و محققان و عالمان شیعه انکار شده و آنان این روایت بحارالانوار را ضعیف می دانند، اختصاص به یک کتاب حدیثی شیعه ندارد، بلکه برخی از کتاب های حدیثی اهل سنت نیز آن را نقل کرده اند موارد ذیل از آن جمله اند:الف) سیوطی در الاتقان از ابی ابن کعب نقل کرده است:«عن زربن حبیش، عن ابن کعب، قال: کم تقورن سوره الاحزاب؟ قلت: ثلاثاً و سبعین آیه. قال: قط، لقد رأیتها و آنهالتعادل سوره البقره… (سیوطی، ۱۳۶۳، ج۳، ص ۷۲ / احمد بن حنبل، ج۵، ص ۱۳۲): زر بن حبیش نقل می کند که ابی بن کعب از من پرسید: سوره احزاب را که می خوانید چقدراست؟ گفتم: هفتاد وسه آیه. گفت: هرگز! من این سوره را دیده ام که معادل سوره بقره بود.ب) عن عایشه، قالت: «کانت سوره الاحزاب تقرء فی زمن النبی (ص) مأتی آیه، فلما کتب عثمان المصاحف لم نقدر منها الاعلی ما هو الان و کانت تزعم منها آیه الرجم» (سیوطی، ۱۳۶۳، ج ۳، ص ۷۳): عایشه گفت: سوره احزاب در زمان پیامبر اکرم (ص) به صورت دویست آیه تلاوت می شد، اما هنگامی که عثمان به نوشتن مصاحف اقدام کرد، ما به آیات دیگری غیر از آیات فعلی دست نیافتیم. عایشه معتقد بود آیه «رجم» از آن آیات گمشده بود.بنابراین اگر نویسنده محترم تصمیم داشت نظریه تحریف قرآن را به یکی از مذاهب اسلامی نسبت دهد، بهتر بود نظریه خود را به مذهبی نسبت نمی داد که اینگونه احادیث را کمتر نقل کرده است.گفتنی است اهل سنت نیز مانند شیعیان معتقد به ضعف این دو روایت و منکر تحریف قرآن کریم اند، لذا نویسنده مقاله نمی بایست این نسبت را به هیچ مذهب اسلام می داد.۷- گرچه حدیث قرائت های هفت گانه در برخی کتب حدیثی شیعه و سنی نقل شده است، اما باید دانست: اولاً اینگونه تفسیر و شرح برای این حدیث، مورد قبول شیعیان نیست و عالمان شیعه و سنی تفسیرهای دیگری برای آن ارائه داده اند؛ ثانیاً، این حدیث در مآخذ حدیث شیعه وجود نداشته و از کتاب های حدیثی اهل سنت به کتابهای شیعه منتقل شده است؛ لذا اگر قرار است به مذهبی نسبت داده شود، باید به مذهبی منتسب شود که منبع اصلی این حدیث است- که ما با آن هم مخالفیم – ثالثاً، برخی محققان معاصر شیعه، اساساً اصل صحت این حدیث و صدور آن را از پیامبر (ص) انکار کرده اند که در این صورت، همه بحث ها و نسبت ها ی فوق بی پایه و واهی خواهد بود، برای نمونه آیت الله خوئی می نویسد: «حقیقت آن است که قرائت های هفت گانه، حجت شرعی نیستند و نمی توان براساس آنها حکم شرعی استنباط کرد» (موسویخوئی، ۱۴۰۱ ق، ص ۱۶۴).از آنجا که این روایات مخالف قرآن و روایات صحیحه ی امامان معصوم علیهم السلام هستند، اساساً از اعتبار ساقط اند؛ علاوه بر اینکه متون روایات شبعه ی احرف نیز متهافت و با یکدیگر متضاد هستند (همان، ص ۱۷۷).حاصل سخن آنکه: برای نظریه نزول قرآن بر هفت حرف، هیچ معنای صحیحی نمی توان بیان کرد، لذا همه آنها را باید طرد کنیم، به ویژه که احادیث صحیحه امامان معصوم علیم السلام دلالت بر کذب آنها دارند، افزون بر این، باید دانست قرآن بر یک حرف نازل شده و اختلاف از ناحیه راویان آن پدیدار شده است (همان).آیا با این همه صراحت بیان- که در کتاب یکی از بزرگ ترین مراجع تقلید شیعه در قرن حاضر دیده شود- سزاوار است یک محقق غربی به عنوان یک گزارشگر بی طرف، خلاف آن را رسماً به مذهب شیعه نسبت دهد؟! (زمانی،۱۳۸۲، ص ۷۹-۱۰۴).افزون بر ویژگی های مثبت و اشکالاتی که درباره دائره المعارف قرآن لیدن بیان شد، صاحب مقاله «بررسی دائره المعارف قرآن لیدن» نیز نقاط ضعف دائره المعارف را اینگونه ارزیابی می کند:
4-۲. نقاط ضعف دائره المعارف قرآن لیدن
1-۴-۲. ادعای تحقیق موشکافانه (که در مقدمه دائره المعارف آمده است) با عملکرد نویسندگان در برخی مقالات دانشنامه سازگار نیست؛ برای مثال کلود ژیلیو در مقدمه «تفسیر قرآن: در دوره کلاسیک و ادوار میانه (McAuliffe,IbId.vol.1,p.99-124) کتاب حقایق التأویل فی متشابه التنزیل سید مرتضی (م ۴۰۶ ق) را از تفاسیر معتزله برمی شمرد و نیز شیخ طوسی (م ۴۶۰ ق) و شیخ طبرسی (م ۵۴۸ ق) را از مفسران شیعی معتزلی معرفی می نماید؛ در حالی که این گونه نیست و این بزرگواران از علمای برجسته شیعه امامیه محسوب می شوند.۲-۴-۲. مشکلات روش شناختی در معرفی تفاسیر: برا ی مثال راترود ویلانت در مقاله تفسیر قرآن: در دوره جدید و معاصر (IbId.vol.1,p.125-142) شروع تفسیر علمی قرآن را از فخررازی (م ۶۰۶ ق) و با استخراج علوم از قرآن معرفی می کند؛ سپس از آلوسی (۱۸۵۶م) در روح المعانی و طنطاوی در الجواهر نام می برد. ایشان در این مقاله اعتراف می کند تفسیر علمی قرآن، اعجاز قرآن را می رساند و حربه ای در دست مسلمانان علیه غرب است ولی توجه نداشته است که تفسیر علمی قرآن از عصر بوعلی سینا (۳۷۰-۴۲۸ق) در کتاب رسائل او آغاز شده و به سه شیوه زیر صورت گرفته است:اول: استخراج علوم از قرآن براساس برداشتی نادرست از آیه «و یوم نبعث فی کل امه شهیداً علیهم من انفسهم و جئنا بک شهیداً علی هولاء ونزلنا علیک الکتاب تبیاناً لکل شی و هدی و رحمه و بشری للمسلمین» (و [به یادآور] روزی را که در هر امتی گواهی از خودشان برایشان برانگیزیم و تو را [هم] براین [امت] گواه آوریم و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، برتو نازل کردیم (نحل: ۸۹) می باشد که در ظاهر، همه علوم را در قرآن موجود می داند و این راهی است که غزالی (م ۵۰۵ق) پیموده است (غزالی (بی تا)، «ب»، ج ۱، ص ۲۸۹/ همو،(بی تا)، «الف»، ص ۱۸).دوم: تحمیل نظریه های علمی بر قرآن کریم که شیفتگان علوم جدید بدان میل پیدا کرده اند؛ از جمله عبدالرزاق نوفل مصری در کتاب های متعدد.سوم: استخدام علوم برای فهم بهتر قرآن کریم که شیوه ای صحیح است و افرادی همچون محمد عبده خواسته اند این راه را طی کنند (ر.ک. به: رضایی اصفهانی، ۱۳۷۵).۳-۴-۲. تکرار تهمت های مستشرقان نسبت به قرآن: با اینکه شیوه عمومی این دائره المعارف، با پژوهش های قبلی مستشرقان فاصله زیادی دارد و رویکردی منصفانه و محققانه بر بسیاری از مقالات آن حاکم است، ولی برخی نویسندگان بدون تحقیق جدید و به صورتی تقلید گونه،همان مطالب مستشرقان را تکرار کرده اند که در ادامه به چند نمونه اشاره می کنیم:آندرو ریپین ذیل مدخل «هارون» چنین می نویسد: «قرآن به غلط وخطا، مادر عیسی (ع) را خواهر هارون می داند: «یا اخت هارون ما کان ابوک امرا سوء و ما کانت امک بغیا» (ای خواهر هارون! پدرت مرد بدی نبود و مادرت [نیز] بدکاره نبود) (مریم :۲۸) و حال آنکه هارون قرن ها پیش از مادر عیسی از دنیا رفته است. در کتاب مقدس آمده است: هارون خواهری به نام مریم داشته که در زمان هارون و موسی (ع) بوده است، نه در زمان عیسی (ع) (IbId.vol.1,p.1-2).آندرو ریپین اگر به تفاسیر مهم شیعه و اهل سنت مراجعه می کرد، متوجه می شد که این جمله قرآن – که از زبان مخالفان حضرت مریم علیه السلام حکایت می کند – ضرب المثلی در میان قوم او بوده است. در حدیثی از پیامبر(ص) نیز نقل شده است: «چون هارون مرد پاکی بود، در میان بنی اسرائیل ضرب المثلی شده بود؛ از این رو، به افراد پاک می گفتند: این برادر یا خواهر هارون است» (طبرسی، ۱۴۱۵ ق، ذیل آیه ۲۸ سوره مریم / عروسی حویزی، ۱۴۲۲ ق، ج ۳، ص ۳۳۳/ مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۷۵ ش، ج۱۳، ص۵۱).این لغزش آندرو ریپین در فهم آیه قرآن و عدم توجه او به تفاسیر و روایات تفسیری و نسبت خطای تاریخی به قرآن دادن- که مریم زمان موسی (ع) را با مریم زمان عیسی (ع) اشتباه کرده است- همان اندازه برای دائره المعارف قرآن لیدن مشکل آفرین است که توجه نکردن آندرو ریپین و سرویراستاران، ارزیابان و ناظران دائره المعارف فوق به تحقیقات مستشرقان و نقدهای مسلمانان به آنها؛ زیرا این مطالب اندرو ریپین مطلب جدیدی نیست، بلکه تکرار مطالب مستشرقان قبلی است؛ چرا که اولین بار شخصی به نام آدریان ریلارند (۱۶۷۶-۱۷۱۸م) این اشکال را بر قرآن مطرح کرد و مسلمانان بارها این اشکال را پاسخ گفته، لغزش مستشرقان را در فهم آیه مذکور تذکر داده اند، از جمله عبدالرحمن بدوی (۱۹۸۸م) در کتاب دفاع عن القرآن (ص ۱۶۱) همین اشکال را مطرح کرده و پاسخ مفصلی به آن داده است ولی عجیب این است که چهارده سال بعد از انتشار کتاب عبدالرحمان بدوی، همان اشتباه مستشرقان قبلی در دائره المعارف قرآن لیدن تکرار می شود؛ بدون اینکه به پاسخ اشاره شود.۴-۴-۲. تناقض درونی در دائره المعارف قرآن لیدن: لازم است مطالب ارائه شده ی هرکتابی که نگاشته و تدوین می شود، با هم تناقض نداشته باشند، به ویژه در مسائل تاریخی که به مذاهب و کتاب های آسمانی نسبت داده می شود؛ اما در دائره المعارف قرآن لیدن گاهی این تناقض ها به چشم می خورد؛ برای مثال جویل بل در مقاله«حدیث و قرآن» مطالبی در مورد تحریف قرآن نقل کرده است، از جمله از سیوطی نقل می کند که آیه رجم بر محمد (ص) وحی شده، اما در قرآن نیامده است. کلمه ائمه به امت تبدیل شده است همچنین می گوید شیعیان معتقدند سوره احزاب در اصل از سوره بقره طولانی تر بوده است، ولی در معرض تغییر قرار گرفته است نیز می گوید: شیعه قرائت های هفت گانه قرآن را برای استنباط فتاوای فقهی تفسیر کرده است (McAuliffe,IbId.vol.1,p.376-396)، در حالی که مسئله تحریف قرآن را نیوبای در مقاله «تحریف» (IbId.vol.1,p.242) که در همان دائره المعارف قرآن لیدن نوشته شده، مردود اعلام کرده است.۵-۴-۲. جمع آوری نکردن تمام اطلاعات لازم در یک زمینه: از ویژگی های مهم یک دائره المعارف، آن است که تمام اطلاعات لازم درباره یک مطلب را به صورت فشرده ارائه کند؛ به طوری که خواننده را از مراجعه به کتاب های دیگر بی نیاز سازد، اما گاهی دائره المعارف قرآن لیدن این مهم را به انجام نرسانده است؛ برای مثال خانم ملک اولیف در مقاله «فاطمه (ع)» نوشته است: مفسران قرآن، آیات ۶۱ سوره آل عمران (آیه مباهله) و ۳۳ سوره احزاب (آیه تطهیر) را درباره فاطمه (ع) می دانند؛ سپس از تفسیر طبری نقل می کند که مقصوداز اهل البیت در سوره احزاب، حضرت محمد (ص)، فاطمه (ع)،علی (ع)، حسن (ع) و حسین (ع) هستند؛ ولی از عکرمه نقل می کند که مقصود، همسران پیامبر(ص) می باشند (IbId.vol.1,p.192-193) در حالی که اولاً آیات مربوط به حضرت فاطمه (ع) در قرآن از ۶۰ تا ۱۳۵ آیه حکایت شده است (موید، ۱۳۸۰ /الحلو، ۱۴۲۱ ق/شیرازی ۱۴۱۲ ق)؛ هرچند باید گفت: البته برخی از شأن نزول این آیات در مورد فاطمه (ع) است و در برخی دیگر فاطمه (ع) از مصادیق، تأویل، بطن و یا تفسیر آیه شمرده شده و برخی آیات نیز مورد تأیید و تأکید مفسران بزرگ شیعه و اهل سنت بوده است؛ از جمله سوره کوثر (ر.ک.به: رازی (بی تا) ذیل سوره کوثر/ طباطبایی ۱۳۹۳ ق، ذیل سوره کوثر/ مکارم شیرازی، ۱۳۶۷ ذیل سوره کوثر) وآیات نذر در سوره انسان (هل اتی) (ر.ک.به: انصاری قرطبی ۱۴۱۷ ق) نظام الدین حسن بن محمدبن حسین نیشابوری در غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ابی محمد حسین بن مسعود فراء بغوی در معالم التنزیل فی التفسیر والتأویل، سیدهاشم بحرانی در البرهان فی تفسیر القرآن (۱۴۱۲ ق)، ملامحسن فیض کاشانی در تفسیر صافی (۱۳۹۹ ق) و تفاسیر المیزان، نور، الثقلین، نمونه و …گفتنی است در مورد فاطمه زهرا (ع) بیش از ۲۴۰۰ کتاب نوشته شده است (ر.ک.به: زنجانی خوئینی ۱۳۸۲) که در بسیاری از آنها، آیات مربوط به حضرت فاطمه (ع) یادآوری شده است. توجه نکردن به این میراث گرانسنگ اهل سنت و شیعه، در مورد آیات مربوط به حضرت زهرا (ع) از نویسنده و سرویراستار دائره المعارف قرآن لیدن قابل اغماض نیست و ممکن است برخی آن را بر کم اطلاعی نویسنده حمل نمایند.ثانیاً، لازم است نویسنده دائره المعارف گزارش کاملی از دیدگاه های هر موضوع ارائه کند و اگر از کسی دیدگاهی نقل می کند. دیدگاه مخالف او را نیز نقل کند؛ چه اینکه در مثال مزبور هنگامی که حدیث عکرمه نقل شد، لازم بود نویسنده به ضعف سند حدیث وی نیز اشاره می کرد؛ به ویژه آنکه بزرگان علم رجال در اهل سنت و شیعه، عکرمه را تضعیف کرده اند و او را از خوارج دانسته اند (ر.ک به: ذهبی ۱۴۱۶ ق، ج۳ ص ۹۳-۹۶/ تستری، ۱۴۰۸ ق،ج۶ ص ۳۲۷)؛ البته برخی بزرگان نیز عکرمه را ثوثیق کرده، ولی در استناد این روایت به او تشکیک کرده اند (ذهبی، (بی تا) ج ۱، ص ۳۴۸-۳۶۱)؛ همچنین باید به ضعف دلالی این حدیث (نزلت فی نساء النبی (ص) خاصه) (طبری ۱۴۰۶ ق،ج ۱۲، ص ۸) اشاره می شد؛ زیرا- همان گونه که برخی مفسران اشاره کرده اند- آیه تطهیر بر پاکی از هرگونه گناه و آلودگی یعنی عصمت اهل بیت علیهم السلام دلالت دارد (طباطبایی، ۱۳۹۳ ق،ج۱۶، ص ۳۱۰-۳۱۱) و این مطلب نمی تواند به همه زنان پیامبر (ص) باشد که آیات ۴-۶ سوره تحریم در مورد توبه آنان نازل شده است (بخاری، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص ۳۱۴ ح ۴۹۱۴-۴۹۱۵)۶-۴-۲. نقل اسرائیلیات بدون نقد: برای مثال کرنلیا شاک ذیل مدخل «آدم (ع) و حوا در قسمت آفرینش آدم (ع) و حوا آورده است: «قرآن می گوید: ای بنی آدم! خداوند شما را از یک فرد (آدم) و همسرش را از او آفرید؛ یعنی او را از دنده پایین یا از سمت چپ آدم خلق کرد» (26-McAuliffe,IbId.vol.1,p.22). اشاره نویسنده به آیه اول سوره نساء «یا ایها الناس اتقوا ربکم الذی خلقکم من نفس واحده و خلق منها زوجها و بث منهما رجالاً کثیراً ونساء واتقوا الله الذی تساءلون به والارحام ان الله کان علیکم رقیباً» (ای مردم ! از پروردگارتان که شما را از «نفس واحدی» آفرید و جفتش را (نیز) از او آفرید و از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد، پروا دارید و از خدایی که به [نام] او از همدیگر درخواست می کنید، پروا نمایید و زنهار از خویشاوندان مبرید که خدا همواره بر شما نگهبان است) می باشد.اولاً در این آیه، بلکه در کل قرآن تصریح نشده که حوا از دنده چپ آدم (ع) آفریده شده است؛ بنابراین نسبت دادن عبارت فوق به قرآن، برخلاف امانتداری در نقل مطالب است؛ ثانیاً در تورات آمده است: و خداوند خوابی گران بر آدم (ع) مستولی گردانید تا بخفت و یکی از دنده هایش را گرفت و گوشت به جایش پر کرد و خداوند از آن دنده که از آدم (ع) گرفته بود. زنی بنا کرد و وی را به نزد آدم (ع) آورد و آدم (ع) گفت: همانا این است استخوانی از استخوانهایم و گوشتی از گوشتم؛ از این سبب نساء نامیده شود، زیرا از انسان گرفته شده (کتاب مقدس، ۱۹۸۱ م، سفر پیدایش، باب ۲ ص ۲۲-۲۳).پس از این مطلب از داستان های تورات بوده که در ذهن کرنلیا شاک باقی مانده و هنگام نوشتن مقاله به قرآن نسبت داده است.ثالثاً اگر نویسنده به تفاسیر مسلمانان در مورد آیات خلقت آدم (ع) مراجعه می کرد، گرفتار این لغزش نمی شد زیرا علامه طباطبایی در المیزان به صراحت مطالب مزبور را که در روایتی آمده است نقل کرده و آن را نفی می کند و ریشه آن را اسرائیلی می داند (طباطبایی، ۱۳۹۳ ق،ج ۱ ص ۱۴۷)۷-۴-۲. نسبت دادن برخی مطالب غیرمناسب به پیامبرالهی: برای مثال ذیل مدخل «ابراهیم علیه السلام» (McAuliffe,vol.1,p.7)، آزر را پدر وی می خواند و نیز ابراهیم (ع) را در داستان پرندگان، معترض به خدا معرفی می کن؛ همچنین در همان مدخل، اجداد پیامبر اسلام (ص) را «بت پرستان» می خواند.در حالی که مفسران بزرگ شیعه، به ویژه در مجمع البیان، المیزان، تفسیر نمونه و … ذیل آیات ۱۱۳-۱۱۴سوره توبه، ۴ سوره ممتحنه، ۴۷ سوره مریم و ۸۶ سوره شعراء به این مطالب اشاره کرده و آنها را توجیه یا رد کرده اند و روشن ساخته اند که آزر عمومی ابراهیم علیه السلام بوده و حدیثی که در مورد پیامبر اسلام (ص) نقل شده، جعلی است و شواهد زیادی بر ایمان اجداد پیامبر (ص) وجود دارد (برای آگاهی از آیات مزبور، ر.ک به: طبرسی ۱۴۱۵ ق/طباطبایی، ۱۳۹۳ ق/مکارم شیرازی، ۱۳۶۷، ج۸، ص ۱۵۷-۱۵۹).۸-۴-۲. استفاده نکردن از نویسندگان متخصص قرآن: استفاده از قلم نویسندگان مختلف جهان، از نقاط قوت این دائره المعارف است؛ اما در عصر حاضر در خاورمیانه، یعنی در مصر لبنان، عراق، ایران، پاکستان و برخی کشورهای دیگر، قرآن پژوهان برجسته ای وجود دارند که برخی ده ها جلد تفسیر قرآن نگاشته اند و یا در موضوعات قرآنی و علوم وابسته، نوشته های مفصلی دارند، ولی صاحبان دائره المعارف قرآن لیدن به سراغ استادان قوی و مشهور نرفته اند، برای مثال از کشور ایران، از آقای محمدعلی امیر معزی ومحسن ذاکری استفاده کرده اند، در حالی که نام این دو نفر برای انجمن علمی قرآن و محققان قرآن پژوه ایران نا آشناست؛ حال آنکه در زمان نگارش این دائره المعارف در ایران قرآن پژوهان بزرگی همچون آیت الله مکارم شیرازی (صاحب تفسیر نمونه) و آیت الله معرفت (صاحب التفسیر الاثری الجامع والتمهید فی علوم القرآن ) و ده ها دانشمند دیگر وجود داشته و دارند (رضایی اصفهان، ۱۳۸۵، ص ۶۰-۷۰).
5-۲. نتایج
از مطالعه و بررسی مدخل های گوناگون دائره المعارف قرآن لیدن مطالب ذیل قابل ذکر است:۱- حجم مدخل ها(مقالات) و کوتاهی و بلندی آنها در نگاه اول متناسب به نظر نمی رسد، برای مثال پاره ای از آنها فقط از یک یا دو صفحه تشکیل شده اند، مانند مدخل های «غریب القرآن، ورید، ابولهب، ایلاء، ایام الله، ارم، اسکندر، بعل، بابل، بدر، خلیفه، روز وشب، نخل، دهر، دیه، غنیمت، عاد، علی بن ابیطالب» (ازجلد اول) و مدخل های «مصر، یسع، حسد، حزقیال، قحطی، قتال، جلد، عفو، هبه، حفصه، حنیف، هاروت وماروت، عسل، حدیبیه،حنین، برائت (از جلد دوم) و مدخل های «جبت، بلوغ، سخره و استهزاء، دروغ (کذب)، انباء، کوه جودی، اسواق، نمرود، مجوس، ایتام، عجایب القرآن، ایوب، رایحه ها و بوها، نفقه، یأس، یعقوب، نجران، بنونضیر، خدیجه، لقمان، میکائیل، اصحاب کهف، قارون (از جلد سوم) و… .در حالی که برخی از آنها متشکل از پانزده تا سی صفحه اند؛ مانند مدخل های «جامعه و اجتماع در قرآن، تاریخ گذاری و قرآن، آثار انتقادی جدید و قرآن (از جلد اول) مدخل های «تفسیر قرآن: در دوره کلاسیک و ادوار میانه، تفسیر قرآن: در دوره جدید و معاصر، شکل و ساختار قرآن، جغرافی، دستور زبان و قرآن، حدیث و قرآن (از جلد دوم) مدخل های «ساختارهای ادبی قرآن، مسجد، عیسی علیه السلام، یهود و یهودیت، زبان و اسلوب قرآن، فقه و قرآن، طب و قرآن، ادبیات و قرآن، نسخه های خطی قرآن، تاثیر قرآن بر وجوه مختلف فرهنگ مادی بشر، محمد (ص) قصص قرآن» (از جلد سوم) و… .۲- به لحاظ موضوعی، پاره ای از مدخل ها، قرآنی تلقی نمی شوند و گزینش آنها در این دائره المعارف ممکن است شگفتی ما را برانگیز؛ برای نمونه مدخل های«کنترل جمعیت، اتم، ادبیات آفریقا،آرارات، امریکایی های آفریقایی، دروزیان، سینما و قرآن» (از جلد اول) و مدخل های «بوم شناسی، هنرحکاکی، اتیوپی، اباضیه، عراق (از جلد دوم) و مدخل های «پول، عددشناسی، فلزات و مواد معدنی (از جلد سوم) و … از آن جمله اند؛ البته طرح مدخل هایی مانند «دروزیان و فرقه بهایی» در این دائره المعارف، به اعتبار برداشت و تفسیر خاص آنها از قرآن بوده است.گذشته از این، باید توجه داشت دائره المعارف قرآن لیدن (EQ) ازسوی قرآن پژوهان غربی و در محیط مطالعاتی خاص آنان با گرایش های ویژه خود تألیف شده است.۳- بعضی از نویسندگان مدخل ها، مطالب خود را منصفانه مطرح کرده اند و گرایش آنها به اسلام و قرآن و حتی تشیع، مثبت و خوش بینانه است، مانند: خانم مک اولیف، آقای جردن دارنل نیوبای، آقای ریچارد سی، مارتین، آقای رابرت شیک ذیل مدخل «باستان شناسی و قرآن» و مارگارت بدران در مدخل «فمینیسم و قرآن» و… .اما دسته دوم نویسندگان کسانی هستند که تقریباً نگرشی منفی و غیرمنصفانه یا غیرعالمانه دارند؛ مانند کلود ژیلیو ذیل مدخل «تفسیرقرآن»: در دوره کلاسیک و ادوار میانه که برای پاره ای از مدعیات خود، هیچ دلیلی اقامه نکرده است و جویل بل ذیل مدخل «حدیث و قرآن» که اعتقاد گروه اندکی از شیعه را در زمینه اعتقاد به تحریف قرآن به کل پیروان تشیع نسبت داده است و…۴- با نگاهی به عنوان برخی مقالات و مولفان آنها در می یابیم مسئولان علمی دائره المعارف قرآن لیدن (EQ) در انتخاب و گزینش مولف، بر تخصص و زمینه تحقیقاتی هریک از مولفان تأکید ورزیده، سعی داشته اند تألیف مقالات مهم را به کسانی بسپارند که در آن زمینه صاحب نظر بوده، تألیفاتی علمی – پژوهشی داشته اند، برای نمونه تألیف مقاله مهم «اسباب النزول» برعهده قرآن پژوه معروف انگلیسی، آقای اندرو ریپین نهاده شده که به صورت تخصصی وآکادمیک در این موضوع به پژوهش پرداخته و عنوان رساله دکتری وی نیز «متون اسباب النزول قرآنی: بررسی کاربرد و تحول آن» است. خانم زابینه اشمیتکه مولف کتاب اندیشه های کلامی علامه حلی نیز که به همراه مارتین مکدرموت و زیرنظر پرفسور ویلفرد مادلونگ، تأثیر و تأثر و ارتباط آرا و اندیشه های متکلمان بزرگ شیعه با مکتب کلام اعتزال را بررسی کرده، تألیف مقاله مهم «معتزله» را عهده دار شده است.۵- حضور پژوهشگران و مولفان مسلمان خارج از کشور در میان نویسندگان دائره المعارف قرآن لیدن (EQ)تقریباً چشمگیر است و حتی برخی محققان ایرانی که در دانشگاههای اروپا و امریکا به آموزش و پژوهش در زمینه مطالعات اسلامی به ویژه پژوهش های قرآنی اشتغال دارند برای این دائره المعارف مقاله تألیف کرده اند؛ این محققان و عنوان مقالات آنان عبارتند از:-محمدعلی امیر معزی از پاریس که مقاله «ارتداد» را تألیف کرده است.-محسن ذاکری از دانشگاه فرانکفورت آلمان که مقاله «حکم» را نگاشته است- نوید کرمانی از کالج ویسنچافت برلین (آلمان) که مقاله «عقل» را تدوین نموده است (بهاردوست، ۱۳۸۲، ص ۵۱-۵۳).اما جای بسی تأسف است که قرآن پژوهان داخل ایران- که خوشبختانه شمارشان هم اندک نیست- هیچ سهمی در تألیف مقالات این دائره المعارف ندارند (۱)۶- در مجموع، کار تهیه دائره المعارف قرآن لیدن (EQ) در مقایسه با مقداری که تاکنون چاپ و منتشر شده تقریباً مثبت و خوب ارزیابی می شود و قابل تجلیل است؛ اما ارزیابی نهایی درباره نوع و کیفیت مطالب، متوقف بر چاپ و انتشار دیگر جلدهای دائره المعارف قرآن لیدن (EQ) درسال های آتی است.
پی نوشتها:
1- به نظر می رسد در جستن علل و مسبب های این امر، باید بر عدم ارتباط سامان مند میان اسلام شناسان و قرآن پژوهان داخل کشور با مراکز مختلف اسلام شناسی در غرب تأکید کرد. به رغم اینکه چندسالی است استفاده از شبکه اطلاع رسانی جهانی (اینترنت) در میان قرآن پژوهان داخل کشور رواج یافته است این ارتباط غالباً یک سویه و گاهی محدود به سایت های فارسی و عربی زبان است، لذا نگارندگان بر این باورند که در نگاهی منصفانه در عدم استفاده از محققان ایران برای تألیف مقالات دائره المعارف قرآن لیدن (EQ)، عذر چندانی متوجه مسئولان آن نیست؛ زیرا شکوه و گلایه از این قرآن پژوهان داخلی است که حداقل چکیده و گزیده ای از تحقیقات و یافته های جدید خود را در دانش های قرآنی، به زبان انگلیسی به این مراکز معرفی نمی کنند البته در سال های اخیر، کارهای خوبی در این زمینه صورت گرفته است؛ از جمله ترجمه تفسیر نمونه اثر گرانسنگ آیت الله مکارم شیرازی به چندین زبان زنده دنیا و … .
منابع: القرآن الکریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی ۱۳۸۰.۱-اسکندرلو، محمدجواد، «معرفی و نقد دائره المعارف قرآن لیدن»، قبسات، ش ۲۹، پاییز ۱۳۸۲ ص ۲۶۷-۲۸۵.۲-الحلو، سیدمحمدعلی، ما نزل من القرآن فی شأن فاطمه الزهراء (بی جا): دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۱ ق.۳- انصاری زنجانی خوئینی، اسماعیل، فاطمه در آینه کتاب، قم: دلیل ما ۱۳۸۲.۴- انصاری قرطبی، ابی عبدالله محمدبن احمد، الجامع الاحکام القرآن، ج۵، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ ق.۵-بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی التفسیر القرآن، بیروت: دارالهادی ۱۴۱۲ ق.۶-بخاری، ابی عبدالله محمدبن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت:دارالفکر، ۱۴۱۱ق.۷-بهاردوست، علی رضا، «انتشار جلدسوم دائره المعارف قرآن (EQ)» کتاب ماه دین، ش ۱ آبان ۱۳۸۲، ص ۵۱-۵۳.۸-تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم: جماعه المدرسین بقم موسسه النشر الاسلامی، ۱۴۰۸ ق.۹-حجتی، سید محمدباقر،اسباب النزول، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۴ ش.۱۰-ــــــــــــــ، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۰ ش.۱۱- حسینی، شیرازی، صادق، فاطمه الزهرا فی القرآن، اصفهان:خوشنواز، ۱۴۲۱ ق.۱۲-ذهبی، شمس الدین محمدبن احمدبن عثمان، میزان الاعتدال، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۶ ق.۱۳-ذهبی، محمدحسین؛ التفسیر والمفسرون؛ بیروت: دارالقلم (بی تا).۱۴-رازی(فخررازی) فخرالدین، تفسیرکبیر(مفاتیح الغیب) چ۲، تهران: دارالکتب العلمیه، (بی تا).۱۵-رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ «بررسی دائره المعارف قرآن لیدن»، قرآن و مستشرقان، ش ۱ پاییز و زمستان ۱۳۸۵، ص ۴۳-۷۰.۱۶- ـــــــــــ؛ درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، قم: اسوه، ۱۳۷۵.۱۷- زمانی، محمدحسن، مستشرقان و قرآن: نقد و بررسی آراء مستشرقان درباره قرآن، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵.۱۸-ـــــــــــــ، «نقدی بر دائره المعارف قرآن لیدن»؛ پژوهش های فلسفی – کلامی، ش ۱۷-۱۸، پاییز ۱۳۸۲، ص ۷۹-۱۰۴.۱۹-سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بی ابی بکر، الاتقان فی علوم القرآن؛ با تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، چ ۲، قم: منشورات الرضی، ۱۳۶۳.۲۰-طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چ۳، بیروت:موسسه الاعلمی للمطبوعات و تهران : موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۹۳ ق.۲۱-طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی، للمطبوعات، ۱۴۱۵ ق.۲۲-طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه، ۱۴۰۶ ق.۲۳-عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیرنورالثقلین، با تحقیق سیدعلی عاشور، بیروت: موسسه التاریخ العربی، ۱۴۲۲ ق.۲۴-غزالی، ابوحامد محمدبن محمد، احیاء علوم الدین، «ب» دمشق: عالم الکتب، (بی تا).۲۵-ـــــــــــــــ، جواهر القرآن «الف»، بیروت: المرکز العربی الکتاب، (بی تا).۲۶-فواء بغوی، ابی محمد حسین بن مسعود، معالم الترتیل فی التفسیر و التأویل، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ ق.۲۷-فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر صافی، با تصحیح علامه شیخ حسین الاعلمی، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۹ ق.۲۸-کتاب مقدس، ترجمه انجمن کتاب مقدس ایران، تهران: انجمن کتاب مقدس ایران، ۱۹۸۱ م.۲۹-کریمی نیا، مرتضی، «آشنایی با دائره المعارف قرآن»، گلستان قرآن ش ۱۹۰ آبان ۱۳۸۳، ص ۳۱-۳۳.۳۰- ـــــــــــــ، «دائره المعارف به انگلیسی»: گلستان قرآن، ش ۸۶ ، آبان ۱۳۸۰، ص ۳۵-۳۶.۳۱- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.۳۲-مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر به رأی و هرج و مرج ادبی؛ چ ۷، قم: موسسه مطبوعاتی هدف، ۱۳۶۷.۳۳- موسوی خمینی، روح الله (امام) آداب الصلوه، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمت الله، ۱۳۷۲.۳۴- موسوی خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث وتفصیل طبقات الرواه، چ۳ بیروت: منشورات مدینه العلم (افست قم،) ۱۴۰۳ ق.۳۵- موید، شیخ علی حیدر، فضائل فاطمه فی الذکر الحکیم، قم: المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۰ ق.۳۶- نیشابوری، نظام الدین حسن بن محمدبن حسین، غرائب القرآن و رغائب الفرقان: تصحیح زکریا عمیرات، بیروت: دارالکتب العلمیه ۱۴۱۶ ق.۳۷- McAuliffe, Jane Dammen; ed., Encyclopaedia of the Quran; Leiden- Boston: Bill,2000منبع: شیعه شناسی- ۲۳