فاطمه (علیها السلام) در روزهاى آخر زندگى
فاطمه (علیها السلام) در روزهاى آخر زندگى، «اسماء بنت عمیس» را فراخواند و فرمود: دوست ندارم بر پیکر زن پارچه اى بیفکنند و اندام وى زیر آن نمایان باشد.اسماء پاسخ داد: نه من چیزى به تو نشان خواهم داد که درحبشه دیدم سپس چند شاخه تر خواست، آنها را خم کرد و پارچه اى بر روى آن کشید و تابوت گونه ساخت. فاطمه (علیها السلام) فرمود: چه چیز خوبى است پیکر زن و مرد قابل تشخیص نست. اى اسماء! هنگامى که جان دادم تو مرا غسل بده و نگذار کسى نزد جنازه من بیابد . این اولین تابوتى بود که در اسلام ساخته شد و هنگامى که فاطمه (علیها السلام) آن را دید تبسمى کرد که تنها تبسم او بعد از وفات پدرش رسول خدا صلى الله علیه و آله بود. (۱)بیمارى فاطمه (علیها السلام) روز بروز سخت تر مى شد، فرزندان زهرا سلام الله علیها بخاطر مادرشان بشدت نگران بودند و دل پاک على (علیه السلام) از اندوه فاطمه سلام الله علیها در خون نشسته بود.روز وفات، زهرا (علیها السلام) وصایاى خود را به على علیه اسلام بیان فرمود و او بشدت گریست.فاطمه (علیها السلام) ضمن سفارش فرزندانش به على (علیه السلام) فرمود: یا علی! مرا شبانه غسل بده، کفن کن و به خاک بسپار، آن هنگام که چشمها در خواب است.دوست ندارم کسانى که حقم را غصب کردند به تشییع جنازه من حاضر شوند و یا بر من نماز بخوانند. (۲)هنگامى که وفات فاطمه سلام الله علیها نزدیک شد، به «سلمى» (3) فرمود تا مقدارى آب آورد. زهرا سلام الله علیها غسل کرد و بخوبى بدن خود را شستشو داد، لباسهاى نوى خود را خواست و آنها را پوشید; سپس از سلمى خواست تا رختخوابش را وسط حجره بگستراند آنگاه رو به قبله دراز کشید; دستها را زیر صورت نهاد و گفت من هم اکنون قبض روح خواهم شد. خود را پاکیزه کرده ام کسى مرا برهنه نکند. (۴)پس از وفات فاطمه (علیها السلام) حسن وحسین (علیهما السلام) وارد خانه شدند و سراغ مادرشان را گرفتند، گفتند اکنون هنگام استراحت مادر ما نیست اسماء (۵) به آنانگفت عزیزانم مادرتان از دنیا رفت.حسن و حسین (ع) روى جنازه مادر افتادند و آن را مى بوسیدند و گریه مى کردند. حسن (ع) مى گفت مادرجان با من سخن بگو. حسین (ع) مى گفت مادر جان من حسین توام، قبل از آنکه بخاطر غم فراقت روح از بدنم جدا شود با من سخن بگو.یتیمان زهرا (سلام الله علیها) به جانب مسجد شتافتند تا پدرشان را از مرگ غم انگیز مادر با خبر کنند. وقتى خبر وفات زهرا (سلام الله علیها) به على (ع) رسید از شدت غم و اندوه بیتاب شد و فرمود اى دختر پیامبر (ص) تو تسلى بخش من بودى بعد از تو از که تسلیت بجویم. (۶)صداى شیون یتیمان زهرا (سلام الله علیها) آواى جانسوز عزا بود که بگوش مردم مدینه رسید. «عده اى ازخواص بنى هاشم به درون خانه رفتند،» مردم مدینه نیز بیرون خانه اجتماع کردند و در حالى که بشدت مى گریستند منتظر بودند جنازه زهرا (سلام الله علیها) را از خانه بیرون آورند تا در تشییع جنازه شرکت کنند ناگاه ابوذر از خانه خارج شد و گفت پراکنده شوید چون تشییع جنازه به تاخیر افتاد. (۷)شبانگاه على علیه السلام پیکر پاک فاطمه (سلام الله علیها) را غسل داد. (۸)در هنگام غسل وى اسماء نیز با على (ع) همکار داشت. (۹)تنى چند از پاک مردان و رازداران اهل بیت چون سلمان فارسى، مقداد، ابوذر، عمار و حذیفه، عبدالله بن مسعود (۱۰) ، عباس و عقیل همراه حسن و حسین و على (سلام الله علیها) نماز گزاردند. (۱۱)شبانه فاطمه (سلام الله علیها) رادفن کردند، على (ع) او را بخاک سپرد (۱۲) و اجازه نداد تا ابوبکر بر جنازه او حاضر شود (۱۳) على علیه السلام جایگاه زهرا (ع) را با زمین یکسان ساخت تا مزارش شناخته نشود. (۱۴)و به روایتى صورت چند قبر بنا کرد تا مزار واقعى مخفى بماند. (۱۵)
سخنان على علیه السلام بر مزار زهرا
کلینى عالم و محدث معروف شیعى – متوفاى ۳۲۸ ه.ق – مى نویسد:پس از وفات فاطمه (سلام الله علیها)، على (ع) او را پنهان به خاک سپرد و جاى قبرش را ناپدید کرد، سپس برخاست روبه مزار رسول خدا (ص) کرد و گفت:سلام بر تو یا رسول خدا (ص) ! از من و از دخترت که به دیدار تو آمده و اکنون در کنارت زیر خاک خفته است، خداوند چنین خواسته که او زودتر از دیگران به تو ملحق شود.اى پیامبر خدا (ص) ! شکیبائى ام از فراق محبوبه ات بپایان رسیده، و خویشتن داریم بخاطر جدایى سرور زنان عالم از دست رفته است. اما چه چاره جز آنکه طبق سنت تو بر مصائب صبر کنم، آنچنان که در مصیبت جدائیت صبر نمودم. من سرت را در آرامگاهت نهادم و تو بر روى سینه من جاى دادى «همه از خدائیم و به سوى خدا باز خواهیم گشت» همانا امانت به صاحبش رسید و گروگان دریافت گشت و زهرا (سلام الله علیها) از دستم گرفته شد.اى رسول خدا (ص) پس از او آسمان و زمین در منظر نگاهم زشت مى نماید.اندوهم جاودانه شد و شبم در بیخوابى مى گذرد و غمم پیوسته در دل است تا خدا مرا در جوار تو ساکن گرداند.غصه اى دارم که از شدتش دل به خون نشسته و اندوهى دارم بهت آور چه زود جمع ما را به پریشانى کشانید و میان ما جدائى افکند تنها بسوى خداوند شکایت مى برم به همین زودى دخترت از همدست شدن امتت بر ربودن حقش به تو خبر خواهد داد، همه سرگذشت را از او بپرس و گزارش را از او بخواه، چه بسا درد دلهائى که چون آتش در سینه اش مى جوشید و در دنیا راهى براى گفتن و شرح دادن آن نیافت او هم اکنون مى گوید و خداوند هم داورى مى کند و او بهترین داورانست سلام بر شما سلام وداع کننده که نه خشمگین است و نه دلتنگ اگر مى روم بخاطر دلتنگیم نیست و اگر بمانم بخاطر بدگمانیم به خدا از آنچه به صابران وعده داده نباشد.آه، آه صبر آرام بخش و زیباست و اگر بیم چیرگى ستمکاران بود براى همیشه چون معتکفان دراینجا مى ماندم و چون فرزند مرده شیون سرمى دام و سیل آسا مى گریستم خدا گواهست که دخترت پنهان بخاک سپرده مى شود در حالى که حقش غصب شد و از ارثش محروم گشت. با اینکه هنوز روزى چند از وفاتت نگذشته بود و بر خاطره ها از یادت غبار کهنگى ننشسته بود.اى رسول خدا (ص) ! دل را به یاد تو آرام میدارم درود خدا بر تو و سلام و رضوان خدا بر فاطه (سلام الله علیها) باد» . (16)از فراق فاطمه (علیها السلام) على (علیه السالم) بشدت اندوهگین بود، رنج و اندوه على (ع) در سخنان از دل برآمده اى که درکنار مزار زهرا (سلام الله علیها) گفت هویدا است. گاه نیز سوز دل خود را در مرثیه هایى که مى سرود و یازمزمه مى کرد نشان مى داد. در دیوانى که منسوب به امیرالمومینى (ع) است شعرى با نوزده بیت آمده که على (ع) آنرا بر مزار فاطمه زهرا (علیها السلام) سروده است. (۱۷)اما ابوالعباس مبرد – متوفاى ۲۸۵ ه – دو بیت از آن شعرها را با اندکى تفاوت ذکر کرد. و گوید على (ع) به این اشعار تمثل جست.لکل اجتماع من خلیلین فرقه و کل الذى دون الممات قلیل و ان افتقادى واحدا بعد واحد دلیل على ان لایدوم خلیل (۱۸)جمع هر دو دوستى را عاقبت فراق و پریشانى است و هر چیز جز مرگ ناچیز است و اینکه من دوستى را پس از دوست دیگر از دست مى دهم نشان آن است که هیچ دوستى جاوید نمى ماند.
در جستجوى مزار فاطمه (علیها السلام)
و لاى الامور تدفن سرا بضعه المصطفى و یعفى ثراها «پاره تن مصطفى چرا پنهان بخاک سپرده شد و مزارش پنهان ماند» ؟بدون هیچ تردیدى پس از دفن شبانه و مخفیانه زهرا (ع) مزارش نیز پنهان داشته شد. اما چرا بایستى درشهر پیامبر (ص) مزار تنها دخترش که به فاصله کوتاهى از او به دیدار خدا شتافت مخفى بماند؟ چرا نباید آنگونه که شایسته مقام اوست انبوه مردم در عزاى او و تشییع جنازه اش شرکت کنند و بر او نماز بگزارند و دفنش نمایند؟ آیا اینها بخاطر اجراى وصیت زهرا (ع) نبود؟ از این رو آن روزها کسى بدرستى جایگاه مزار فاطمه (ع) را نمى دانست و اگر کسى از على (ع) سراغ مزار فاطمه (ع) را مى گرفت به احتمال قوى پاسخش به سکوت برگزار مى شد.سکوتى که در آن هزاران نکته اعتراض آمیز نهفته بود زیرا على (ع) سعى و اصرار فراوان در پنهان داشتن مزار زهرا (ع) داشت بدین خاطر جایگاه مزار فاطه را با زمین یکسان کرد آنگاه صورت هفت قبر (۱۹) و یا چهل قبر در بقیع ترتیب داد و هنگامى که مردم به بقیع رفتند صورت چهل قبر را دیدند از این روشناخت مزار فاطمه (ع) بر آنان مشکل افتاد. (۲۰)طبرى در دلائل الامامه مى نویسد آن روز صبح مى خواستد زنها را ببرند که قبرها رانبش کنند و جنازه زهرا (ع) را از قبر بیرون آوردند و بر آن نماز بخوانند اما با تهدید على (ع) منصرف شدند. (۲۱)با این وجود در مورد مزار فاطمه زهرا (ع) چهار قول وجود دارد:۱- برخى مزار فاطمه (ع) را در بقیع مى دانند از جمله اربلى در کشف الغمه و سید مرتضى در عیون المعجزات (۲۲) اهل سنت نیز عموما بر این باورند آنان مزارى را که درکنار مزار چهار امام (ع) وجود دارد مزار فاطمه دختر رسول خدا (ص) مى دانند. (۲۳)۲- برخى چون ابن سعد و ابن جوزى گویند فاطمه (سلام الله علیها) رادر خانه عقیل دفن نموده اند. (۲۴)۳- برخى مزار فاطمه (سلام الله علیها) را در روضه پیامبر (ص) مى دانند.۴- عده اى گویند فاطمه (ع) را در خانه اش دفن نمودند که قرائن، روایات و اقوال زیادى این قول را تایید مى کند که عبارتنداز:۱- هیچ دلیلى نداشت که على (ع) فاطمه زهرا (ع) را در جوار پیامبر (ص) به خاک نسپارد زیرا خانه فاطمه (ع) درکنار خانه رسول خدا (ص) بود و بنابراین خانه فاطمه فضیلت بیشترى نسبت به بقیع داشت آنگونه که حتى بعدها ابوبکر و عمر هم هنگام مرگشان وصیت کردند در جوار پیامبر (صلى الله علیه و آله) دفن شوند. امام حسن مجتبى (ع) هم هنگام شهادت وصیت نمود کنار جدش بخاک سپرده شود که متاسفانه اهل بیت (ع) هنگام اجراى وصیت با مخالفت برخى روبرو شدند. (۲۵)و از این رو حضرت را در کنار جده اش «فاطمه بنت اسد» بخاک سپردند. (۲۶)در اینجا روشن مى شود: اول آنکه اهل بیت تاکید داشتند تا در کنار پیامبر (ص) به خاک سپرده شوند و دوم امام حسن (علیه السلام) کنار مزار فاطمه بنت اسد دفن گردید بنابراین مزارى که در بقیع در کنار مزار چهار امام (علیهم السلام) قرار دارد مزار فاطمه بنت اسد است نه مزار فاطمه زهراء (ع) !۲- هر چند دفن فاطمه (ع) شبانه صورت گرفت اما با توجه با بافت شهرى مدینه در آن زمان انتقال فاطمه (ع) از خانه اش به بقیع و عبور ازکوچه هاى تنگ و از جلوى خانه هاى کوچکى که به سبک روستاها غالبا حیاطى هم نداشتند چندان آسان نمى نماید زیرا کافى است تنها در این مسیر چشمى بیدار باشد و یا بیدار شود و همه نقشه ها بر باد رود.۳- سخن على (ع) بر مزار فاطمه (ع) که پس از دفن او برخاست و رو به قبر پیامبر (ص) کرد و فرمود «السلام علیک یا رسول الله عنى و عن ابنتک النازله فى جوارک» (27) یعنی: سلام بر تو اى رسول خدا (ص) ازمن و از دخترت که در جوار تو فرود آمده.و طبق نقل کلینی: «السلام علیک عنى و عن ابنتک و زائرک و البائنه فى الثرى ببقعتک» (28) یعنی: اى رسول خدا (ص) ! از من و دخترت که به دیدار تو آمده و در کنارت که زیر خاک آرمیده درورد باد.از هر دو عبارت کافى و نهج البلاغه چنین استفاده مى شود که على (ع) پس ازدفن فاطمه (ع) رو به قبر پیامبر (ص) کرد. بنابراین معلوم مى شود قبر شریف نبوى (ص) در پیش روى او بود، و اگر على (ع) در بقیع بود بایستى رو به سوى قبر حضرت مى کرد نه رو به قبر شریف پیامبر. دیگر اینکه به تصریح ذکر شده که فاطمه (ع) در جوار پیامبر (ص) و در کنار او به خاک سپرده شده است.۴- شیخ صدوق ابن بابویه عالم بزرگ شیعه – متوفاى ۳۸۹ ه – گوید: برایم ثابت شده که فاطه (ع) رادر خانه اش دفن نمودند، پس از آنکه مسجد را توسعه دادند قبر فاطمه (ع) در مسجد واقع شد. من سالیکه به سفر حج رفتم در مدینه رو به سوى خانه فاطمه (ع) که از اسطوانه روبروى باب جبرئیل تا پشت حظیره مرقد نبوى است نمودم و در آنجا زیارت فاطمه را به جا آوردم. (۲۹)گروهى دیگر از علماء نظیر علامه حلى و علامه مجلسى معتقدند که فاطمه (ع) را درخانه اش دفن نمودند. (۳۰)۵- شیخ طوسى – متوفاى ۴۶۰ ق – گوید صحیح آن است که فاطمه (ع) در خانه اش یا روضه پیامبر (ص) دفن گردید، زیرا دیث شریف پیامبر (ص) این مطلب را تایید مى کند که فرمود: «ما بین قبرى و منبرى روضه من ریاض الجنه» بین قبر و منبرم باغى از گلشن هاى بهشت است. (۳۱)در صورتى که مکان روضه را وسیعتر بدانیم قول شیخ طوسى نیز قابل قبول است و گرنه خانه فاطمه (ع) ما بین قبر ومنبر پیامبر (ص) نبوده است بلکه پایین قبر پیامبر (ص) قرار داشته است.۶- درسال ۸۸۶ ق بدنبال آتش سوزى درمسجد نبوى در مدینه سمهودى تاریخ نگار و مدینه شناس معروف که ازعلویان مصرى ساکن مدینه بود ماموریت نظارت بر تعمیرات را به عهده گرفت از این رو به مقصوره قدم نهاد تا به کار خویش پردازد در هنگام تعمیر قبرى در زیر کف اطاق حضرت فاطمه (علیها السلام) پیدا شد که باید قبر فاطمه (ع) دختر پیامبر (ص) باشد. (۳۲)۷- وجود مزار شریف فاطمه (ع) درحجره اش معروف و مشهور بوده زیرا به عهد سمهودى خدام حرم شریف نبوى (ص) مردم را هنگام زیارت مردم را راهنماى مى کردند تا جلو حجره فاطمه (ع) قدرى از کنار ضریح پیامبر (ص) فاصله گیردند مبادا پا بر مزار فاطمه (ع) نهند. زیرا مى دانستد که بنا بر یکى از اقوال آنجا مزار فاطمه (ع) است. (۳۳)۸- مردى از امام جعفر صادق (ع) مکان مزار فاطمه (ع) را سؤال نمود حضرت فرمود: «در خانه اش دفن شد» . (34)9- به موجب روایتى که معتبرترین کتب شیعه نظیر اصول کافى، عیون اخبار الرضا، مناقب و دیگر کتابها آن را نقل کرده اند: مردى از حضرت رضا (ع) مکان قبر فاطمه (ع) را پرسید حضرت فرمود فاطمه (ع) را در خانه اش دفن نمودند بعد از آنکه بنى امیه مسجد را توسعه دادند قبر فاطمه (ع) در مسجد واقع شد. (۳۵)۱۰- مردى بنام ابراهیم بن محمد همدانى نامه اى به امام على النقى نوشت و از حضرت محل دفن فاطمه (ع) را سؤال کرد. امام در پاسخ وى نوشت او را کنار جدم رسول خدا (ص) بخاک سپردند. (۳۶)بنابراین با توجه به دلائلى که ذکر شد جاى تردید باقى نمى ماند که فاطمه زهرا (علیها السلام) در خانه اش دفن گردید بخصوص که ائمه علیهم السلام نیز این موضوع را با صراحت بیان فرموده اند و به یقین فرزندان بهتر جاى قبر مادرشان را مى دانند و اهل خانه از درون خانه بهتر خبر دارند اگر فاطمه (سلام الله علیها) دستور ساختن نعش رابه اسماء مى دهد نه براى این است که جسد او را مى خواستند جابجا کنند بلکه بدین جهت است که چند تنى که بر او نماز مى گزارند پیکرش را نبیند و اگر على (ع) صورت قبرهاى در بقیع بنا مى کند بدان خاطر است تا مزارهاى واقعى در آن مقطع خاص زمانى مخفى بماند واگر با کسانى که قصد شکافتن آن قبرهاى غیر واقعى را دارند به مقابله جدى برمى خیزد بدان خاطر است که اگر آن شبه قبرها شکافته شود بر آنان تردیدى نخواهد ماند که فاطمه در خانه اش به خاک سپرده شده و هر چند على (ع) مزار فاطمه را با زمین یکسان قرار داده بود اما کنجاویها راز نهفته را آشکار مى کرد. بعد از گذشت آن دوران خاص دیگر پنهان داشتن مزار دلیل خاص نداشت و از این رو فرزندان فاطمه (ع) یعنى حضرت امام جعفر صادق امام رضا و امام على النقى (که درود خدا بر آنان باد) با صراحت فرمودند که مزار فاطمه (علیها لاسلام) درخانه اش مى باشد و در کنار پیامبر (صلى الله علیه و آله) بخاک سپرده شده است. اکنون تنها پاسخ به این سوال باقى است که مکان حجره فاطمه زهراء (علیها السلام) در مسجد نبوى کجاست؟در پاسخ به این سوال مورخ کبیر اهل سنت شیخ محمود بن محمد النجار در کتابش الدره الثمینه فى اخبار المدینه چنین مى نویسد: قبر فاطمه رضى الله عنها در خانه اوست که عمر بن عبد العزیز آن را ضمیمه مسجد کرد خانه او امروز داخل مقصوره و پشت حجره پیامبر (ص) است و در آن محرابى قرار دارد. همچنین قبر پیامبر (ص) وسائر حجرات همسرانش در مسجد قرار دارد. (۳۷)
تاریخ وفات
در تاریخ وفات حضرت زهرا (ع) نیز اختلاف است عده اى از علماء شیعه و سنى وفات فامه زهرا (ع) را ۷۵ روز (۳۸) و عده اى ۹۵ روز بعد از وفات پیامبر (ص) مى دانند. (۳۹)یکى از مواردى که موجب اختلاف شده این است که در خط کوفى تقطه گذارى وجود نداشته است. واز این رو خمس و سبعون (۷۵ روز) و خمس و تسعون (۹۵ روز) هر دو یکسان نوشته مى شده که در خواندن و قرائت آن اشتباه پیش آمده است.با توجه به اینکه وفات پیامبر (ص) در روز دوشنبه ۲۸ صفر سال یازدهم هجرى قمرى مطابق ۷ خرداد سال ۱۱ ه.ش اتفاق افتاد بنابر گفته اول (۷۵ روز) تاریخ وفات فاطمه (ع) ۱۳ جمادى الاولى سال یازدهم ه.ق مطابق هفدهم مردادماه سال ۱۱ هجرى شمسى و بنابر گفته دوم (۹۵ روز) تاریخ ۳ جمادى الاخر سال ۱۱ ه.ق مطابق با ششم شهریور سال ۱۱ هجرى شمى مى باشد البته گفته هاى دیگر در تاریخ وفات حضرت زهرا هست اما فاصله ۷۵ روز یا ۹۵ روز با نظر اهل بیت (ع) هماهنگ است از این رو ما را با دیگر گفته ها کارى نیست. با توجه به قرائنى چند آنچه صحیح تر مى نماید ۹۵ روزاست. (۴۰).
——————————————–پى نوشت ها :
۱. طبقات ج ۸ ص ۱۸- سنن بیهقى ج ۴ ص ۳۴- ذخائر العقبى ص ۵۳- بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۸۹.۲. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۹۲.۳. سلمى همسر ابى رافع کنیز پیامبر (ص) بود که حضرت وى را آزاد فرموده بود بعدها افتخار خدمتگزارى به فاطمه را یافات و به خاطر تشابه اسمیش به اسماء برخى تاریخ نگاران این جریان را به اسماء نسبت داده اند ر.ک. به پاورقى ج ۴۳ ص ۱۸۱ بحار الانوار.۴. مسند الامام احمد بن حنبل ج ۶ ص ۱۶۳- حلیه الاولیاء ج ۲ ص ۴۳- ذخائر العقبى ص ۴۳- اسدالغابه ج ۵ ص ۵۹۰- امالى مفید ص ۱۷۲.۵.شاید هم خود سلمی!.۶. بحار الاوار ج ۴۳ ص ۱۸۶.۷. بحار الاوار ج ۴۳ ص ۱۹۲.۸. طبقات ابن سعد ج ۸ ص ۱۸.۹. کشف الغمه بحار الانوار ج ۳ ص ۱۸۵ و ۱۸۹ و ۱۸۴.۱۰. تفسیر فرات بن ابراهیم ص ۲۱۵- رجال کشى ص ۴- اختصاص ص ۵.۱۱. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۸۳.۱۲. طبقات ج ۸ ص ۱۸.۱۳. انساب الاشراف.۱۴. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۹۳.۱۵. دلائل الامامه ص ۴۶.۱۶. اصول کافى ج ۱ ص ۴۵۸- کشف الغمه – دلائل الامامه ص ۴۷ امالى مفید ص ۱۶۵- درنهج البلاغه بطور خلاصه تر یاد شده خطبه ۱۹۴ نهج البلاغه فیض ص ۶۵۱ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید ج ۱۰ ص ۲۶۵.۱۷. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۲۱۶.۱۸. کامل ابوالعباس مبرد ج ۴ ص ۳۰.۱۹. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۸۲.۲۰. دلائل الامامه ص ۴۶.۲۱. دلائل الامامه ص ۴۶.۲۲. کشف الغمه عیون المعجزات ص ۴۷.۲۳. نگاه کنید به تصاویر شماره ۷و۸.۲۴. طبقات ج ۸ ص ۲۰ تذکره الخواص.۲۵. مقاتل الطالبین ص ۴۸ و ۴۹- کشف الغمه ج ۱ ص ۵۸۶- تاریخ یعقوبى ج ۲ ص – ۲۵۵ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید ج ۱۶. ص ۱۴.۲۶. کشف الغمه ج ۱ ص ۵۸۶ مناقب ابن شهر آشوب ج ۴ ص ۴۴ ارشاد مفید ص ۱۹۲- فتوح ابن اعثم ج ۴، ص ۲۰۸.۲۷. نهج البلاغه فیض ص ۶۵۲- خطبه ۱۹۵.۲۸. اصول کافى ج ۱ ص ۴۵۸.۲۹. من لا یحضره الفقیه ج ۲ ص ۳۴۱.۳۰. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۸۸- منتقى علامه حلى – مراه العقول ج ۱ ص ۳۹.۳۱. بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۸۵.۳۲. مکه مکرمه مدینه منوره ص ۱۶۰.۳۳. وفاء الوفاء ج ۲ ص ۴۶۹ و ص ۹۰۶.۳۴. قرب الاسناد ص ۱۶۱- بحار الانوار ج ۱۰ ص ۱۹۲.۳۵. دفنت فى بیتها فلما زادت بنو امیه فى المسجد صارت فى المسجد» . اصول کافى ج ۱ص ۴۶۱ عیون اخبار الرضا ج ۱ ص ۳۱۱ مناقب ابن شهر آشوب ج ۳ ۱۳۹ مراه العقول ج ۵ ص ۳۴۹- معانى الاخبار ص ۲۶۸.۳۶. ریاحین الشریعه ج ۲ ص ۹۳.۳۷. الدره الثمینه فى اخبار المدینه ص ۳۵۹ و ۳۶۰ نگاه کنید به تصویر شماره ۹.۳۸. اصول کافى ج ۱ ص ۴۵۸ الامامه و السیاسه ج ۱ س ۲۰ دلائل الامامه ص ۴۵ کشف الغمه.۳۹. روایتى از امام باقر (ع) .۴۰. ر.ک به مصباح المتهجد ص ۷۳۲ مصباح کفعمى ص ۵۱۱ اقبال سید بن طاوس ص ۶۲۳- دلائل الامامه ص ۴۵ بحار الانوار ج ۴۳ ص ۱۷۰ و ۱۸۰- منتخب التواریخ ص ۱۰۲ منتهى الامال ص ۹۹.
منبع : زندگانى فاطمه زهرا سلام الله علیها، ص ۱۰۸
هیچ نظری وجود ندارد