۱٫ قرائن عقلی، ابزار و مصباح فهم قرآنگاهی در تفسیر آیات از برهان و قرینه های عقلی، برای روشن کردن مفاهیم و مقاصد آیات قرآن، استفاده ابزاری می شود که در این صورت، عقل ابزار تفسیر قرآن شده و احکام و برهانهای عقلی قرینه ای برای تفسیر آیات قرار می گیرد و عقل تنها نقش مصباح را دارد. (۱)از این عقل، با عنوان عقل اکتسابی و احکام عقلی قطعی یا عقل برهانی یاد می شود، آنچنان که برخی از محققان می گویند: « منظور از تفسیر به عقل آن است که ما از قرائن عقلی که مورد پذیرش همه خردمندان برای فهم معانی الفاظ و جمله ها از جمله قرآن و حدیث است، استمداد بجوییم » مثل تفسیر « یدالله » به قدرت خداوند که برتر از همه قدرتهاست و هرجا سخن از تفسیر به عقل درمیان آید منظور این گونه تفسیرهاست نه مطالب تحمیلی و سلیقه های شخصی و افکار علیل و پندارهای بی اساس. (۲)از این رو، تفسیر عقلی همان تفسیر اجتهادی است و تفسیر اجتهادی بر عقل و نظر بیش از نقل و اثر، تکیه می کند تا معیار نقد و فهم کلمات، دلالت عقل رشید باشد (۳)؛ لذا استفاده از نیروی فکر در جمع بندی آیات ( همراه با توجه به روایات، لغت و . . . ) و استنباط از آنها برای روشن ساختن مفاهیم و مقاصد آیات مهم است و حاصل آن همان تفسیر اجتهادی قرآن می باشد. در این صورت، عقل، مصباح و کاشف در فهم آیات قرآن است.در عبارت برخی از محققان هم « گاهی مراد از تفسیر با عقل تفسیر آیات است به وسیله عقل فطری و صریح و براهین روشن و آشکار برای صاحبان عقول » (4).
۲٫ عقل، منبع برای تفسیرآیت الله جوادی نقش عقل را در تفسیر، بالاتر از ابزار و مصباح می داند و بر جایگاه عقل در تفسیر به عنوان منبع، تأکید دارد و می فرماید: « تفسیر عقلی یا به تفطن عقل از شواهد داخلی و خارجی صورت می پذیرد به این معنا که عقل فرزانه و تیزبین معنای آیه ای را از جمع بندی آیات و روایات درمی یابد که در این قسم، عقل نقش مصباح دارد لذا چنین تفسیر مجتهدانه ای چون از منابع نقلی محقق می شود جزو تفسیر مأثور محسوب می شود نه تفسیر عقلی و یا به استنباط برخی از مبادی تصوری و تصدیقی از منبع ذاتی عقل برهانی و علوم متعارفه صورت می پذیرد که در این قسم، عقل نقش منبع دارد نه مصباح. بنابراین تفسیر عقلی مخصوص به موردی است که برخی از مبادی تصدیقی و مبانی مستور و مطوی برهان مطلب به وسیله عقل استنباط گردد و آیه مورد بحث برخصوص آن حمل می شود. » (5)
۳٫ دیگر دیدگاههامحققان دیگر از تفسیر عقلی برداشتهای دیگری دارد مانند: ذهبی آن را تفسیر به رأی ممدوح معرفی کرده است که ممکن است با تفسیر نقلی تعارض پیدا کند لذا راه حلهایی را برای آنها بیان می دارد (۶)؛ استاد عمید زنجانی نیز تفسیر عقلی را حد وسط تفسیر به رأی و تفسیر نقلی معرفی می نماید (۷)؛ استاد ایازی تفسیر به رأی مذموم را مقابل تفسیر عقلی قرار داده اند. (۸)با توجه به دیدگاههای یاد شده باید گفت که روش تفسیر عقلی به معنای استفاده از برهان و قرائن عقلی- به عنوان منبع- برای فهم آیات قرآن می باشد ( عقل اکتسابی یا عقل برهانی ). این روش غیر از روش تفسیر اجتهادی است که به معنای استفاده از نیروی فکر و عقل- به عنوان مصباح و کاشف- در جمع بندی آیات همراه با توجه به روایات و لغت و- استنباط از آنها برای روشن ساختن مفاهیم و مقاصد آیات، شناخته می شود. (۹)از همین رو برای روش تفسیر عقلی باید شرایط خاص در نظر گرفته شود که شامل: استفاده از برهانها و قرائن عقلی در تفسیر قرآن و چینش آنها و آشنایی با جدل و مغالطه و وهم و. . . (۱۰) است. همچنین تفسیر عقلی نباید مخالف آیات و روایات قطعی باشد و باید از تحمیل رأی و نظر شخصی بر قرآن بدون استفاده از برهان یا قرینه عقلی پرهیز شود.
پینوشتها:
۱٫ جوادی آملی، تسنیم، ص ۵۸٫۲٫ مکارم شیرازی، تفسیر با رأی، ص ۳۸ و ۳۹ ( به نقل از: رضایی اصفهانی، منطق تفسیر قرآن، ص ۱۴۶ و ۱۴۷).۳٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۴۹٫۴٫ سبحانی، المناهج التفسیریه، ص ۸۹-۷۵٫۵٫ جوادی آملی، تسنیم، ج۱، ص ۱۷۱-۱۶۹٫۶٫ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص ۲۵۵٫۷٫ عمید زنجانی، مبانی و روشهای تفسیر قرآن، ج۴، ص ۳۳۱٫۸٫ ایازی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص ۴۰٫۹٫ رضایی اصفهانی، منطق تفسیر قرآن، ص ۱۵۴٫۱۰٫ جوادی آملی، تسنیم، ج۱، ص ۱۶۹٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول
هیچ نظری وجود ندارد