نقش نخبگان شیعی عراق در تحولات سیاسی کشور(۴)

عراق پس از انقلاب سال ۱۹۲۰ و حذف مجدد نخبگان شیعی
حذف نخبگان شیعی از حاکمیت سیاسی در عراق، علی رغم غلبه ی جمعیتی شیعیان، نه تنها در زمان عثمانی انجام گرفت، بلکه این حرکت باعث تقویت سیاست انگلیسی ها برای حذف کامل آنان از حاکمیت سیاسی در کشور شد.پس از انقلاب بیست عراق، انگلیسی ها مجبور شدند یک حکومت ملی ظاهری را در عراق تشکیل دهند؛ در این زمینه پیرس کوکس تلاش کرد شخصیتی صوری انتخاب نماید تا مصالح انگلیسی ها را تامین کند؛ لذا اولین حکومت را با ریاست عبدالرحمن النقیب که طبق گفته ی کوکس “شخصی است که کمک های فراوانی به انگلیسی ها در آغاز اشغال عراق نموده بود.
همان گونه که دیده می شود، علی رغم تلاش های علما و نخبگان شیعی در پیروزی انقلاب عراق علیه اشغالگران انگلیسی و غلبه ی جمعیتی ایشان، در اولین حکومت عراقی تنها یک نفر از شیعیان از شهر کربلا به عنوان وزیر شیعی-آن هم پس از تلاش های خود انگلیسی ها برای تعیین وی-منصوب شد.گفتنی است سیاسیت انگلیسی ها از همان آغاز محاصره ی نجف در سال ۱۹۱۸، دور ساختن شیعیان از کلیه ی مراکز مهم سیاسی در کشور بود که یکی از نشانه‌های مهم آن، تعامل بسیار بد برخی از انگلیسی ها با شیعیان است(النفیسی، ۱۹۷۶، ص۱۹۹).موضع گیری النقیب به عنوان رئیس اولین دولت عراقی، در عدم مشارکت شیعیان در ساختار حکومت، اولین حرکت حساب شده علیه دور ساختن همه ی شیعیان از حاکمیت عراق بود که این حرکت کاملاً با تایید انگلیسی ها صورتگرفت.سیاست النقیب در انتخاب وزرا و مسئولان مهم حکومتی، این بود که نباید هیچ کدام از آنان در نهضت ضد انگلیسی ها به ویژه انقلاب بیست عراق شرکت کرده باشند(المس بیل، ۱۹۷۱، ص۴۷۸).دوره ی حاکمیت النقیب در عراق به طول نینجامید و نهایتاً انگلیسی ها تصمیم گرفتند حاکمیت عراق به یکی از فرزندان الشریف حسین سپرده شود (فراتی، ۱۹۵۳، ص۲۰).در این زمینه برخی از علما، سران عشایر و سیاستمداران عراق، رضایت خود را با تشکیل مجلس عراق و حکومت امیر فیصل که به زعم برخی از رهبران انقلاب بیست عراق، از قدرت عقلی و سیاسی و قومی بیشتری، نسبت به برادرش امیرعبدالله بن الحسین برخوردار بود، اعلام کردند؛ لذا در ۲۳ آگست ۱۹۲۱، امیر فیصل پادشاه عراق شد و عبدالرحمن النقیب نخست وزیر وی گشت.کابینه ی دولت نیز پس از بحث هایی که به مدت سه هفته طول کشید در ۱۲ دسامبر ۱۹۲۱ و با تایید حاکم انگلیسی، اعلام شد که در آن، شیخ عبدالکریم الجزائری وزیر معارف، تنها وزیر شیعی بود.تعیین یکی از علمای شیعی به عنوان وزیر کابینه، اقدام پادشاه جدید با حمایت انگلیسی ها برای جذب شیعیان بود، ولی علمای شیعه مخالفت خود را با دولت جدید و تاکید بر عدم همکاری با آن را اعلام کردند؛ در نتیجه هنگامی که اسامی وزرای اولین کابینه ی شاهنشاهی عراق اعلام شد، شیخ عبدالکریم الجزایری تلگرافی از نجف مبنی بر عذرخواهی از مشارکت در دولت جدید ارسال نمود(الوردی، ۱۴۱۳ق، ج۶، ۱۲۴-۱۲۵).طرد شیعیان از حکومت و سیاست توسط انگلیسی ها، یکی از مسائل مهمی است که تاکنون از دیدگاه های مختلف مورد مطالعه قرار گرفته است(الحسنی، ۱۹۸۸/علینا، ۲۰۰۵).گفتنی است در زمان حاکمیت عثمانی های سنی بر عراق،دولت انگلیس از شیعیان، به لحاظ اینکه در حکومت عثمانی از اقلیت برخوردار بودند؛ حمایت می کرد، ولی پس از سقوط دولت عثمانی و تشکیل حکومت عراق، چون سنی‌ها از اقلیت برخوردار بودند، شیعیان مورد ظلم قرار گرفته، از حاکمیت طرد شدند.اینکه آیا این مسئله به مخالفت علما، نخبگان و به طور کلی شیعیان با انگلیسی ها یا عدم وجود افرادی در میان شیعیان که حامی جدی انگلیسی ها باشند، برمی گشت یا دلایل دیگری داشت، از مواردی است که همیشه به عنوان یکی از معماهای تشکیل دولت در عراق مطرح می شود.برخی از دیدگاه ها حاکی از این است که اگر شیعیان با انگلیسی ها همراهی می کردند، نتیجه ی حاکمیت به نفع آنان می چرخید؛ البته یکی از دلایل مهم دور نگه داشتن شیعیان از حکومت، مخالفت شدید آنان با اشغالگران انگلیسی در طول دوران اشغال بود؛ لذا انگلیسی ها در این زمینه هیچ گونه اعتمادی به شیعیان نداشتند؛ لذا طبیعی است که آنان را از حاکمیت دور نگه دارند(علیان، ۲۰۰۵، ص۳۶۹-۳۷۰).یکی از نشانه‌های مهم دیگری که در عراق برای طرد شیعیان از دولت و حاکمیت مشاهده می شود، شیوه ی انتخابات و تعدد نمایندگان شیعی در مجالس نمایندگان عراق بود.از تعداد شانزده نماینده در مجلس نمایندگان که از تاریخ ۱۹۲۵ تا ۱۹۵۸ در عراق تشکیل شد، همیشه تنها حدود سی تا حداکثر۴۳%از تعداد کل نمایندگان-که متغیر بوده است-متعلق به شیعیان بود که با محاسبه تعداد کل نمایندگان، این نسبت همیشه علی رغم غلبه جمعیتی شیعیان تقریباً، در همان حد۳۰%باقی مانده بود.
 
همانگونه که مشاهده می شود، نسبت تعداد نمایندگان شیعی به دیگر افراد، همیشه در حدود همان ۳۰%بوده است.این وضعیت علی رغم غلبه ی جمعیتی شیعیان و مشارکت وسیع آنان در استقلال عراق و مبارزاتی طولانی آنان برای دور ساختن استعمارگران از کشور، تا سال ۲۰۰۱ همچنان ادامه داشت.وضعیت کنونی عراق گرچه حاکی از حاکمیت اکثریت شیعیان آن می باشد، اما این حاکمیت ممکن است با حرکت وسیع کشتار شیعیان توسط عوامل دست نشانده ی امریکا در منطقه و کاهش تعداد شیعیان، به عنوان اهرمی علیه شیعیان به کار گرفته شود و مسئله اکثریت در زمانی نه چندان طولانی، تحت الشعاع نسبت مساوی آنان با سنی‌ها در کشور مطرح شود و محرومیت ده‌ها ساله ی شیعیان از حاکمیت سیاسی بر کشور، مجدداً ادامه یابد.
نتیجه علی رغم اینکه شیعیان اکثریت مردم عراق را تشکیل می دهند و در مبارزات و جنبش های متعدد برای استقلال کشور، بیشترین نقش را عهده‌دار بوده‌اند، اما همیشه از حاکمیت سیاسی دور نگه داشته شده، از آن محروم گشته‌اند.تحولات جهان در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی، در اروپا و مناطق همجوار، همچون ایران و ترکیه ،باعث ایجاد طبقه‌ای از نخبگان عراقی شد که در کنار علمای دین در این کشور، در بیداری سیاسی و اجتماعی شیعیان به طور کلی مردم عراق نقش اساسی داشت.محرومیت نخبگان مزبور از حاکمیت، چه در دوره ی حکومت عثمانی ها بر این کشور که منجر به تشکیل مجلس گردید و چه پس از انقلاب ۱۹۲۰ که نخبگان و علمای دین بزرگ ترین نقش را در پیروزی آن داشتند، در تشکیل دولت کاملاً مشاهده می شود.در مجالس دوره ی عثمانی و در کابینه ی پس از انقلاب ۱۹۲۰ بیش از یک نفر شیعی، سهمی از حاکمیت برای این اکثریت مبارز و تاثیر گذار در حرکت های سیاسی-اجتماعی کشور وجود نداشت.وضعیت کنونی عراق که حاکی از حاکمیت اکثریت شیعیان است، با تحرکات وسیعی برای کاهش نسبت آنان-که نه تنها با مهاجرت دادن آنان همراه بوده، بلکه با کشتار وسیع ادامه دارد-ممکن است اندیشه ی ضرورت حاکمیت اکثریت در کشور را تحت الشعاع قرار داده، در آینده، عصر جدید محرومیت شیعیان عراق را رقم بزند.
منابع۱٫احمد، محمدعلی، اصول المجتمع السیاسی و المجتمع فی العالم الثالث،‌اسکندریه:دارالمعرفه الجامعیه، ۱۹۷۵٫۲٫الاسدی، حسن؛ ثوره النجف علیا الانکلیز؛ بغداد، ۱۹۷۵٫۳٫الجمیل، سیار کوکب؛ تکوین العرب الحدیث:۱۵۱۵-۱۹۱۶؛ الموصل، ۱۹۹۱٫۴٫الجنابی، عبدالستار شنین علوه؛ تاریخ النجف السیاسی۱۹۲۱-۱۹۴۱؛ رساله ماجستیر غیر مطبوعه، کلیه الآداب، جامعه الکوفه، ۱۹۹۷٫۵٫الحسنی، عبدالرزاق، الثوره العراقیه الکبری، الطبقه السادسه، بغداد: دارالشؤون الثقافیه العامه، ۱۹۹۲٫۶٫الحسنی، عبدالرزاق، العراق فی دوری الاحتلال و الانتداب؛ المجلد الاول، صیدا، ۱۹۳۵٫۷٫ـــــ ، تاریخ العراق السیاسی الحدیث، بغداد:دارالشؤون الثقافیه العامه، ۱۹۸۹٫۸٫ــــ ، تاریخ الوزارات العراقیه، بغداد:دارالشؤون الثقافیه العامه، ۱۹۸۸٫۹٫الخلیلی،جعفر، هکذا عرفتهم؛ بغداد، ۱۹۶۳٫۱۰٫الرقیب (روزنامه)، نمره۳۱، ۱۹ ژوئیه ۱۹۰۹٫۱۱٫الزاهد، عبدالحمید، مذکرات؛ بغداد:مطبعه العانی، ۱۹۸۷٫۱۲٫العطیه، غسان؛ العراق نشاه الدوله:۱۹۰۸-۱۹۲۱؛ لندن، ۱۹۸۸٫۱۳٫الغزاوی، عباس؛ تاریخ العراق بین احتلالین؛ بغداد؛ المجلد الثامن، ۱۹۵۵٫۱۴٫المس بیل، کیرترود؛ فصول من تاریخ العراق القریب؛ ترجمه جعفر الخیاط؛ بیروت:چاپخانه دارالکتب، ۱۹۷۱٫۱۵٫النفیسی، عبدالله الفهد؛ دور الشیعه فی تطور العراق السیاسی الحدیث؛ بیروت:دارالنهار، ۱۹۷۶٫۱۶٫الوردی، علی؛ لمحات اجتماعیه من تاریخ العراق الحدیث؛ قم:مطبعه امیر؛ ۱۴۱۳ق.۱۷٫الوهاب، عبدالرزاق؛ کربلاء فی التاریخ؛ مطبعه الشعب، ۱۹۳۵٫۱۸٫الیاسری، عبدالشهید، البطوله فی ثوره العشرین؛ النجف، ۱۹۶۶٫۱۹٫امینی، علی؛ “شیعیان در عراق:یک نگاه کلی”؛ سایت iran emrooz(ایران امروز)، ۱۳۸۲٫۲۰٫بروکلمان، کارل؛ تاریخ الشعوب الاسلامیه؛ تعریب بنیه امین فارس و منیر البعلبکی؛ الطبعه الثامنه؛ بیروت:دارالعلم للملایین، ۱۹۷۹٫۲۱٫بوتومور، توماس؛ الصفوه و المجتمع:دراسه فی علم الاجتماع السیاسی؛ ترجمه محمد الجواهری و آخرون؛ اسکندریه:درالمعروفه الجامعیه، ۱۹۸۸٫۲۲٫تنکابنی، محمد؛ “گفتمان جنبش شیعی عراق:معرفی کتاب گفتمان جنبش شیعی عراق،بررسی انسان شناختی، نوشته احمد ناردی”؛ پایگاه اطلاع رسانی ناصر فکوهی، ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۷٫۲۳٫جمیل، حسن؛الحیاه النیابیه فی العراق (۱۹۲۵-۱۹۴۶)و موقف جماعه الاهالی منها؛ بغداد:منشورات مطبعه المثنی، ۱۹۸۳٫۲۴٫روبرت، جفری، المعجم الحدیث للتحلیل السیاسی؛ ترجمه سمیر عبدالرحیم الجبلی؛ بیروت:الدارالعربیه للموسوعات، ۱۹۹۰٫۲۵٫زرکان، علی؛ الوقائع الحقیقیه فی الثوره العراقیه؛ الطبقه الثانیه، بغداد: مطبعه الادیب، ۱۹۹۱٫۲۶٫صدی بابل (صحیفه)؛ بغداد، نمره ۷، ۱۷ دسامبر، ۱۹۰۹٫۲۷٫صنیتان، محمد؛ النخب السعودیه:دراسه فی التحولات و الخفاقات، بیروت:مرکز دراسات الوحده العربیه، ۲۰۰۴٫۲۸٫علیان، عدنان؛ الشیعه و الدوله العراقیه الحدیثه؛ بیروت:المعارف للمطبوعات، ۲۰۰۵٫۲۹٫فراتی، علی هامش الثوره العراقیه الکبری؛ بغداد:شرکه النشر و الطباعه العراقیه المحدوده، ۱۹۵۳٫۳۰٫فوزی، هادی حمزه؛ النخبه الشیعیه العراقیه و دورهم فی التطورات السیاسیه:۱۹۲۱-۱۹۵۸؛ رساله دکتوراه غیر مطبوعه لندن:الجامعه العالمیه للعلوم الاسلامیه، ۲۰۰۶٫۳۱٫فولر،گراهما لی و فرانکه رند رحیم، شیعیان عرب:مسلمانان فراموش شده؛ ترجمه خدیجه تبریزی؛ قم:شیعه شناسی، ۱۳۸۴٫۳۲٫کمال الدین، محمدعلی، التطور الفکری فی العراق؛ بغداد، ۱۹۰۶٫۳۳٫ـــــ ، ثوره العشرین فی ذکراها الخمسین؛ مطبعه التضامن، ۱۹۷۱٫۳۴٫ـــــ ، مذکرات، مطبعه العانی، ۱۹۸۶٫۳۵٫مولانا، حمید؛ “نقش علما در مخالفت با توافقنامه امنیتی واشنگتن- بغداد”؛ روزنامه کیهان، ۳۰ خرداد ۱۳۸۷٫۳۶٫نظمی، ومیض حمال عمر؛ثوره ۱۹۲۰:الجذور السیاسیه و الفکریه و الاجتماعیه للحرکه القومیه العربیه فی العراق؛ بیروت:مرکز دراسات الوحده العربیه، ۱۹۸۵٫۳۷٫نقاش، اسحاق؛ شیعه العراق؛ قم:منشورات المکتبه الحیدریه، ۱۹۸۸٫۳۸٫ویلی، جویس؛ نهضت اسلامی شیعیان عراق؛ ترجمه مهوش غلامی؛ تهران، اطلاعات، ۱۳۷۳٫۳۹٫Encyclopedia of the Nations, (Under Iraq) http://www.nationsencyclopedia.com/.40. Laswell, Harold; Politics who gets what, where, how; New York, Meridian Book, 19581.F.O. 371/18948, E431/93, Record of Leading Personalities in Iraq, 21 January 1925, p.16 (اسناد وزارت خارجه انگلیس)منبع:فصلنامه شیعه شناسی شماره ۲۸